QAZAQ “QAITA О́RLEÝINIŃ” ALǴAShQY BASPALDAǴY

Qazirgi kezde tarıhshy ǵalymdardyń bir toby Qazaqstan tarıhyn Jánibek pen Kereı qurǵan handyqtan bastaý kerek degen múlde kóńilge qonymsyz pikir tara­typ júr. Mundaı jaǵdaıda biz – qazaqtar HV ǵasyr­da ǵana “oıda joqtan” paıda bol­ǵan ult bo­lyp shyǵamyz. Oqyǵan, toqy­ǵa­ny kóp ǵa­lym­dar shoǵyry túgil qarapaıym qalyń bu­qara da buǵan kelise almas. Bir ǵana mysal: eger biz tarıhymyzdy HV ǵasyrdan bastar bolsaq, Ábý Nasyr ál Farabıge esh qatysy joq jurt bolyp shyǵamyz. Tipti Otyrarda álemge áıgili Aleksandrııa kitaphanasynan keıingi ekin­shi kitaphana bolǵanyn Batys ǵulamalary­nyń ózi moıyndap kelgenine qaramastan bizdiń álgi tarıhshylardyń aıtqanyn du­rys der bolsaq, onda múlde saýatsyz el eke­nimizdi moıyndap shyqqan bolamyz. Joq, óz basym buǵan kelispeımin. Biz – qazaqtar álemdik ǵylymdy, órke­nıet­ti alǵa jyljytýda eleýli qyzmet atqar­ǵan alǵy býynnyń muragerimiz. Tipti, túrik qaǵanaty qurylmaı turyp-aq bizdiń oǵan deıingi áýletimizdiń bastaýshylarynda úlken bilim, ǵylym bolǵan. Otyrar kitaphanasy da, sol qazynadan sýsyndaǵan ál-Farabı de bizdiń shyqqan tegimizdiń álemge áıgili qun­dy­lyq­tary. Iá, ǵylymdy, bilimdi bolǵan el jáne bul saladan álemdik kósh bastaý­shy­lardyń biri bolǵan el Tımýdjın shap­qyn­shy­ly­ǵynan keıin solarynyń bárinen birneshe ǵasyrǵa qol úzip qaldy. Aqyr aıaǵynda bizdiń ata-babalarymyz álemdik ǵylymdy alǵa súırep “ekinshi Arıstotel” atanyp jatqanda tarıh betinde múlde bol­maǵan orys patshalyǵynyń bodandyǵyna endik. Tarıh sahnasynda aty da joq Ame­rı­ka qurlyǵyn keıinnen qonystanýshy­lar­dyń ǵylymyna tánti bolatyndaı jaǵdaıǵa jet­tik. Minekeı, Tımýdjın shapqynshy­ly­ǵy­nan bastap 1991 jyly egemendi mem­le­ke­tin qurǵanǵa deıin “keıin paıda bolǵan­dardy” pir tutyp, solardan oqyp, solar­dan úırenip kelgen qazaqtyń baıyrǵy ata-babasy ǵylymymen álemdi moıyn­dat­qanyn bilgisi kelmeıtinder osylaıshy ta­rıhty burmalap júr. Árıne, tarıh bur­ma­laýdy qajet etpeıtin ǵylym. Búgin bolma­sa erteń-aq báribir aqıqat jazylady. Qosh. Men Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyn bir emes, birneshe márte zerdelep oqyp shyqqannan soń “Elbasymyz Qazaq­stan­nyń “qaıta órleý” dáýirin bastaýǵa shyn­dap bel býǵan eken” degen oı tujyrym­da­ǵan­dyqtan da osy maqalany áńgime ózegi­nen múlde bólek taqyryptan bastadym. О́ıt­keni, Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstan­nyń bilimi men ǵy­lymy joǵary dárejede damyǵanyn toly­ǵy­men moıyndaı tursam da elimniń egemen­dik alǵannan keıingi jaǵdaıyn kóz aldyma elestetkende búkil otandas talantty ǵalym­dardyń nebir tama­sha jańalyqtarynyń ózi “qumǵa quıǵan sýdaı” bolǵanyn kórip, qaı­ran qalamyn. Kóp bolmasa da bizdiń sanaý­ly ǵalym­da­ry­myz KSRO derjavasynyń strategııalyq mańyzdaǵy qupııa zertteýler baǵdarlama­lary­na qatynasyp, aýyz tolty­ryp aıtar­lyqtaı nátıjege qol jetkizdi. Bu­lardyń arasynda matematıkter de, fı­zık­ter de, ın­jenerler de, hımıkter de bol­dy. Aıta­lyq, hımııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, akademık B.Jubanov ashqan ǵylymı jańalyqtar negizinde Reseıde otyzǵa tarta zaýyttar salynyp, jumys istepti. Sonyń birazy sol jaqta áli jumys isteıdi. Hımııa ǵylymdarynyń doktory, akademık E.Er­ǵo­jın ǵaryshty zertteý baǵdarlamasynda, teh­nıka ǵylymdarynyń doktory S.Aısa­ǵa­lıev áskerı ballıstıkalyq zymyrandar jasaý baǵdarlamasynda jemisti qyzmet at­qarǵan ǵalymdar. Al egemendik alǵan Qa­zaq­standa sol Jubanov, Erǵojın, Aısa­ǵa­lıev sekildi ǵalymdarymyz eńbektengen sala boıynsha jumys isteıtin birde bir ón­diris bolmaı qaldy. Tipti, qarapaıym sabyn shyǵaratyn óndiris ornymyz da joq eken. Budan shy­ǵatyn qorytyndy – bizdiń ult­tyń ǵylymı talanty men áleýeti tolyq mól­sherde ultqa emes, eksplýatatorǵa ju­mys istegen degen tujyrym. Tereńirek úńi­ler bolsaq, ulttyq talant pen sana eks­plýa­tasııalanǵan. Ol óz ultyna emes, bógde maq­satqa, bógde ultqa qyzmet etken. Al ege­­mendigin 1991 jyly ja­rııalaǵan Qazaq­stan kúni búginge deıin shıkizattyq, agrar­lyq aımaq ataýynan aryla almaı keledi. О́mirdiń paradoksy osy. Ǵylym bolǵan jáne bar, biraq ǵylymı óndiris oshaǵy joq. Qaınar bulaǵy Ábý Nasyr ál-Farabı zamanynan bastaý alatyn búgingi qazaq ul­ty­nyń ǵylymy qashanda qýatty bolǵan. Biz­diń maqtanyshymyz da, súıenerimiz de ulty­myzdyń talanttylyǵy bolsa kerek. Pre­zıdent N.Á.Nazarbaev egemendik alǵan­nan bergi kezeń ishindegi óz qyzmetin árqa­shan­da búkpesiz ashyq baıandaýymen halyq aldynda zor bedelge ıe bolǵan tulǵa. El úshin asa aýyr soqqan resessııaly, gıpe­rın­flıa­sııaly egemendiktiń alǵashqy jyl­da­rynda Elbasymyz shıkizattyq salany meılinshe damytýǵa erekshe kóńil qoıdy. О́ıtkeni, bizdi qorshaǵan dúnıeniń qyzy­ǵa­tyn “kóz qurty” osy ekenin túsindi. Sóı­tip, munaı-gaz jáne metallýrgııa óndirisin qarqyndy damytyp aldy. Bulardan túsken qarjymen eldiń eńsesin kóterdi. Al munaı satýdan tabatyn paıdanyń aýqymdy bó­liginen Ulttyq qor jasaqtady. “Eń birinshi – ekonomıka, sonan soń basqasy” degen saıasatty ustanatynyn jasyrmaıtyn bar­sha­ǵa ashyq Prezıdentimiz osylaısha eli­mizde demokratııalandyrý úrdisterin de bir­tindep ómir aqıqatyna aınaldyra bastady. Al egemendiktiń alǵashqy jyldarynda-aq qolda bar ıadrolyq qarýdan bas tartqan Nursultan Ábishuly kóp uzamaı álemdik dástúrli dinder jetekshileriniń barlyǵyn derlik Astanadaǵy mámile dastarhany ba­sy­na jınaı aldy. Bul úrdis qazir dástúrge aı­na­lyp ketti. Osymen bir mezgilde N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń ómirlik usta­nymy – kóp jaqty saıasat ekenin málim­dedi. Aqyr aıaǵynda bizdiń túrki tildes mem­le­ketter – baýyrlarymyz, ıslam álemi – dindesterimiz, Reseı men Qytaı – tatý kór­shimiz, Amerıka men Eýroodaq jáne Ja­po­nııa – strategııalyq áriptesimiz bo­lyp shyq­ty. О́z aralarynda bir-birine qy­ryn qaraıtyn osynaý memleketter Qazaq­stanǵa kelgende túsinistik taýyp jatty. Osyndaı ómirsheń saıasattyń nátıjesinde Qazaqstan TMD kóleminde, túrki dúnıe­sinde, ıslam áleminde, Azııa aýmaǵynda tuńǵysh ret Eýropadaǵy yntymaqtastyq pen qaýipsizdik uıymyna tóraǵa bolyp shyqty. Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaý­ym­dastyqtyń uıytqy-múshesi Qazaqstandy búkil álem qurmetteıdi. Álemniń erekshe qurmeti men syıyna Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵary bas­shylyǵy 2007 jyldyń tamyzynda bastal­ǵan dúnıejúzilik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysy kezindegi jemisti qyzmetimen de laıyqty ekenin kórsetti. Aıtalyq, bas­qany bylaı qoıǵanda, ejelgi Grekııa kúni búgin defoldtyq jaǵdaıda qaldy. Ispanııa, Portýgalııa, Anglııa osyndaı jaǵdaıǵa taıaý. Japonııa men Italııa óndirisinde 2009 jyly 5 paıyzdyq resessııa qalyp­tas­ty. Reseı Federasııasynda 2010 jylǵy bıýdjet defısıti 10 paıyzǵa jeteqabyl. Al álem­niń alyby ekendigin bylaı qoı­ǵanda dúnıe júzine dollar basyp shyǵa­ryp, taratýshy AQSh memleketi bıýdjetin­degi defısıt 1,54 trıllıon dollar bola­tyn­dyǵyn kongress maquldady. Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan 2009 jyldy 1,1 paıyzdyq ishki jalpy ónimniń ósimi­men qorytyndylady. Eldiń qarjy júıesinde úlken qıyndyq týsa da N.Á.Nazarbaevtyń kemeńger basshy­ly­ǵy­men jumys istegen atqarýshy bılik birde-bir banktiń daǵdarys qurbany bolýyna jol bermedi. Keıbireýler bilmestikpen muny munaıǵa jáne basqa shıkizatqa baılyqtyń nátıjesi deıdi. Menińshe, múlde olaı emes. О́ıtkeni álemdik qor bırjalarynda munaı men metall, mıneral men astyq baǵasy áli kúnge deıin 2007 jyldyń tamyzyna deıingi jaǵ­daıdan eki ese arzan kúıinde tur. Ekinshiden, bizdegi bar shıkizat basqa elderde de bar. Aıtalyq, Reseı­degi shıkizat qory jáne ony tasymal­daý joly bizdegiden áldeqaıda paıdalyraq. Desek te Qazaqstan daǵdarysty onsha qınalmaı eńsergen el bolyp shyqsa, Re­seı­de bir jaǵynan resessııa, ekinshi jaǵynan 10 paıyzdan asyp bara jatqan jumys­syz­dyq, úshinshi jaǵynan rýbldiń qunsyz­danýy oryn alyp tur. Mine, álemniń kez kelgen elimen salystyrǵanda Qazaqstannyń bedeldirek bolýyna osylaısha shıkizattyq faktor emes joǵary bıliktegi bilimdilik qa­sıet oń áserin tıgizgenin joǵarydaǵy sa­lys­tyrmaly aqıqattardan-aq kórýge bolady. Maqalanyń buǵan deıingi bóliginde halqymyzdyń ǵylymı tarıhy men áleýeti, memleketimizdiń ekonomıkalyq-qarjylyq qýaty, halyqaralyq saıasattaǵy ustanymy jáne joǵary bıliktegi menedjmenttiń bi­lim­diligi men iskerligi jaıly áńgimeni men sebepsiz mysalǵa alǵan joqpyz. Sonyń bári búgingi tórtkúl dúnıege túgel tanymal, be­del­di, ekonomıkalyq qýatty, shıkizatqa baı, aqyr aıaǵynda, ejelden damyǵan jáne búgingi dúnıe suranysyna tolyqqandy jaýap bere alatyndaı ǵylymı áleýeti bar Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýs­trıal­dy-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn ómirge ákelý úshin basty qajettilikter edi. Kez kelgen qolbasshy, meıli ol soǵys ala­ńyn­da nemese beıbit eńbek maıdanynda bol­syn qaraýyndaǵylarynan shabýylǵa bastaý úshin jeńiske jetkizetin myqty negiz qalap alady. Demek, Elbasymyzdyń búkil qyz­meti ulttyń “qaıta órleý” dáýirin bas­taý úshin negiz qalaýǵa jumsalǵan edi deýge tolyq qaqylymyz. Osyndaı berik negiz bolǵandyqtan da bilimdi kóshbasshy damýy­myzdyń eń aýqymdy baǵdarlamasyn jarııa­lady dep oılaımyn. Shyn máninde on jyldyqqa arnalǵan baǵdarlama aýqymy ja­ǵy­nan Qazaqstan basshylyǵy osy ýaqytqa deıin aýyzǵa almaǵan jospar ekeni daýsyz. Muny on jyl ishinde ishki jyldyq jalpy ónimniń 170 paıyzǵa ósetindiginen de baı­qaýǵa bolady. Shamamen ár jylǵa shaqqanda 17 paıyzdan. Mundaıdy sońǵy 20 jyl boıyna damý qarqyny jaǵynan dúnıe jú­zin tań qaldyryp kele jatqan Qytaı mem­leketi de qamtamasyz ete almaǵan. Baǵdar­lamanyń aýqymy endi túsinikti shyǵar. Qazaqstannyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy shyn máninde ulttyq “qaıta órleý” dáýiriniń alǵashqy baspal­da­ǵy bolmaq. Bulaı deıtin sebebimiz, osy ýa­qytqa deıingi ósim tolyǵymen shıkizat­tyq, agrarlyq saladaǵy óndiristi eksten­sıvti damytý arqyly qamtamasyz etilse, jańa baǵdarlamalar Qazaqstan ónimderiniń ın­ten­sıvti damý jolymen molaıatynyn negizgi maqsat etip alǵan. Jańadan ken oryndary, aıtalyq, Qarashyǵanaq kenishi óndiriske qosylar, biraq ol ónim kóleminiń ósiminde basty qyzmet atqarmaıdy. Basty qyzmetti atqarýshy nysandar – ozyq tehnıkamen, tehnologııamen jumys isteıtin óńdeýshi, uqsatýshy kásiporyndar bolyp shyǵady. Al ol kásiporyndarda jumys isteıtinder negizinen joǵary bilikti ınjener-tehnıkter, ıaǵnı joǵary ıntellektýaldylar. Osyndaıda taǵy bir mańyzdy sheginis jasaýǵa týra keledi. Joǵaryda men esim­de­rin atap ketken ǵalymdar múlde shaǵyn top­tyń ókilderi edi. Jalpy alǵanda KSRO derjavasynyń strategııalyq maqsattaǵy ǵylymı zertteý nysandarynda jumys isteýge az ulttyń ókilderi asa talantty bol­ma­sa qabyldanbaıtyn. Bul – bir. Ekin­shiden, KSRO kezindegi Qazaqstan ındýs­trııa­sy dep atalatyn salanyń súbeli bóligi ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Ýkraı­na­dan, Belorýsııadan, ishki Reseıden bizdiń elge “evakýasııalanǵan” zaýyttar edi. Stra­tegııalyq maqsattaǵy bul óndiris oryn­da­ryn­da KSRO ydyraǵansha jergilikti ult ókil­deriniń jumys isteýine tyıym salyn­ǵan bolatyn. Sondyqtan “qazaq prole­ta­rıa­ty” degen aýqymdy topty tek qana sho­pyrlar men traktorshylar, mashınıster jáne jeńil ónerkásip nysandarynda jumys isteıtinder qurady. Naqty asa biliktilikti talap etetin joǵary dáldikti sta­noktarda ju­mys isteıtin qyz-kelin­shekter bolmady. Úshinshiden, joǵaryda atalǵandardyń sal­da­rynan Almatyda jáne elimizdiń oblys orta­lyqtarynda turatyn­dar­dyń arasynda qazaqtardyń sany az boldy. Bul jaǵdaıdy men Elbasymyzdyń 2010-2020 jyldarǵa ar­nalǵan ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy týraly maqalada arnaıy aı­typ otyrǵan sebe­bim, ult kóshbasshysynyń 2010 jyldan bastalatyn jańa josparyn oryndaý – túptep kelgende joǵarydaǵy atalǵan kem­shi­ligimizdi joıyp, ulttyq pro­le­tarıaty­myzdyń qalyptasýyna jol ashatyn birden bir is bolyp shyǵatyndyǵy. Proletarıat degende men osy zamanǵy ozyq tehnıka­men, tehnologııamen jumys isteýge qabi­letti, órkenıettiń ozyq talabyna saı na­ǵyz bilikti jumysshy qyzmetkerler “armııasy” týraly aıtyp otyrmyn. Bul Elbasymyzdyń budan burynǵy bir sózinde málimdegen elimiz júretin jolǵa jet­kizýshi qyzme­tin atqaryp shy­ǵa­tyn is bolmaqshy. Oraıy kelgende aıta keteıin, bu­dan bir jyldaı buryn Prezıdent N.Á.Nazarbaev shet elderdiń ta­nymal joǵary oqý oryn­daryn­da “Bo­­la­shaq” baǵ­dar­­la­ma­symen bilim alǵan jas­tar­dyń aldyn­da sóz sóı­lep, “biz­diń túpki maq­sa­tymyz – ıntel­lek­týaldy urpaq tárbıelep, ıntel­lektýaldy ult qa­lyptastyrý” de­gen edi. Mine, sol ın­tellek­týal­dy ult qalyp­tas­tyrý maq­satyna jet­ki­ze­tin jol 2010 jyldan bas­ta­la­tyn baǵdar­lamany júzege asyrý boı­yn­sha negizdeledi. Aqyr aıaǵynda bul tu­tastaı ulttyń sapalyq jaqsarý ke­zeńiniń basta­la­tyndyǵyn bildire­tin baǵ­darlama bolyp shyqqandyǵy da sondyqtan. 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy negizinen eki kezeńge bólinedi. Onyń al­ǵash­qy besjyldyq josparyn Úkimet jasap shyqty. Al ol “NurOtan” HDP HII sezin­de sóı­legen partııa Tóraǵasy N.Á.Nazar­baev­tyń sózinde aıqyn tujyrymdalǵan. Sol sózinde Elbasymyz taıaýdaǵy besjyl­dyqta atqarylýǵa tıisti jeti mindetti jiktep kórsetip bergen edi. Munyń ishinde elimizde osy ýaqytqa deıin aqsap kelgen dári-dár­mek óndirisi men munaı-gaz hımııa­sy, múlde bolmaǵan áskerı qorǵanys óndirisi sekil­dilerden úmitimiz zor. Bulardy baǵdarla­ma­nyń “shyraıyn shyǵaratyn” naǵyz ın­no­va­sııalyq nysandar deýge bolady. Ǵalym­dary­myz Qazaqstanda dári-dármektik qa­sıeti bar jáne álemniń bizdiń elden basqa birde bir jerinde shyqpaıtyn júzden astam ósimdik túri bar ekenin aıtady. Sondaı-aq, hımııa, farmasevtıka salasyndaǵy ǵalym­dar asa sapaly, joǵary qasıetti dári túr­le­rin ǵylymı negizdep jatsa da olar kon­veıerlik óndiriske jol taba almaýda. Jaǵ­daı osyndaı bolyp turǵanda Qazaqstan ózi­ne qajetti dári-dármektiń 85 paıyzyn ım­porttap keldi. Bul túptep kelgende, otan­dastardyń “taǵ­dyry qyl ústinde” deıtindeı jaǵdaı edi. Al bizder, ekonomıster mun­daıǵa “mıl­lıard dollar amalsyzdan shet­el­ge shyǵary­lyp jatyr, sheteldik farma­sevtıkalyq kompanııalardyń ınvestorlary bolǵansha sonshama mol qarajatty elimizde qaldyra­tyn­daı óndiris oshaǵyn nege ash­paı­myz?” deýshi edik. Endi mine, N.Á.Na­zar­baev baǵdarlamasynyń alǵashqy besjyl­dy­ǵyn­da-aq Qazaqstan ishki rynok surany­sy­nyń 50 paıyzyn otandyq óndiris ónim­deri­men qamtamasyz etetin elge aınalmaqshy. Demek, biz “dári-dármekke táýeldi” elder tiziminen ketemiz, óıtkeni BUU qalyby boıynsha ishki rynok suranysyn otandyq ónimdermen 30 paıyz mólsherinde qamtama­syz ete almaǵan elder ǵana álgindeı “qara ti­zimge” iligedi eken. Al mundaı ilgeri basý­shylyqty sapalyq jańǵyrý demeske amal da joq. Aqıqatqa týra qarar bolsaq, mıllıon­da­ǵan tonna metall nemese júzdegen mıl­lıon tonna metall rýdasyn shetelderge eks­porttap kelgen Qazaqstan kúni búginge deıin óz jerinde qorǵanys qarý-jaraqtary túgil, soqa da soǵyp shyqpaǵan el bolǵan edi. Endi mine, 2015 jylǵa deıin Qazaqstan ózine qajetti qarý-jaraq túrleriniń bir­azyn ishki óndiristen alatyn el qataryna qosylmaq. Bul táýelsizdiktiń senimdi de baıandy bo­lýyna bir negiz. Sonymen qatar, bul sala da elimizdiń sapalyq damýynyń bir kór­set­ki­shi bolmaq. Bir shyndyqtyń beti ashyq, óz basym kezinde KSRO der­javasynyń áskerı qorǵanys, ǵaryshtyq baǵdarlamalarynda jumys istegen ǵalym­darymyzdyń bolýy sebepten de mundaı ón­diris oshaqtarynyń ómirge kelip, tıim­dilikpen jumys isteı­tinine senimdimin. Al qarý-jaraqty ımport­taǵan kezimizdegi jaǵ­daıymyz belgili edi: basqanyń jaramsyz dúnıesin mıllıondaǵan dollarǵa satyp alyp, onymyz jumys iste­megendikten ta­laı adamdardyń “jaýapqa tartylǵandyǵy” umytylǵan joq. Árıne, bul máseleniń aq-qarasyn tıisti qyzmetter anyqtaı jatar, al bizder, ekonomıster tek qana qarý-ja­raq satyp alý úshin syrtqa ketetin júzde­gen mıllıon dollarmen esep­teletin mol qarjynyń otanymyzda qala­tynyna qýa­namyz. Qazirgi álemde dúnıe júzi boıynsha eń tabysty óndiris kózi – qarý-jaraq óndirisi ekeni barshaǵa belgili. Demek, biz bul saladan belgili bir mólsherde paıda da taba alamyz ǵoı. Olaı bolsa júzdegen mıl­lıon tonna rýda eksporttap, shıkizat aıma­ǵy atanǵan, ózimizde soqa da óndirmeıtin elden eń quryǵanda álemge keń taraǵan “Kalashnıkov” avtomatyn satatyn elge aınalsaq, bul da ilgeri basqanymyzdy bildiretin jaǵdaı. Iá, jasyratyn nesi bar, “soqa soǵa­tyn” bir óndiris orny bolmaǵan Qazaq­stan­da qazir besinshi býyndaǵy lokomotıvter shyǵaratyn zaýyt jumys isteı bastady. Bul da elimizdiń ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasynyń sheńberinde osy ýaqytqa deıin atqarylǵan istiń bir jemisi. Qazir Shyǵys Qazaqstanda poıyz vagon­da­ryn qurastyrý, sheteldik avto­kólikter qu­ras­tyrý kásiporyndary jumys istep ja­tyr. Eskerte keteıik, salada ju­mys istegen mamandardyń aıtýyna qara­ǵanda Qazaq­stan­da egemendik alǵanǵa deıin temir jol ke­rek-jaraqtarynyń birde bir túri óndi­ril­me­gen eken. Júzdegen mıllıon tonna me­tall rýdalaryn Reseıge nemese Ýkraınaǵa attandyratyn Qazaqstanda eń quryǵanda shoıyn jol dońǵalaqtary qosarlaryn quıa­tyn da bir óndiris orny bolmapty. Egemendi Qazaqstannyń temir jolyn basqarǵan ár kezeńdegi mened­jment­tiń bilimdilik jáne patrıottyq qa­sıet­teriniń nátıjesinde bul kúnderi salaǵa qajettiniń 90 paıyzdaıy elimizde shyǵary­latyn bolypty. Bul egemendiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Elbasymyzdyń atqarýshy bılikke ımport almastyrǵysh óndiris qurý týrasynda bergen tapsyrmasynyń naqty júzege asýynyń kórinisi ispetti. 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy negizinen óndiristi ıntensıvti damytý esebinen ósim alý saıasatyn ustanǵany jaı­ly joǵaryda aıttyq. Bıylǵy óz Jol­daýyn­da Elbasymyz bul jóninde bylaı dedi: “Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónim­diligi eń tómeni jáne jylyna bir jumys isteýshige 3000 dollar shamasynda keledi. Al damyǵan elderde bul kórsetkish 50-70 myń dollardy quraıdy eken. Son­dyq­tan bizdiń mindetimiz – 2014 jylǵa qaraı agroónerkásiptik keshende ónimdilikti kem degende eki ese arttyrý”. Iá, elimiz boı­ynsha eńbek ónimdiligi dúnıe júziniń kóptegen elderinen tómen ekeni bizge, eko­no­mıst ǵalymdarǵa belgili edi. О́ıtkeni maqa­lanyń joǵary jaǵynda birneshe ret aıtyp ketkenimdeı, biz dúnıe júzine osy ýaqytqa deıin tek parafın men kúkirtten tazartylǵan shıki munaı, temir rýdasyn sol qalpynda eksporttap keldik. Bular júz­de­gen mıllıon tonnany quraıtyn shıkizattar ǵana. Sondaı-aq, qansha sapaly desek te taza bıdaı eksporttadyq. Bul da bar bol­ǵa­ny bastapqy shıkizat. Mundaı jaǵdaıda eńbek ónimdiliginiń tómen bolýy tabıǵı qubylys. Aıtalyq, rýdanyń baǵasy temir­den arzan, temirdiń baǵasy odan jasalatyn baltadan arzan. Tipti, bizdiń rýdamyzdan ózimizge bar bolǵany qarapaıym aıyr, kú­rek, oraq, balǵa, balta, ıne jasap satýshy­lar eń kemi 10 esedeı artyq paıda tabady. Endi mine, 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­lamasyn júzege asyrý arqyly biz óz shı­kizatymyzdan túsiretin tabysty kóbeıte túsýge umtylyp otyrmyz. Aıtalyq, endi Reseıge taza rýda balshyǵyn eksporttamaı ózimizde odan metall qorytyp shyǵaratyn zaýyttar salatyn bolamyz. Bul ispen osy ýaqytqa deıin de “Qazaqmys”, “Qazsınk” kompanııalary aınalysqan bolatyn. Endi olarǵa temir kenin óndirýshiler qosylmaq­shy. Árıne, biz birinshi kezekte rýda eks­porttaýdy meılinshe azaıtyp, taza quıma me­tall eksporttaı alsaq ta eńbek ónimdi­ligin shamamen 3-4 ese ósirýge qol jeter edi. Muny qarapaıym tilmen bylaı túsindirýge bolady: júz mıllıon tonna metall rýdasyn eksporttaýǵa ketetin tasymal shyǵyny men bar bolǵany mıllıon tonna taza metall eksportyna ketetin tasymal shyǵyny bir­deı emes. Temirjolshylar mundaıda bol­mys­ty kóz aldyńa dálme-dál keltiretin bir mysaldy alǵa tartady. Olar “40 vagon kómir tasyǵannan bir vagon elektrondyq-turmystyq tehnıka tasymaldaǵan áldeqaıda tıimdi” deıdi. Mine, budan artyq eshteńe aıta almaspyz. Kúni búginge deıingi jaǵdaıymyzdyń qalaı bolǵanyn, budan keıingi jaǵdaıymyzdyń qalaı óristeıtinin osydan-aq baıqaýǵa bolatyn shyǵar. Má­selen, óz basym buqaralyq aqparat qural­darynda sóılegen sózderimde, jarııalaǵan maqalalarymda “taza bıdaı eksporttaýdan Qazaqstannyń bas tartýy kerek” degen oıdy aıtyp keldim. Sebebi, bul biz úshin tym qymbatqa túsetin is bolyp shyǵady. Eli­miz sý jolymen shekaralaspaǵan. Son­dyqtan da bar kúsh temir jolǵa túsedi. Al bul jolmen tasymaldaý sý jolyna qara­ǵanda úsh ese qymbat. Sondyqtan Qazaqstan eshqashan da Kanadamen, AQSh-pen, Reseımen, Ýkraınamen, tipti Qytaıdyń ózimen básekege túspeýge tıis. Onyń ornyna eger agrarlyq saladaǵy eńbek ónimdiligin eki ese arttyramyz desek etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy iri qara sharýashylyǵyna kóńil bólgenimiz durys. Olaı deıtin sebebim, bir tonna astyq eksporttaǵannan 100 kılo et eksporttaǵan áldeqaıda tıimdi. Onyń ústine mynadaı bir mysalǵa kóńil bólgen durys sekildi. Statıstıkalyq derek­ter aqıqatynda bıdaıdyń sońǵy 20 jylda eń joǵary baǵasy tonnasyna 230 dollardan bolýy tirkelgen. Bul dollardyń baǵasy 150 teńge dep alǵannyń ózinde bir tonna bıdaı 34,5 myń teńge bolady degen sóz. Al álem­de, dálirek aıtsaq, Eýroodaq elderinde ettiń kılosy 20 dollar turady. Demek, bir tonna bıdaıdan góri júz kılo et alynyp, eksport­ta­dyq deıtin bolsaq onda bizdiń kirisimiz 2000 dollar bolady eken. Bul — et eksporttaǵanda astyq eksporttaǵannan 8 ese artyq kiris kirgizesiń degendi dáleldeıtin málimet. Sondaı-aq, qazirgi kezde bııazy júndi qoı ósirýge den qoıýshylar kóbeıip ketti. Iá, bylaı qaraǵanda bııazy júnniń baǵasy qymbat, eksporttyq áleýeti joǵary. Solaı bola tursa da Qazaqstan jún eksporttap paı­daǵa shyǵa almaıdy. Taǵy da sol sý jolynyń joqtyǵy bizdiń elge kedergi bolady. Bul kúndegi bolmys aqıqatyna kóz júgirtsek, álemniń jún eksporttap paıda taýyp otyrǵan elderi – túgeldeı sý jolyna tikeleı shyǵatyn memleketter. Demek, eko­nomıkada, onyń ishinde naryqtyq ekono­mıkada “kórpeńe qarap aıaǵyńdy kósil” degen babalar ósıeti esten shyqpaýy tıis. Olaı bolsa Elbasynyń eńbek ónimdiligin arttyrýǵa qatysty naqty tapsyrmasyn oryndaýǵa umtylýshylar búginge deıin ınvestısııalanǵan árbir teńgeden eki teńge ósim alyp kelsek endi úsh, áıtpese tórt teńge ósim alatyn joldy izdeýi qajet. Qazir elimizdiń Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi sýarmaly egistikti ulǵaıtyp, jylyjaılar alqabyn keńeıtip, tamshylatyp sýarý tehnologııasyn paıda­la­nyp jatqandyqtary jaıly kóbirek aıta­tyn boldy. Mundaıdy, árıne quptaı­myz. Biraq búkil Qazaqstan aýmaǵynda agrarlyq saladaǵy ónimdilikti eki ese art­tyrý máselesin joǵaryda atalǵan aýqym­men sheship tastaý múmkin emes. Sondyqtan da qazirgi statıstıkalyq máli­metterde “ózin ózi qamtamasyz etýshi” baby boıyn­sha tizimde júrgenderge erekshe kóńil bólý kerek. О́ıtkeni olar búkil memlekettegi maldyń teń jartysynan astamyn ustap otyrǵan aýyldyqtar. Demek, aýyldardaǵy ár albarda turǵan onshaqty qoı men eki-úsh bas sıyrdy ustaıtyndardy koopera­tıv­ter­ge biriktirý, olardan soıystyq maldy, saýylǵan sútti qanaǵattanarlyq baǵamen satyp alý, al bul úshin sol aýyl malyn jem­men qamtamasyz etý máselesin sheshýge tıispiz. Qazirgi tańda aýyl­dyqtardyń ma­ly­nan qyrqylǵan jún, alynǵan teri bolmashy tıyn-tebenge ketip jatyr. Al sol júnnen eń bolmaǵanda pıma basatyn, sol teri­lerden bylǵary, qurym ıleıtin sehtardy eń quryǵanda ár oblys ortalyǵynda ashýǵa bolady ǵoı. О́kinishke oraı, laýazymdy sheneýnikterdiń birazy áli de bolsa aýyz­darymen “Elbasy tapsyrma­syn oryndap jatyrmyz” deıdi de is jú­zinde “velosıped oılap tapqysy keletin” qııaldyń jeteginde júr. Demek, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eń­bek ónimdiligin arttyrýdy iri qalalar tóńi­reginde irilen­dirilgen sharýa qojalyqtaryn ashýdan emes sol ár aýylǵa barýdan, sol aýyldardyń albarlaryndaǵy ár malǵa qam­qor bolýdan bastaý qajet. Oraıy kelgende aıta keteıin, otandyq hımıkter daqyldar ósimin jedel­detýshi jáne shyǵymdylyqty arttyrýshy jańa hımııalyq preparattar tapqandyǵy jaıly erteden aıtyp keledi. Ǵalymdar bul jańalyqtarynyń ózindik quny dástúrli mıneraldy tyńaıtqysh­tar­dan áldeqaıda arzan bolatynyn da jazdy. Biraq, ne Aýyl sharýshylyǵy mınıstrligi, ne ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlama­syn júzege asyrýshy Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi tarapynan osynaý “paı­da­ly jańalyqty óndiriske engizetin bol­dyq, myna ınvestısııalyq qarjy soǵan quıy­lady” degen sózdi áli kúnge estigen joq­pyz. Sonda saladaǵy eńbek ónimdiligin tórt jyl ishinde qalaısha eki esege art­tyr­maqpyz? Elbasymyzdyń óz Joldaýynda kóńil bólgen bir tusy – shaǵyn jáne orta kásip­kerlikti damytý máselesi. Joldaýda “on­jyl­dyqtyń sońynda shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi 40 paıyzǵa deıin kóterilýi tıis” delingen. Bul Memleket basshysynyń atqarýshy bılikke júktegen basty tapsyrmasy. Oraıy kelgen­de aıta keteıin, álemniń damyǵan elderinde shaǵyn jáne orta kásipkerlik ishki jalpy ónimniń eń kemi 50 paıyzyn beredi. Al Italııada bul kórsetkish 80 paıyzdy qu­raı­dy. Jasyratyny joq, bizdiń elde shaǵyn jáne orta kásipkerlik mesheýlep qalý jaǵdaıyn bastan keshýde. Makroekonomıka qazirgi lokomotıvimiz. Paradoks. О́ıtkeni, makroekonomıkamyz Japonııadaǵydaı Toıota, Nıssan, Toshıbo sekildi ozyq teh­nı­kalar shyǵaratyn alyp transulttyq kompanııalardan quralmaı, kómirsýtekteri men metall óndirisi sekildi shıkizattyq sa­la­dan ǵana jınaqtalǵan. Minekeı, elimizdegi eńbek ónimdiliginiń by­laı­ǵylarǵa qaraǵanda tómendigi de son­dyqtan. Sol sebepten de Elbasymyzdyń ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵ­dar­lamasyn júzege asyrýda orta jáne shaǵyn kásipkerlikke basymdyq berýi “eki qoıandy bir oqpen atý” bolyp ta­bylady. Bizdińshe ulttyq damýdyń negizgi bastaýy dál osy tusta jatqan sekildi. Aı­talyq, Germanııa, Ita­lııa, Grekııa kómirsý­tek­terin ımport­taı­tyn elder. Qytaı da, Ońtústik Koreıa da solaı. Biraq olar álemge munaı-gaz hı­mııa­sy óndirisi ónimderin taratýshy elder. Bizde munaı eksport­ta­la­dy. Kerisinshe, munaı-gaz hımııasy ónim­de­rin ımporttap kelemiz. Polıetılen, polı­propılen, polıstırol óndiretin shaǵyn kásiporyndar ashý qansha qıyn? Elimizdiń aeroǵarysh salasyn damytamyz deımiz, biraq elimizde avıasııalyq kerosın óndire­tin birde bir zaýyt joq. Minekeı, osy má­se­lelerdiń bárin shaǵyn jáne orta kásip­kerlikti damytý arqyly sheshýge bolady. О́z basym Elbasymyz óziniń 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda tusaýyn kesken onjyldyq ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy tolyǵymen júzege asyrylatynyna senimdimin. О́ıtkeni, baǵdarlamamyz qansha aýqymdy bolsa da ony júzege asyrýdyń barlyq qajetti tetikteri bizde bar. Birinshiden, Qazaqstanǵa dúnıe júzi memleketteriniń bári senetin saıası ahýal bar. Ekinshiden, shetelderdiń qarjyly toptaryna ınvestısııalyq kepil­dik beretin zańymyz bar. Úshinshiden, ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­la­ma­syn júzege asyrýshylarǵa arnaıy jeńil­dikter qarastyrylatyn boldy. Tórtin­shi­den, elde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq nysandar paıdalanatyn shıkizat qory jetkilikti. Besinshiden, Qazaqstan geogra­fııa­lyq ornalasýyna oraı qaıta jań­ǵyrýy­na búkil álem múddeli bolyp júrgen “Uly Jibek jolynyń” ózeginde jatyr. De­mek, Eýropanyń da, Azııanyń da rynogyna tóte shyǵatyn el. Altynshydan, jobany jú­zege asyrýda qoldanylatyn konsensýs­tyq jeli qurý úshin Ulttyq qorynda uıyt­qy bolatyndaı qarjysy bar el bolyp tur­myz. Osy Joldaýda Elba­sy­myzdyń ózi atap kórsetkenindeı, ındýs­trııa­lyq-ınnovasııa­lyq damý baǵdar­lama­syn júzege asyrý maq­satynda Úkimetke jyl saıyn 8 mıllıard dollar kólemindegi transfert nesıesin Ulttyq qordan bólýge ruq­sat etiledi. Jetinshiden, jáne eń she­shýshi qyzmet atqaratyn ulttyq saýattylyq áleýetimiz álemniń esh memleketindegiden kem emes. Qoryta aıtqanda, 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan elimizdiń ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý túptep kelgende, ulttyq “qaıta órleýdiń” alǵashqy baspaldaǵy bolǵaly tur. Budan myń jyl buryn álemge Ábý Nasyr ál-Farabı sekildi ǵulama ǵalymdy berip, al ol óz kezeginde búkil adamzattyń damýyna ól­sheý­siz úles qosqan kóshpendilerdiń búgingi zańdy jalǵasy – qazaq ulty sóıtip, órke­nıettiń uly kóshinde ózine laıyqty ornyn alatyn bolady. N.Á.Nazarbaevtyń osy Joldaýynda málimdegen baǵdarlamalyq ıdeıasynda osyndaı ulttyń sapalyq ósý maqsaty jatqandyǵyn osylaısha túsiný kerek sekildi. Mundaıda tek qana Alla aldymyzdan jarylqaǵaı deý kerek. Saǵyndyq SATYBALDIN, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, QazUÝ-diń professory, akademık.