Saıasat • 22 Sáýir, 2019

AQSh-tyń kelesi prezıdenti kim bolmaq?

2470 ret

kórsetildi

7 mın

oqý úshin

Kelesi jyly Amerıka Qurama Shtattarynda kezekti prezıdent saılaýy ótedi. Álem nazarynda bolatyn alpaýyt eldiń 59-saılaýy 2020 jyldyń 3 qarashasyna belgilengen. Saılaýaldy kampanııanyń bastalýyna biraz ýaqyt baryna qaramastan, qazirdiń ózinde prezıdent laýazymynan úmittiler sany jeterlik. Bulardyń arasynan Aq úıdiń 46-ıesi anyqtala ma, álde Donald Tramp ekinshi merzimge qaıta saılana ma?

Orynbek О́TEMURAT

Saılaý qalaı ótedi?

Aldymen, AQSh-taǵy prezıdent saılaýy qalaı ótedi, praımerız degen ne, osyǵan qysqasha toqtalaıyq. AQSh Konstıtýsııasynyń ekinshi babyna sáıkes, Amerıka Qurama Shtattarynyń prezıdenti bolyp saılaný úshin tulǵa AQSh-ta týǵan, el aýmaǵynda keminde 14 jyl turǵan, 35 jastan kishi emes azamat bolýy kerek.

2020 jyldyń 3 aqpanynan bastap barlyq shtattarda prezıdenttikke úmitkerlerdiń alǵashqy saılaýy ótedi. Muny partııa ishindegi saılaý deýge bolady. О́ıtkeni saılaýshylar birinshi Respýblıkalyq jáne Demokratııalyq partııalardyń atynan prezıdenttikke túsetin úmitkerlerge daýys beredi. Saılaýdyń osy birinshi kezeńi praımerız termınimen belgili.

Budan keıin partııa basshylyǵy ulttyq sezder ótkizip, ár partııanyń atynan prezıdenttikke úmitker bir-bir kandıdatty bekitedi. Úshinshi kezeń – basty kezeń. Bul aralyqta AQSh azamattary prezıdentke qana daýys berip qoımaı, sondaı-aq óz shtattarynyń ókilderin – tańdaýshylardy saılaıdy. Al qorytyndy tórtinshi kezeńde Saılaý alqasynyń daýysy sheshýshi ról atqarady.

Áleýetti kandıdattar kimder?

Ballotpedia portalynyń 15 sáýirdegi deregi boıynsha, búginde prezıdent saılaýyna túsý úshin Federaldy saılaý komıssııasyna 671 kandıdat tirkelgen. Onyń ishinde 227 kandıdat – Demokratııalyq partııanyń, 84-i – Respýblıkalyq, 24-i – Lıberaldyq jáne 14-i «jasyldardyń» ókili.

Tórt jylda bir keletin prezıdent saılaýyna tirkelýshi kandıdattardyń sany ýaqyt ótken saıyn arta túsýde. Bastalýyna bir jyl ýaqyt bar bolsa da, aldaǵy saılaýǵa tirkelgender sany 2012 jylǵy jalpy kandıdattar sanynan asyp tústi. 2016 jylǵy saılaýda 1762 kandıdat tirkelgen. Jáne kandıdattardyń ishinde demokrattardyń úlesi basym. Sońǵy 20 jyldaǵy derekke súıensek, tek 2004 jyly ǵana respýblıkashyl kandıdattar kóp tirkelgen.

Jalpy, osy kúnge deıin 21 laýazymdy tulǵa men kórnekti qoǵam qaıratkeri prezıdent saılaýyna qatysatynyn jarııa túrde málimdedi. Onyń ekeýi – Respýblıkalyq partııadan bolsa, 19-y – Demokratııalyq partııa ókili.

Respýblıkashyl ekeýdiń biri, qazirgi prezıdent Donald Tramp 2017 jyldyń 20 qańtarynda óziniń ulyqtaý rásiminde qaıta saılaýǵa túsetinin bildirgen. Al ekinshisi Bıll Ýeldtiń saılaýǵa túsetini bıyl jaqynda ǵana 15 sáýirde belgili boldy. Ol – Massachýsets shtatynyń burynǵy gýbernatory, 2016 jylǵy saılaýǵa lıberaldardyń atynan qatysqan. Qazirgi reıtıng boıynsha Tramptyń respýblıkashyldardyń 90 paıyz qoldaýyna ıe ekenine qaramastan, Ýeld oǵan basty qarsylas bolmaqshy. Ol Trampty quqyq qorǵaý organdaryna yqpal etýge tyrysty dep málimdedi. Sondaı-aq Ýeld qazirgi prezıdenttiń ǵalamdyq jylyný jáne klımat ózgerisi máselelerine qatysty kózqarasyn qatań synǵa aldy.

Buǵan qosa, respýblıkashyldardyń ishinen áleýetti kandıdat retinde Ogaıonyń gýbernatory Djon Keısık pen Merılend shtatynyń gýbernatory Larrı Hogannyń esimderi atalady. 2016 jyly prezıdent saılaýyna qatysqan jasandy túsikke qarsy kúresker jáne tómen salyqtar jaqtaýshysy Djon Keısık osy joly praımerız kezinde Trampqa aıtarlyqtaı qarsylas bola alady dep joramaldanýda. Al Larrı Hogan qarýǵa shekteý qoıýdy jolǵa qoıdy jáne birjynysty nekeni qoldaıdy. Ol sondaı-aq demokrattarmen partııaaralyq yntymaqtastyqty jónge keltirýdi qup kóredi.

Demokrattardyń arasynan birden oıǵa oralatyny – Hılları Klınton. 2016 jyly Donald Tramptyń basty qarsylasy atanǵan ony kópshilik osy joly da alǵan betinen qaıtpaıdy dep topshylaǵan. Biraq Klınton bıyl 4 naýryzda New York City TV arnasyna bergen suhbatynda 2020 jylǵy saılaýǵa qatyspaıtynyn málimdedi. Ol saıasatqa belsendi aralasyp, Demokratııalyq partııanyń kandıdatyna qoldaý kórsetýge nıetti ekenin jetkizgen. Bul málimdemeden qaǵys qalmaǵan Tramp dereý óziniń twitter-degi paraqshasynda H.Klıntonnyń saılaýǵa qatyspaıtynyna qynjylys bildirdi.

Osy Klıntonǵa 2016 jyly praımerız kezinde jol bergen senator Bernı Sanders bul saılaýda Trampqa laıyqty qarsylas bolady degen boljam bar. Saılaýǵa túsýge áli ótinim bermegen Sanders densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qoljetimdilik, memlekettik kolledjderde tegin bilim alý, eńbekaqyny kóterý sııaqty áleýmettik máselelerdi alǵa qoıady.

Buǵan qosa, saılaýǵa qatysatyny anyq burynǵy vıse-prezıdent Djo Baıden jáne eks-memlekettik hatshy Djon Kerrı sııaqtylardyń esimi prezıdenttikke áleýetti úmitkerler qatarynan atalady.

Sonymen qatar táýelsiz kandıdat retinde mıllıarderler men tanymal tulǵalardyń ishinen Starbucks kofehana jelisiniń burynǵy basshysy Govard Shýls saılaýǵa túsýge nıetti ekenin ańǵartty. Bul tizimde Dallas Mavericks ulttyq basketbol assosıasııasynyń ınvestory jáne ıesi Mark Kıýban men Hewlett-Packard korporasııasynyń burynǵy prezıdenti Karlı Fıorına bar. Bulardyń ishinde tabysty kásipker, Nıý-Iorktyń burynǵy meri Maıkl Blýmbergtiń de aty kezdesken, biraq ol ózi keıinnen bul oıynan bas tartqan.

Tramp taǵyn saqtap qalýǵa qanshalyqty qaýqarly?

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Donald Tramp Respýblıkalyq partııa deńgeıinde zor qoldaýǵa ıe. О́tken naýryz aıynyń basynda NBC News saıtynyń júrgizgen saýalnamasynyń nátıjesi boıynsha 10 amerıkalyqtyń tórteýi ony kelesi jyly qaıta saılaýǵa daıyn eken. Olardyń 58 paıyzy D.Trampty Reseıge qatysty ustanymyna sońyna deıin berik ári ádil bolmady dep sanaıdy. Taǵy 60 paıyzy onyń ońtústik shekarada qabyrǵa salý úshin tótenshe jaǵdaı engizý týraly sheshimine úzildi-kesildi qarsy.

Aldaǵy saılaýda eldiń demografııalyq ósimi mańyzdy ról atqarýy múmkin. О́ıtkeni sońǵy 20 jylda AQSh-tyń aq násildi azamattarynyń sany 10 paıyzǵa qysqarǵan jáne qazir 66,7 paıyzdy qurap otyr. Bul jyl ótken saıyn qara násildi halyqtyń sany kóbeıip jatqanyn kórsetedi. Oǵan qosa, 2019 jyldyń basynda ıspan tildi azamattardyń sany alǵash ret afroamerıkalyqtardan asyp tústi. Iаǵnı, 2016 jylǵy saılaýdyń nátıjesin eskersek, Donald Tramptyń ornyn saqtap qalýy ońaı sharýa emes. Máselen, ótken saılaýda afroamerıkalyqtardyń 88 paıyzy Hılları Klıntondy qoldaǵan. Sondaı-aq latynamerıkalyqtardyń 65 paıyzy, azıattardyń 65 paıyzy Trampqa qarsy daýys bergen.

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»