Aýyl sharýashylyǵyna eńbegi sińgen qaıratker Haıdar Arystanbekulynyń týǵanyna – 100 jyl

Árbir adamnyń ózine tán ǵumyr joly, tirshilik baıany bolady. Biraq etken eńbek, kórgen beınet, tatqan zeınet, alǵan asý, jetken bıik árkimniń ómirinde árqıly. Ony syrt kóz ózinshe baǵalap ta jatady. Sondaǵy jalpynyń izdeıtini bireý: ol – kisilik kelbet, azamattyq tulǵa. Haıdar Arystanbekuly – eń aldymen kisilik kelbeti jarqyn, kóńili ashyq, peıili darııadaı, ózine júktelgen qandaı jaýapkershiligi zor mindetterdi múltiksiz iske asyrǵan bilikti basshy, ustanymy myqty naǵyz ustaz boldy. Qaı­ratker ǵalymnyń tereń bilimi men qýat-kúshi, rýhanı kelbeti men myq­ty erik-jigeri júreginde ekeni tul­ǵa­lyq bolmys-bitiminen, tirshiliginde at­qar­ǵan júıeli de nátıjeli isinen aıqyn ań­ǵa­rylyp turatyn.

Haıdar Arystanbekulynyń bilim-ǵylym jolyndaǵy aıshyqty bir belesi Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda – toqsan jyldyq tereń tarıhy bar qazirgi Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti qabyrǵasynda ótkenin biz maqtanyshpen aıta alamyz. Qaıratker ǵalym osy ınstıtýtta 1963–1981 jyldar aralyǵynda basshylyq qyzmet atqaryp, 19 jyl rektor boldy. Odan keıingi jyldary ulaǵatty ustaz retinde ınstıtýtta kafedra meńgerýshisi, professor bolyp, jastarmen mol tájirıbesin bólisti.

«Bilim – taýsylmaıtyn ken, aqyl – azdyrmaıtyn em» dep aıtqan ata-babalarymyzdyń sózin jalaý etip, oqý-bilimge umtylyp, ǵylymdy ıgerýge talpynyp, aýyl sharýashylyǵyn mamandyq retinde tańdaǵan qanshama jasqa Hakeń aıqyn baǵyt kórsetip, olarǵa úlken ómirge joldama alyp berdi.

Men Hakeńdi dıqan sııaqty der edim. Ol zerdeli ustaz retinde ár adamnyń janyna bilim dánin septi. Ár shákirtin aıa­lap ósirip, ómir atty sheksiz ǵalamǵa qataıtyp ushyra bildi. Adamdy ómir súrýge tárbıeleıdi. Sol úshin boıyndaǵy asyl qasıetterin shákirtterine sińirip, ter tókti.

Haıdar Arystanbekulynyń ónegeli ómiri negizinen aýyl sharýashylyǵymen baılanysty boldy. Dana halqymyzda qalyptasqan túsinik: aýyl – altyn be­sik, ult uıasy, memlekettik birlikti, tu­tas­tyqty qalyptastyrýdyń alǵysharty. Aýyl – ulttyq ádet-ǵuryp pen salt-dás­túrdiń, tumsa tabıǵat pen qazaqy án men kúıdiń, bereke men molshylyqtyń oshaǵy. Osy bir qundylyqtar aldyńǵy tolqyn aǵalar men keıingi tolqyn ini­lerdiń sabaqtastyǵy arqyly urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kete beredi.

Hakeń qarapaıym aýyl ortasyn­da qalyptasqan, óz ýaqytynyń tarpań tar­tysty talabynan ozyq bola bil­gen, sanaly ómiri men qyzmetin jemis­ti ná­tı­jelerge baǵyttap, utqyr uıymdas­ty­rýshy bola bilgen qaıratker tulǵa.

Qaraǵandy óńirindegi Qońyrat aýdanynan túlep ushyp, Almatydaǵy Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn 1941 jyly bitirip, úlken eńbekke aralasyp,­ ǵylymdy ıgerip, bıik belesterdi ba­ǵyndyrdy.

Qazaq KSR Tehnıkalyq daqyldar mınıstriniń orynbasary, Qazaq KSR Maqta sharýashylyǵy mınıstriniń birin­shi orynbasary, Qazaq KSR Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, Qazaq aýyl sha­rýashylyǵy akademııasy ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń dırektory laýa­zymdaryn atqaryp, el senimin aqtady.

Zııaly azamat, bilikti basshy, iz­de­nimpaz ǵalym retinde aýyl sharýa­shy­lyǵynyń ýaqyt talabyna saı damýy­na tikeleı yqpal jasap, tıisti she­shim­der qabyldap, soǵan sáıkes qolda bar múmkindikterdi jumsaı bilgen Hakeń shynynda da naǵyz eńbekqor adam edi. Qaı qyzmette de qatań tártip pen jeke bastyń kirshiksiz tazalyǵyn saqtap, jastarǵa qamqor bolyp, ǵalymdar men qarapaıym sharýaǵa deıin qoldaý bil­dirdi.

Haıdar Arystanbekulynyń eli­miz­degi aýylsharýashylyq salasynyń órkendeýine qosqan úlesin erekshe atap ótý kerek. Kóp jyldar ekonomı­ka­nyń osy salasynyń sheber uıym­das­tyrýshylarynyń, kórnekti basshy­lary­nyń biri boldy. Sonyń arqasynda esimi tek qana respýblıkada emes, bú­kil Keńes Odaǵy kóleminde bel­gili boldy. Qazaqstanda tyń jáne tyńaıtylǵan jerlerdi ıgerý isi­ne tikeleı aralasyp, kúrdeli de jaýap­ker­shi­ligi mol jumystardy iske asyrǵan Ha­keń, ásirelemeı aıtqanda, aýyl sha­rýa­shylyǵynyń qara nary edi. Haıdar Arystanbekuly tyń ıgerý jumysynyń sebep-saldaryn tereń taldaýǵa saldy. Týǵan eldiń aýyl sharýashylyǵyna tı­gizetin pármendi yqpalyn aýyldy kórkeıtý máselesine baǵyttady. Mıl­lıondaǵan gektar jerdi qoparyp tas­taý bir jyldyq qana naýqan emes, bir­tutas qaralyp, kezekpen iske asatyn, uzaq ýaqytqa eseptelgen qoǵamdyq, mem­lekettik sharýa ekenin, onyń Qazaqstan jer-sýyna baılanysty erekshelikteri bolatynyn, ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tájirıbeni muqııat eske alý, ǵalymdar men mamandar, eginshiler men malshy­lar keńesine qulaq asý kerektigine she­shim qabyldaıtyn oryndardyń kózin jet­kizýge kóp kúsh saldy.

1954 jyldyń alǵashqy qys aılarynan tyń ıgerý aıaqtalǵanǵa deıin osy tyń aýdandarynyń sharýashylyǵyn jolǵa qoıýǵa belsene qatysty. Soltústik oblystarǵa kelgen júz myńdaǵan adamdy qarsy alý, ornalastyrý, mamandyqqa úıretý, turmystyq jaǵdaı jasaýyn uıym­dastyrýdan bastap, júzdegen keńshardyń ornalasatyn jer mólsherin belgileý, jańa ujymdardy tehnıkamen, jaǵar-janarmaı, tuqym, mıneraldy tyńaıtqyshtarmen qamtamasyz etý máselelerin sheshti.

О́ndiris basynda shyńdalǵan maıtalmandardy, belgili ǵalymdar men jas mamandardy óz mańyna toptastyryp, úlken mektep qalyptastyrdy. Almaty, Máskeý mekemelerinde agrar­lyq máselelerdi talqylap, Kıev, Mınski­de respýblıka basshylarymen kez­desip, tehnıka, kadr máselelerin sheshýmen qatar keńshar, aýdan kóleminde istelip jatqan jumystardy kózben kórip, sapaly qarqynyn kóte­rýge kóp kóńil bóldi. Hakeń árbir keńshar dırektorymen, brıgada basshy­la­rymen olardyń sharýashylyq-uıym­das­tyrý jumystarymen jaqyn tanys boldy. Belgili memleket qaı­rat­kerlerimen qa­tar qarapaıym eńbek adamdarymen de tyǵyz baılanysyn úzbeı, syılas­ty. Olarmen tanystyrǵan da, tabys­tyrǵan da – týǵan jer, ony utymdy paıdalanýdaǵy arman-murat úndestigi.

Hakeń parasatty tulǵa ekenin eline tanyta bildi. Ol adam boıyndaǵy bıik qasıetterge bilimimen, ǵylymymen ke­le­tinin ańǵartty. Búkil aýyl sharýa­shy­­lyǵyna ıgilikti yqpalyn molynan tıgizgen Qazaq jer óńdeý (KIZ) ınstı­týtyn da basqardy. Keıin Aýyl­sharýashylyq ǵylymdary akademııa­sy­nyń prezıdenti boldy, kórnekti ǵylymı nátıjelerdiń ıegeri retinde Qa­zaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııa­sy­nyń múshe-korrespondenti bolyp saılandy.

Haıdar Arystanbekuly Aýylsharýa­shy­lyq ınstıtýtyn basqarǵan jyldary atalǵan oqý orny jańa belesterge kóterildi. Osy qyzmetke kelerden bu­ryn da aýyl sharýashylyǵyn bes saý­saǵyndaı jaqsy biletin tájirıbeli ká­sibı maman retinde múmkindikterin el ıgiligine jumsaı bildi. Sondyqtan Ha­keń aýylǵa qandaı mamandar kerek, zaman men sharýashylyq talaby qandaı ekenin tereń túsingen adam. Ol ınstıtýt basshylyǵyna kelisimen onyń jan-jaqty damýyna, oqý sapasyn arttyrýǵa negizdelgen is-sharalardy júzege asyrdy. Kóptegen jańa oqý ǵımarattaryn salǵyzyp, jańa mamandyqtar ashýǵa muryndyq boldy. Hakeńniń iskerligi men tabandylyǵynyń nátıjesinde qysqa merzimde 4 oqý ǵımaraty, 5 jataqhana salyndy. Oqý ǵımarattary oqytý úrdisine, ǵylymı-zertteý jumystaryna qajetti quraldarmen jabdyqtaldy. Sonyń ishinde mashına men traktor parkin paıdalaný kafedrasynyń qajettiligin eskerip, ǵylymı zertteý jumysyn júrgizýge baǵyttalyp uıymdastyrylǵan topyraq kanaly Odaq kóleminde basqa joǵary oqý oryndarynda bolǵan emes. Osy kezeńde aýylsharýashylyq ınt­sıtýtynyń bastamashyl qadamdary men engizgen jańalyqtary Odaq kóle­min­de nazarǵa ilinip, basqa joǵary oqý oryn­daryna úlgi retinde usynylyp júrdi. Instıtýttaǵy okytý úrdisin je­til­­dirýdegi, zaman talabyna saı qaıta qurýdaǵy is-áreketiniń dáýirmen úndes bolýy – Hakeńniń kóp izdenisteriniń, eren eńbekteriniń bir qyry ǵana.

Hakeń stýdentterdiń alǵashqy bilim alý qadamyn tájirıbemen astastyra júrgizýdi júzege asyrý kerektigin ujym múshelerine, okytýshylardyń nazaryna árdaıym eske salyp, sonyń júzege asýy­na tikeleı nazar aýdaryp, erekshe keńil bólip otyratyn. Sonyń nátıjesi bolar: bitirýshi mamandarǵa respýblıkadan da tys jerlerden suranys kóp túsetin. О́mir-ortamen aralasa júrip, tájirıbede baıqaı otyryp, bilim alýdyń tıimdiligin alǵash dáleldeýshilerdiń biri, biregeıi bola bildi.

Aýyl sharýashylyǵy mamany tek bir salanyń ǵana sheńberinde shektelip kalmaýy kerek. Ol aýyl halqymen bir­­­­­likte qyzmet atqaratyn, túısik-ta­ny­my aýqymdy, jurtty óz bastamasyna ilestire alatyn, uıymdastyrýshy qa­bi­leti jan-jaqty bolýy shart. Sony oı­lastyrǵan Hakeń jas mamandardyń áleýmettik tanymynyń keń de tolymdy bolýyn iske asyrý jolynda ár má­seleden málimet beretin seksııalar ashý­dy qolǵa alyp, jastardyń bilimin je­tildirýmen qatar rýhanı-áleýmettik máselelerine barynsha kóńil bóldi.

Hakeńniń kindik qany tamyp, ósken ortasy Aqtoǵaı – ataqty aımaq. Onyń ataǵy – aıtýly azamattary, qalyń qa­zaqqa qadirli qyzdary. Aqtoǵaıdyń úsh arysy: Á.Bókeıhan, Á.Ermekov, J.Aqbaev ultynyń bostandyǵy men teń­digi, óz aldyna memleket kurý, de­mo­kratııalyq ózgerister jasaý qozǵa­lysynyń kóshbasshylary bolǵany tarıhtan belgili. Osyndaı alash arystary Keńes ókimeti basshylyǵynyń aldyna Atyraýdan Altaıǵa, Qyzyljardan Tas­qalaǵa deıingi aımaqty zandy túr­de, dekretpen kazaq halqyna máńgi bekitý týraly usynystaryn qoıyp qol jetkizgenine tarıh kýá. Jerdi saqtaý – ult bolashaǵy degen aqıqatqa ardagerlik arymen, kó­regendik, kósemdik kúshterin sarp etti. Al aqtoǵaılyk Kúlásh Baıseıi­tova­nyń álem tarıhynda «Qazaq bul­buly» degen aty altyn áriptermen jazyldy.

Bolmysy bekzat, júregi keń, bilimi tereń Hakeń ómiriniń sońyna deıin óz ustanymdaryna adal bolyp, tynymsyz eńbek etip, sońynan súbeli ǵylymı mura qaldyrdy. Ǵalymnyń agrarlyq salada atqarǵan zerdeli eńbekteri ǵylymı ortada moıyndalyp, joǵary baǵasyn alyp, ár jyldary qurmetti ataqtar men marapattarǵa ıe boldy.

Haıdar Arystanbekuly aýylsharýa­shy­lyq salasyn kóterýmen qatar eli­mizdiń irgeli memleket bolyp qalyp­ta­sýyna qyzmet etken ultjandy azamat boldy. Bilim men eńbekti ónegeli tár­bıemen ushtastyra bilgen tálimi mol us­taz­dyń ómir joly keıingi býyn jastarǵa úlgi-ónege.

Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory,
UǴA akademıgi