Álemdegi demografııalyq jarylys jáne áıelder

Halyq sanynyń kúrt artýyna soǵys bolmaǵan elder men demografııalyq ósimge múddeli memleketterdiń saıasaty sebep boldy. Al áleýmettik sala maman­­darynyń málimetinshe, budan bólek adamzatty alańdatatyn taǵy bir sebep bar. Ol – adam sanynyń sapalyq jaǵy­nan artpaýy. Iаǵnı, kútpegen, jos­par­lanbaǵan nemese áıelderge zorlyq kórsetýden týǵan balalardyń kóbeıýi. Sonyń saldarynan tastandy, bolmasa densaýlyǵy kináratpen dúnıege keletin sábıler sany artýda. HH ǵasyrdyń 60-jyldary adamnyń reprodýktıvtik quqyǵy úshin kúresken dúnıejúzilik qozǵalys oryn aldy. Osy qozǵalystan keıin 1969 jyly BUU janynan UNFPA (United Nations Fund for Population Activities – BUU-nyń halyqtyń qonys­tan­ýy salasyndaǵy qory) quryldy. Ol – reprodýktıvti jáne jynystyq den­saýlyqty qorǵaý boıynsha maman­dan­dy­rylǵan mekeme. Sondaı-aq álemdegi qyzdardyń taǵdyryna alańdaıtyn, jas­óspirimder arasyndaǵy nekeden saqtanýǵa shaqyratyn, deni saý balany týý múmkindikterin keńeıtýdi kóz­deıtin jetekshi agenttik. UNFPA kedeı­lik­ti joıýǵa baǵyttalǵan saıasat pen baǵdarlamalardy jasaý kezinde halyq qonystanýy boıynsha málimetterdi paı­dalanýǵa, sonymen qatar árbir júktiliktiń qalaýly, árbir bosanýdyń qaýip­siz bolýyn jáne barlyq jas­tar óz potensıaldaryn júzege asyrý múm­kin­digin ıelenýin qamtamasyz etýge járdemdesedi. Osy uıymnyń kóptegen túıtkilderdiń túıinin tarqatýdy kózdeýi men atalǵan qozǵalystyń oryn alýy óz taǵdyryn ózi bıleý, óz bolashaǵyn ózi jasaý arqyly qashan balaly bolý­dy ózi sheshý múmkindigin berip, mıl­lıon­da­ǵan áıelderdiń ómirin ózgertti.

UNFPA-nyń qurylǵanyna bıyl jarty ǵasyr toldy. Jetken jetistikterine qaramastan, jaqynda jaryqqa shyqqan «Aıaqtalmaǵan jumys: barlyq adamnyń tańdaý quqyǵy men múmkindigin qamta­ma­syz etý» atty UNFPA-nyń baıandama­syn­da kórsetilgendeı, atalǵan uıym álem halqymen áli de birqatar sharýa tyn­dyrý qajet.

UNFPA-nyń uıymdastyrýymen 1994 jyly Kaırde Halyqtyń qonys­tan­ýy jáne damýy (HQD) boıynsha ha­lyqaralyq konferensııa ótti. Oǵan álemniń 180 elinen, onyń ishinde Qazaq­stannan da arnaıy delegattar qa­tys­ty. Bas qosqan memleketter «bar­lyq áıelder men qyz balalardyń repro­dýk­­tıvti densaýlyǵyn qorǵaý, bilim alý­ǵa qa­­tysty quqyq­taryn qamtamasyz etý jáne olar­dyń múmkindikterin ke­ń­­­eı­tý – tu­raqty damý kilti» degen tujy­rym­ǵa toqtaǵan. Baıandamada jazyl­­­­ǵandaı, áıelder men qyz balalar osy quqyqtaryn paıdalana alatyn bolsa, olar ózderi úshin paıdaly bolatyn sheshim­­derdi jıirek qabyldaı alady jáne jalpy áleýmettik, ekonomıkalyq, tipti ekologııalyq turaqtylyqty da saqtaıdy. Degenmen, HQD konferensııasy ótkennen bergi 25 jyl ishinde júktiliktiń aldyn alýdy nemese keıinge qaldyrýdy qalaıtyn 200 mıllıonnan astam áıel zamanǵa laıyq kontrasepsııa ádisterine jáne ony usyný qyz­met­te­rine, oǵan qosa osyǵan baılanysty reprodýktıvti tańdaýǵa qol jetkize almaý­da. Nátıjesinde olar óz tánine qa­tysty bosaný nemese júktilikti jos­par­laý sııaqty sheshimderdi qabyldaı almaıtyn kórinedi.

Atalǵan halyqaralyq uıymnyń 50 jyl­­dyǵy men Qazaqstan qatys­qan aýqym­dy kon­ferensııanyń 25 jyl­­dyǵyna oraı elorda­da elimiz­degi demografııalyq ahýal,
repro­dýk­tıv­ti densaýlyq saqtaý máse­leleri tal­qylanǵan jıyn ótti. UNFPA-nyń Qazaqstandaǵy ókili Djýlııa Valeze uıymnyń sońǵy bes jyl­daǵy jetis­tik­teri men alda atqa­rylatyn ister týraly baıandady. Ol elimizdegi negizgi másele­­ler retinde jasóspirimder ara­syn­­daǵy júktilik, genderlik teńsiz­dik, qyz balalardyń tańdaý quqyǵyn atady. «Áıelder úshin erkimen, súıis­penshilikpen ana bolýǵa jáne jumys isteýge bolatyndaı atmosfera qalyp­tas­­tyrý qajet. Bul turǵyda erlerdiń de jaryn, jubyn qoldaýy mańyzdy. Son­daı-aq jastardy otbasyn qurý jáne onyń qundylyqtary týraly saýat­­tandyrýdy erte, oqýshy kezden qolǵa alǵan jón. Sonda ǵana josparly, maq­sat­ty jáne erikti otbasy qurylady. Al ondaı otbasynda deni saý ári sanaly bala dúnıege keledi», deıdi D.Valeze. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan saıasaty demografııalyq ósimdi qoldaıdy, sonyń áserinen bolar – basqa memlekettermen salystyrǵanda áıelderdiń bosaný jıiligi joǵary el. Iаǵnı, eldegi áıelder bosanǵannan keıingi álsizdikti, aǵzadaǵy aýytqýlardy qal­pyna keltirip úlgermeı, kelesi júk­ti­likke jol beredi. Bul óz kezeginde ana men bala densaýlyǵynyń nasharlaýyna jáne keı jaǵdaıda ólimine alyp keledi. Sondyqtan reprodýktıvti densaýlyq saqtaý shara­laryn turaqty túrde júzege asyryp otyrý kerek.

Al Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý saıasaty departamenti dırektorynyń orynbasary Zaýre Ahmetova atalǵan halyqaralyq kon­ferensııada qabyldanǵan baǵdar­la­manyń eldegi ózgeristerge áseri bol­ǵanyn aıtady. Sońǵy 25 jylda atqa­rylǵan is-sharalar nátıjesinde Qazaq­stan­daǵy týý kórsetkishteri 19,6 paıyzǵa óskeni, bala ólimi kórsetkishi 3,4 ese aza­ıyp, ana óliminiń kórsetkishteri 5 ese azaıǵany baıqalady. «Osyndaı ná­tı­­je­ge jetýge halyqaralyq usy­nym­­­darǵa sáı­kes akýsherlik pen pedıat­rııa salasyn­da zamanǵa laıyq tehnolo­gııalardy engizý, halyqty otbasyn jos­parlaý týraly aqparatpen, profı­lak­tı­kalyq tekseristermen qamtý da jaqsy járdemdesti», deıdi Z.Ahmetova.

Qazaqstandyq qyzdardyń tańdaý quqyǵy men múmkindigin kórsetetin áleýmettik rolık atalǵan halyqaralyq konferensııanyń 25 jyldyǵyna arnalyp jasalǵan. Vıdeo rejısseri Ekaterına Sývorova elimizdegi áıelder men qyz balalardyń quqyǵy, múmkindigi jáne olardyń tańdaýyna degen kóz­qa­rastyń qanshalyqty ózgergenin kór­setkisi kelgen. Ondaǵy 8-13 jas araly­ǵynda balalar bolashaqta kim bol­ǵy­sy keletinin aıtady. Arasynda qyz­dar hırýrg, ushqysh nemese basshy sekildi qazaqy kózqarastaǵy qyzǵa tán emes mamandyqtardy ataıdy. Balalarynyń tańdaýy týraly ata-ana­larynan suraǵanda bir bóligi «Ol qyz balaǵa saı emes sala ǵoı. Múmkin óskende oıyn ózgerter» degen pikirde bolsa, ekinshi bireýleri «Men balama senemin! Onyń qolynan bári keledi» dep demeý beredi. Al ata-analarynyń (kóbisi analar) ózderinen kishkentaı kúninde kim bolǵysy kelgenin suraǵanda 90 paıyzynyń bala-armanyna jete almaǵany anyqtaldy. Demek, olardyń tańdaý quqyǵy men múmkindik aıasy shekteýli bolǵan.

«Shırek ǵasyrdan beri ne ózgerdi?» degen saýalǵa jaýap izdegen sharada ánshi ári UNFPA-nyń Qazaqstandaǵy spıkeri Aqmaral Kósherbaeva: Qazaqstanda ár 1000 boıjetkenniń 20-sy 15-19 jasyn­da balaly bolady jáne júkti bolý kór­setkishi odan da joǵary. О́tken jyly júrgizilgen áleýmettik zert­teý nátıjesi boıynsha, osy jas shama­syndaǵy qyz balalardyń úshten bir bóligi seksýaldy belsendi jáne kóp­shiligi qorǵalmaǵan jynystyq áre­ket­ter­di qoldanady», deıdi. Onyń aıtýynsha, bul da – Qazaqstanda áli de tyndyratyn sharýalardyń kóp ekenine dálel.

UNFPA ókilderi men mereıtoıǵa oraı uıymdastyrylǵan sharaǵa qatysýshylar álem­degi demografııalyq jarylys­ty boldyrmaýǵa jáne Qazaqstandaǵy halyq sanynyń sapaly artýyna jos­pa­­r­lanbaǵan jáne jasóspirimder arasyndaǵy júktilikti toqtatý, tańdaý quqyǵy men múmkindik aıasyn shektemeý, saýattylyqty arttyrý arqyly qol jetkizýge úndedi.