Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporty ulǵaıyp keledi

Qazir qaı elde aýyl shar­ýa­­­shylyǵy jaqsy damyp otyr­ǵa­nyna nazar aýdar­sa­ńyz, aldyńǵy qatarǵa Batys­tyń shaǵyn elderiniń shyq­qan­yn baıqaısyz. Sebep, bul elderde aýyl sharýashylyǵyn júr­gizý, ónim óndirý men óń­deý tehnologııalary damyǵan. Mal ónimderiniń sapasy men tazalyǵyna qoıylatyn veterı­na­rııalyq talaptar kez kelgen rynokqa erkin enetindeı halyqaralyq standarttardyń bıik deńgeıine kóterilgen. Mine, osyndaı máselelerdiń retke keltirilýi nátıjesinde ala­qan­daı ǵana jeri bar Nı­der­­land, Danııa sekildi sha­ǵyn elderdiń aýyl sharýa­shy­­­­ly­ǵynan tabatyn tabysy Qazaqstannyń tabysyn bir­ne­she oraıdy.

«Adamnyń berge­ni jet­peı­di, Allanyń bergeni ket­peı­di» dep dana halqymyz aıtqan­daı, bul elderde aýyl sharýa­^­­shylyǵy damýynyń da óz shegi bar. Olar óz damýy­nyń zama­naýı deńgeıine kóteril­genimen túbinde ónim ón­di­rý­diń moldyǵy, ónim­de­riniń ótim­diligi jaǵynan Qazaq­stan­­­nan asyp kete almaıdy. Sebebi qazirgi sátte olardyń qo­l­ynda tehnologııa men qa­zir­­gi zamanǵy ozyq tájirıbe bol­ǵanymen bizdegideı ulan-baıtaq jer joq. Túptiń túbinde jerdiń ulan-baıtaqtyǵy men jaıylymdardyń moldyǵy damýdyń asa zor perspektıvasy boıyna shoǵyrlanǵan bir máseleni sheshetin bolady. Bul álem boıynsha taza tabıǵı aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndiretin elderdiń aldyńǵy qatarǵa shyǵý máselesi. Álemde kedeı elder qatary azaıǵan saıyn bul úderis údeı bermek. Al osy suranysqa jaýap bere alatyn sanaýly elder qata­ryn­da jer resýrstarynyń moldy­ǵymen Qazaqstanymyz be­rik oryn alady

О́kinishke qaraı, ázirge bul másele elimizde áli ashylmaǵan áleýet kúıinde qalyp keledi. Eger osy zor áleýetti asha alsaq, ekonomıkamyzdyń ha­lyq­­aralyq deńgeıdegi báse­ke­lestik qabileti qazirgiden áldeqaıda artqan bolar edi. Demek, buǵan qol jetkizý dege­ni­miz, túptiń túbinde, bos jat­qan dalamyzdyń iske qosy­lýyn, halyq úshin orasan mol ju­mys kóziniń ashylýyn, aqyr aıaǵynda elimizdegi adam sanyn halqy­myzdyń jáne bizge jumys izdep kelýshi mıgrant­tar esebinen áldeqaıda artty­ratyny túsinikti. Mun­daı perspektıvalyq damý múm­kindigi men áleýeti ekono­mı­ka­myzdyń basqa salalarynda kez­dese qoımaıdy.

Árıne, oǵan qol jetkizý úshin eń birinshi kezekte aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderiniń eksportyn jolǵa qoıý kerek. Qazaqstan Úkimeti osy baǵyt­ta sońǵy birneshe jylda úz­dik­siz jumys istep keledi. Eksport­tyq áleýetti nyǵaıtý úshin sýb­sı­dııalar bólý, shetelden asyl tuqymdy maldardy toptap satyp alý, Qazaqstannyń shetelderdegi elshilikterine otandyq ónimderdiń eksportyn alǵa jyljytýdy mindetteý, veterınarııa salasyn damytý, aýyl sharýashylyǵynyń kooperasııasyn nyǵaıtý, sheteldik tehnologııalardy elge jetkizý isimen shuǵyldanatyn arnaıy memlekettik uıymdar qurý sekildi talaı amaldar da jasaldy. Mine, osyndaı sharalar keshendi sıpatqa ıe bola kele, alǵashqy nátıjelerin de bere bastaǵandaı. Buǵan biz ótken jylǵy elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eks­porty týraly Qarjy mı­nıs­t­rligi Memlekettik kiris­ter komıtetiniń máli­met­te­rine nazar aýdarǵanda kóz jetkizdik.

Bul málimetterde 2018 jy­ly aýyl sharýashylyǵy ónim­­­­de­­riniń jalpy eksporty 3 mıl­­lıard 24 mıllıon AQSh dol­laryna jetkeni aıtylǵan. Bul aýyl sharýashylyǵy ónim­de­riniń eksport kólemi trıl­lıon teńgelik bıikten asyp tústi degen sóz.

Sonyń ishinde, atap kórse­te­tin bir másele, 2018 jyl­ǵy aýyl sharýashylyǵy ónim­­deriniń eksport kólemi aldyndaǵy jylmen sa­lys­tyr­ǵanda 24,5 paıyz­ǵa asyp túsýi bolyp otyr. Eger osy qarqyndy saqtaı­tyn bolsaq, endi 4 jyl ótkende aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń qazirgi eksporttyq deńgeıin eki ese ósirip, eki trıllıon teńge­lik deńgeıge qol jetki­ze­miz.

Bir ókinishtisi, aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderi eksportynyń jalpy kólemi osy deńgeıde artqanda bul ónimderdi óńdeý isiniń áli de bolsa, kenjelep qalýy. Máselen, eksportqa shyǵa­­rylǵan ónimderdiń úshten bir bóligi ǵana óńdeýden ótkizi­le­di. Munyń ózi elimizdiń agro­ónerkásiptik kesheniniń aýyl­shar­ýashylyq tehnologııalar salasynda áli de bolsa, kóp keıin qalyp kele jatqandyǵyn kórsetedi. Bul – bir.

Ekinshiden, 2017 jylmen salys­tyrǵanda óńdelgen ónim­der eksportynyń kólemi 3,5 paıyz­ǵa arta tústi. Iаǵnı alǵa basý bar. Biraq munyń ózi shıkizattyq aýyl sharýashy­ly­ǵy ónimderiniń eksport kóleminiń artýyndaı qarqyn­dy emes.

Úshinshiden, eksporttyń negizgi kólemi burynǵydaı bı­daı (26,9 paıyz) men unǵa (14,7 paıyz) tıesili. De­mek, Qazaqstannyń baıtaq dala­s­ynyń, onyń negizgi bóligin quraı­tyn mal jaıy­lym­da­ry­nyń áleýetin kóte­re­tin mal sharýashylyǵy ekonomıkalyq damý prosesi ishinen óziniń berik orynyn ala almaı otyr.

Árıne, osynyń bári aıt­qan­ǵa, synaǵanǵa jeńil. Al isti júrgizý ońaı emes. Son­dyqtan Aýyl sharýa­shy­­lyǵy mınıstrligi men eksporttyq opera­sııalarǵa qa­tysýshy kom­panııalardyń, aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin óndi­rý­shi­lerdiń atqarǵan isi aıtar­lyqtaı.

О́ńirlerge nazar aýdaratyn bolsaq, ótken jyly eksportqa shyǵarylǵan 3 mıllıard 24 mıllıon AQSh dollaryna teń jalpy eksport kóleminiń 81 paıyzy Qostanaı, Túrkistan, Shyǵys Qazaqstan, Aqmola ob­­lys­­tary men Almaty, Nur-Sultan, Shymkent qala­la­­ry­nyń úlesine tıetinin aıtýy­­myz kerek. Eger jekelep aıtatyn bolsaq, búkil aýyl sharýashylyǵy ónimderi ekspor­tynyń 18 paıyzy – Almaty qalasynyń, 17 paıy­zy – Qos­tanaı oblysynyń, 14 paıy­­­zy – Nur-Sultan qala­synyń, 12 paıyzy – Túrkistan oblysy men Shymkent qala­sy­nyń enshisinde. Mine, derekter osylaı deıdi. Almaty men Nur-Sultan qalasynyń aýyl sharýashylyǵy ónim­de­riniń isine osynshalyq zor úles qosýy ónimderdi óńdeý ar­qy­ly qalyptassa kerek. Áıt­pese, statıstıkalyq derek­terdiń bir olqylyǵy ma, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporty jóninen Almaty qala­synyń Qostanaı obly­sy­nyń aldyna shyǵýyn, elor­da­nyń Aqmola oblysynan asyp túsýin, shynyn aıtqanda, onsha túsine almaı otyrmyz.

Endi osy oıymyzdy odan ári jalǵasaq, óńdelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderin eks­port­taý jaǵynan birinshi oryn­ǵa Qostanaı oblysy (eksporttyń 24 paıyzy), ekin­shi orynǵa Túrkistan obly­sy men Shymkent qalasy (22 paıy­zy), úshinshi orynǵa Almaty qalasy (18 paıyzy) jaı­ǵas­qan eken. Osy tórt óńir­diń ózi ǵana óńdelgen ónim­der ekspor­tynyń 64 paıy­­zyn qamta­ma­syz etken.

Aıta ketetin taǵy bir jaǵ­­­­daı, eks­port máselesinde egi­n­­­­­shilik sa­lasynan aıtar­lyq­­­­­­taı ken­jelep kele jat­qa­­­­nymen, ótken jyly mal sha­rýa­shylyǵynda da jaqsy serpin baıqalǵan. Uzaq jyldan beri alǵash ret Qazaqstan et eksportyn 33 myń tonnaǵa jetkizdi. Munyń 19 myń tonnasyn sıyr eti qurady. Elimiz álemniń 11 eline et eksporttady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Gúl­mı­ra Isaevanyń aıtýyna qara­ǵanda, bul qarqyn bıyl da saqtalmaq. О́ıtkeni bıyl alǵashqy úsh aıda 7,5 myń tonna et eksporttalǵan. Mine, osynyń 5 myń tonnasy bir ǵana Túrkistan oblysynyń enshisinde eken. Biz muny jańa qurylǵan oblystyń aldyn­da­ǵy tyń baǵyttyń ashyl­ýy dep túsindik.