Ulttyq ashana izdegen Apennın azamaty
Qyzmet kórsetý sektorynyń órkendegen salalarynyń biri – týrızm. Jyl saıyn Brıtan aralyna 40 mln-ǵa taqaý sheteldik kelip, osy ındýstrııadan qazynaǵa 28 mlrd fýnt sterlıngke jýyq (35 mlrd dollar) tabys túsedi eken. Sońǵy kezderi gastronomııalyq týrızm aıryqsha qarqyn alyp keledi. Jalpy, ózimniń osy taqyrypqa toqtalýyma ne túrtki bolǵanyn aıta keteıin. Oǵan ıtalııalyq dosym Paolo Mıassı sebepker. Apennın túbeginiń azamatymen elordaǵa bara jatqanymda tanysýdyń sáti tústi. Jol ústinde neapolıtandyq azamat Qazaqstandaǵy qoǵamdyq tamaqtanýǵa qatysty biraz máseleni aıtty. Paolo bas shahardaǵy sheteldik kompanııanyń birine kelisimshartpen jumysqa ornalasqan. Munaı-gaz salasy mamanynyń qazaq elindegi kelisimsharty bıyl támamdalmaq. Úsh jyldyń kóleminde Paolonyń Qazaqstandaǵy kórgen qyzyqtary az emes. Suhbattasymyz, ásirese qoǵamdyq oryndardaǵy as máziri jaıly kósile sóıledi. Ol elge kelgen boıda birden ulttyq ashanany izdeýge kóshken. «Nurly jol» býlvarynyń boıyndaǵy saýda keshenderinen bastap, Astana Hub-tyń mańyndaǵy iri saýda-oıyn saýyq ortalyǵyna deıin aralapty. Sondaǵy tapqany – ózbektiń palaýy, amerıkalyq steık jáne óz eliniń pastasy. Alaıda qazaqtyń «pastasynan» ıtalııalyq dámdi múlde sezbegenin aıtady. Álbette, fastfýd jáne basqa da tamaqtaný oryndarynyń kóptigi artyq etpeıdi. Dese de sonyń arasynan dástúrli ashanaǵa oıyp turyp oryn berilmeýi Paoloǵa túsiniksiz.
– Starbucks, Costa Coffee-niń kapýchınosyn nemese latteni Nıý-Iork pen Londonnyń kez kelgen metrosynyń mańynan tabýǵa bolady. Sol sııaqty fastfýd ónimderi de álemniń túkpir-túkpirine taralǵan. Árıne, onyń Qazaqstanda da bolýy zańdylyq shyǵar. Degenmen, ózge memlekettiń azamaty retinde meni ulttyq taǵam ashanasy qyzyqtyrdy, bul kez kelgen ıtalııalyqty qyzyqtyrady. Dástúrli meıramhana joq emes, bar eken. Syrtqy, ishki ıntererleri zamanaýı úlgide bezendirilgen. Biraq ulttyq kolorıt tappadym. Dástúrli taǵamdar búginge saı kreatıvpen daıyndalǵan, dámi de soǵan saı. Ulttyq meıramhanada ózge elderdiń taǵamy mázirge qosylǵany sál túsiniksiz, – deıdi Mıassı myrza.
PR-dyń kókesi – qonaqjaılyq
Jalpy, sapaly tamaqtaný oryndarynan habary az týrıster tuzaqqa jıi túsedi. Londondaǵy Lester-skver, Nıý-Iorktegi Taıms-skver «týrısterge arnalǵan qaqpan» dep sodan atalyp ketse kerek. Bul jaıynda Financial Times sholýshysy Tım Harford óziniń «Tasadaǵy ekonomıst» («The Undercover Economist») atty eńbeginde keńinen qaýzaıdy.
Qosh, sonymen bizdegi problema munymen shektelmeıdi. Neapolıtandyq ınjenerdiń bul áńgimeni qozǵaýy tegin emes eken. Onyń aǵasy Vıttorıonyń Neapol provınsııasyna qarasty Kvarto kommýnasynda jeke dámhanasy men meıramhanasy bar kórinedi. Paolonyń taǵamǵa talǵammen qaraýynyń syry osynda jatyr. Onyń qyraǵy kózi servıstegi olqylyqtardy da baıqaǵan. Birinshiden, otandyq meıramhanalarǵa tán qubylys – turaqty kadrdyń joqtyǵy. Ol ákimgerden bastap daıashylarǵa deıin quramnyń jıi ózgeriske ushyraıtynyn alǵa tartty. Jasyratyny joq, bizdegi daıashylyq qyzmetke kóbine stýdent jastar tartylady, deni qosymsha tabys retinde kóredi. Eýropada kerisinshe. Batys elderinde tipti daıashylardyń dınastııasy qalyptasqan áýletter bar. Máselen, joǵaryda keltirgen Vıttorıo Mıassıdiń meıramhanasynda jasy 60-tan asqan, 30 jyldyq tájirıbesi bar kánigi daıashy qyzmet etedi eken. Turaqty meımandar basqa emes, dál sol daıashynyń qyzmet kórsetýin talap etetin kórinedi.
Ondaǵy daıashylardyń ortasha jalaqysy saǵatyna shamamen 800-1000 eýrony quraıdy. Jumys ýaqytynyń mólsheri 4-7 saǵatqa aralyǵynda. Qarapaıym daıashynyń materıaldyq jaǵdaıyn ózińiz baǵamdaı berińiz. Maqtaýly qyzmetker Mılan shaharynda kásibı mektebin de ashqan. Onyń klıenttermen baılanys jasaýdaǵy qupııasy – ınteraktıvti qatynas. Bul ekinshi másele, kelgen ár adamnyń kóńilin taba bilý – kúrdeli óner. Meıramhana ákimgeri bastaǵan ujym barlyq kelýshiniń psıhologııasyn zertteýge kúsh salatyn kórinedi. Tapsyrys alynǵan soń, derekter bazasy bas aspazǵa tabystalady. Nátıjesinde, ár tapsyrys adamnyń minez-qulqyna saı ázirlenedi eken. Úshinshiden, klıentterdiń qaltasy mázirdiń qunyn kótermeýi yqtımal. Osyndaıda tegin qyzmet kórsetýden de qashpaıdy eken ıtalııalyq restoratorlar. О́ıtkeni týrısterdiń, kórsetilgen qyzmet jaıly basqalarmen oı bólisýi, jyly pikir bildirýi ábden múmkin. Al tegin jarnama eshkimge, eshqashan artyq bolmaǵan.
Endi myna bir qyzyqty qarańyz. Sheteldik azamat astanadan úsh jyl izdep tappaǵanyn qarapaıym aýyldan taýypty. Paoloǵa jumystaǵy áriptesteriniń biri Shyǵys Qazaqstannyń Abaı aýdanyna saparlap qaıtýǵa keńes beredi. Bul keńesti qup alǵan ol Naýryz merekesindegi demalysty sátti paıdalanyp, Shyǵysqa attanǵan. Osy saparda ol Marko Polonyń Deshti Qypshaq dalasyn tapqandaı áser alǵanyn tamsana baıandap berdi.
– Kóshpeli halyqqa tán naǵyz mádenıetti men qaladan emes, qarapaıym qazaq aýylynan kórdim. Aýyl turǵyndaryna seniń kim ekeniń, laýazymyń qandaı ekeni báribir. Olar úshin kelgen qonaqtyń barlyǵy teń. Ásirese alystan kelgen jolaýshyny kútip alý dástúri qatty unady. Naǵyz asylǵan etti – qazaqtyń provınsııalyq aımaǵynan taptym. Dámi til úıiredi. Sol erekshe dám áli tańdaıymda turǵandaı. Al ony jasy seksennen asqan, 10 balany dúnıege ákelgen qart ana daıyndaǵanyn estigende, tańdanysymda shek bolmady. Etti pisirýdiń tehnologııasyn búge-shúgesine deıin jazyp aldym. Eshqandaı kreatıvtiń, zamanaýı trendtiń qajeti joq. Bar dástúrdi baǵalap, saqtaı bilý kerek. Shynaıylyq degenimiz osy. Kórsetilgen qyzmetterine qarajat usynyp edim, úzildi-kesildi bas tartty. Kerisinshe shapan degen dástúrli kıimderin syılap, kóp qylyp et salyp berdi. Dala fılosofııasyn endi uǵyp otyrmyn. Qazaqtyń qart analary Mıshlen juldyzyna ábden laıyq. Amerıka ashyp, brendti syrttan izdeýdiń qajeti joq. Ulttyq kolorıt joıylmaǵan qonaqjaılyq meıramhana bıznesine engizilse – utylmaıtyndaryńyz anyq, – dep oıyn túıindedi Eýropa turǵyny.
Qoǵamdyq tamaqtaný ındýstrııasy damı túsedi
Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, kórshiles Qytaı memleketinde qyzmet kórsetýdegi ósim dınamıkasy 5,5% deńgeıinde. «Jenmın jıbao» gazetiniń deregine sáıkes, byltyr Qytaı eli qoǵamdyq tamaqtaný óndirisinen 4 trln ıýan kiris tapqan.
Qytaılyqtar ınnovasııalyq tehnologııalardyń kómegimen tamaqtaný ındýstrııasyn keńeıtýdi kózdeýde. Qazirdiń ózinde onlaın-naryqty keńinen paıdalanyp júr. IIMedia Research jahandyq konsaltıngtik agenttiktiń málimetine júginsek, bul elde 300 mln-nan asa adam asqa tapsyrys berýde onlaın-qyzmetti qoldanypty. Qytaı naryǵyna qazaqstandyq óndirýshilerdiń de shyǵýyna múmkindik bar. Sebebi olar qazaq jerinde shyǵarylatyn ónimdi ekologııalyq turǵydan taza dep qabyldaıdy, suranys joǵary.
AQSh-ta qyzmet kórsetý salasyndaǵy oń dınamıka bilim, densaýlyq saqtaý, ǵylym, qarjy, saýda, kólik jáne baılanys, memlekettik organdardyń qyzmetteri, sondaı-aq túrli kásibı ári jeke qyzmetterde baıqalady eken. Qazir alyp eldegi meıramhana bıznesi quldyraý kezeńinde. Sarapshylar, ony onlaın-qyzmetter men jedel tamaqtandyrý kásiporyndarynyń artýymen baılanystyrady. Degenmen premıým sanatyndaǵy meıramhanalarǵa jáne jyldam taǵam dámhanalaryna suranys áli de bolsa joǵary. Qoljetimdi baǵaǵa sapaly as mázirin usynatyn, sonymen qosa mobıldi qyzmet kórsetetin oryndarǵa klıentterdiń qyzyǵýshylyǵy basym. Máselen, Chipotle Mexican Grill (CMG, NYSE) jelisiniń tanymaldyǵy kún sanap artyp, saýda núkteleri kóbeıip keledi. Starbucks-tyń da abyroıy ýaqyt sanap nyǵaıyp jatyr. Tamaq ónimderiniń saýdasynan kompanııa tabysy bir jarym esege ósti. Aldaǵy ýaqytta jańa as máziriniń kómegimen qosymsha satyp alýshylardyń sanyn eselep, ortasha chektiń qunyn kóterý josparlanyp otyr.
Qazaqstandaǵy ahýaldy baǵamdasaq, taıaýda Úkimet otyrysynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov 2018 jyly otandyq taýarlardyń jáne kórsetiletin qyzmetterdiń eksporty 68,3 mlrd AQSh dollaryn quraǵanyn atap ótti. Onyń ishinde kórsetiletin qyzmetter eksporty 7,3 mlrd AQSh dollary bolypty.
R.Dálenovtyń sózine qaraǵanda, 2022 jylǵa qaraı kórsetiletin qyzmetterdi 2,4 mlrd-qa ósirip 9,7 mlrd dollarǵa jetkizý mejesi qoıylyp otyr. Osynyń arasynda týrızmge tıesili soma 2,4 mlrd-ty quramaq.
Jaqsylyq MURATQALI,
jýrnalıst
SEMEI
