Qoǵam • 26 Sáýir, 2019

Haliń qalaı, aýyl mektebi?

3220 ret

kórsetildi

13 mın

oqý úshin

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde 5285 aýyl mektebi bar. Bul barlyq mekteptiń 75 paıyzy. Demek, orta bilimniń deńgeıi aýyl mektepteriniń aıaq alysyna, jalpy jaǵdaıyna tikeleı baılanysty. Osydan-aq aýyl mektebin eldegi barsha bilim oshaǵynyń dińgegi deýge bolady. Al onyń ahýaly qalaı?

Aıdana ShOTBAIQYZY

Ashylmaıtyn «kúndelik»

Jaqynda aýyldaǵy mektepte muǵalim bolyp isteıtin ápkem: «Kundelik.kz»-ke kire almaǵanyma úsh kún boldy. Mekteptiń ınterneti aınalyp turyp alady. Logın, qupııa sózimdi aıtaıyn, eń bolmasa, oqýshylarymnyń qorytyndysy qalaı bolǵanyn aıtyp bershi», dedi. Túski úzilis kezinde qarap, málimetterdi jazyp jiberdim. Sonyń ózinde tolyq qaraýǵa múmkindigim bolmady. Pedagogterdiń «qaǵazbastylyqtan arylaıyq» degen bastamasymen qolǵa alynǵan dúnıe sol muǵalimderdiń qolyn baılap otyr. Anyǵynda, aýyl muǵalimderiniń qolynda tusaý bar. Osydan keıin aýyl mektepteriniń máselesi tolǵandyra bastady. О́ıtkeni problema ınternettiń qolbaılaýymen shektelmeıdi.

Aqmola oblysynyń Qosshy aýylyndaǵy №2 mekteptiń aqparattyq-tehnıkalyq qyzmetine jaýapty maman Aınur Saıatqyzy «Kúndelikke» kire almaýdyń bir sebebin túsindirdi.

«Qazaqtelekom» kompanııasy kelisimshartqa otyratyn kezde 10 Mbt sek. jyldamdyq bolatynyn kórsetken. Biraq bizde qazir 4-ti kórsetip tur. Sodan saıt uzaq ýaqyt oılanyp turady. Kompanııaǵa hat ta, aryz da jazdym. О́zgermeıdi. Bilmeımin, nege ekenin?», deıdi ol. Mine, osydan kelip, shalǵaıdaǵy pedagogter amalsyz qaltasynan shyǵarǵan aqshaǵa trafık satyp alyp, saıtqa kiredi. Mamannyń málimetinshe, Huawei 19 Mbt sek. bolatyn Wi-Fi ornatqan, alǵashynda mektep ujymy qýanǵanymen, ýaqyt óte kele 8, odan 6-ǵa túsken. «Sebebin surasaq, aýa raıyna baılanysty bolýy múmkin ekenin aıtady. Menińshe, oǵan túk qatysy joq», deıdi A.Saıatqyzy.

Shetki aýylda oqýshy, jaqyn aýylda oryn joq

Qostanaı oblysynyń shalǵaı aýylynan habarlasqan mektep muǵalimi (aty-jónin aıtpaýdy surady) oqýshy sanynyń jyldan-jylǵa azaıýy aılyǵyna áser etip jatqanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, mektepte 1 ǵana 11-synyp bar, kóp synyptarda oqýshy sany az. Synypta bos partalar kóbeıgen saıyn qorqynysh údeı túsedi. «Bastaýysh synyptarda 6-8 oqýshydan otyr. Taıaýda mektep dırektory kelesi jyly synyp bolýbolmaýy belgisiz ekenin aıtty. Demek, maǵan jumys joq degen sóz. Munyń sebebi, qazir halyq kóbine oblys ortalyqtaryna nemese iri qalalarǵa qonys aýdarǵysy keledi. Shalǵaı eldi mekenderden kóbi qashady», deıdi pedagog. Sóziniń jany bar, «100 mektep» baǵdarlamasymen salynǵan alys aýyldaǵy mektepterdiń ashylýynan jabylýy jyldam bolǵan jaıttar kezdesedi. О́ıtkeni oqýshy joq, osyndaıda jergilikti atqarýshy organdarǵa memleket qarjysyn tıimdi paıdalanýdy tapsyrǵan eskertýler eske túsedi.

Al qala mańyndaǵy aýyldarda kerisinshe bala sany kóp, oryn joq. Nege? О́ıtkeni alys aýyldan dorbasyn arqalap, qalaǵa kóshkisi kelgender shahar ortasynan úı alýǵa nemese salýǵa qaltasy kótermegendikten, irgedegi eldi mekenderge qonys tebedi. Biraq jergilikti ákimshilik máseleni sheshýi kerek qoı. Elordaǵa jaqyn ornalasqan úsh aýylda boldyq. Úsh birdeı mektepte de oryn men bala sany sáıkes kelmeıdi.

Álıhannyń aıtqany

Mektepti aralap, basshylyqtan bar jaǵdaıdyń jaqsy ekenine qanyǵyp qaıtyp bara jatqanda aýlada oınap júrgen 3-synyptyń oqýshysyn jolyqtyrdym. Muǵalimderin maqtaǵan ol máseleniń mánisin aıtqanda da tosylmady. «Jurt túski as iship jatqanda nemese úziliste jumystaǵylar demalǵanda biz sabaq oqyp otyramyz. Saǵat 11:40-ta kiremiz de, túski tórtke taıaý shyǵamyz. Ekinshi aýysymdamyz ǵoı», deıdi Qosshydaǵy 1200 oryndyq №2 mektebinde bilim alyp jatqan 3617 balanyń biri. 480 balaǵa shaqtalǵan Qosshy №1 mektebinde myń jarymnan asa oqýshy bar. Al Taıtóbe aýylyndaǵy mektepte 560 bala bar, biraq bul bilim berý mekemesi 300 orynǵa laıyqtalǵan. Degenmen, okrýg ákimi Erjan Maqsutulynyń aıtýynsha, Taıtóbedegi mektep jańa. Ondaǵy halyq mekteptegi oryn tapshylyǵyn kórip otyrǵan joq. «Al Qosshydaǵy másele keler jyly sheshimin tabady. Mine, bir-eki aıdan keıin jańa mekteptiń qurylysy bastalady. 2020 jyly qyrkúıekte 1200 oryndyq mektep oqýshylarǵa esigin ashady», deıdi aýyl basshysy. Alaıda Taıtóbe mektebiniń dırektory Musabek Shýaqbaıuly: «El astanasyna jaqyn jerde bolǵandyqtan, aýylymyzǵa kóship kelýshiler qatary kóp. Qazir úsh aýysym joq. Biraq 1-2 jylda mektep salynbasa, bul másele aldymyzdan shyǵýy múmkin. Mekteptiń syrty úlken kóringenimen, ishinde 22 synyp qana bar. Memlekettik josparda bolǵanymen, kórshi Qosshyda salynady. Bizge kezektiń qashan keletinin bilmeımiz», dedi.

Bilim sapasyndaǵy aıyrmashylyq neden týdy?

Jyl saıynǵy oqý jetistikterin syrttaı baǵalaý (OJSB) men ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) nátıjeleri aýyl mektepterindegi bilim sapasynyń qala mektepterine qaraǵanda edáýir tómen ekenin kórsetedi. Úsh sarapshynyń avtorlyǵymen jarııalanǵan «Aýyldaǵy mektep biliminiń sapasy: ulttyq jáne halyqaralyq baǵalaý nátıjelerin taldaý» atty zertteý maqalada UBT qorytyndysy boıynsha aýyldyq túlekterdiń bilim deńgeıiniń tómendigi baıqalatyny jazylǵan. «2017 jyly qala jáne aýyldyq mektep túlekteriniń UBT kórsetkishteri arasyndaǵy alshaqtyq el boıynsha sońǵy bes jylda ortasha mánnen asyp, 8,98 baldy qurady», deıdi zertteýshiler. Al Prezıdent janyndaǵy QSZI ǵylymı qyzmetkeri Slıamjar Ahmetjarov EYDU zertteýlerine sáıkes, Qazaqstanda aýyldyq eldi mekenderde oqytý deńgeıi qalalyq bilim berýden eki jylǵa artta qalǵanyn aıtady.

Al shalǵaı aýyl mektebinde eńbek etip, qazir qalaǵa kóshken Qurban Qadir (aty-jóni ózgertildi) OJSB men UBT-nyń shartty kórsetkishter ekenin, aýylda da, qalada da jumys istegen shırek ǵasyrdan asa tájirıbesinde aýyl balalarynyń bilim deńgeıi qalalyqtarǵa qaraǵanda artyq bolmasa, kem emesine kóz jetkizgenin aıtady. «Aýyl muǵalimderi de, oqýshylary da, jalpy aýyl adamdary da ańǵal keledi. Olar báriniń shynaıy bolǵanyn qalaıdy. Bul – súıekke sińgen qasıet. Sondyqtan aýyldaǵylar qaladaǵylar sekildi bárine aldyn ala daıyndalmaıdy. Máselen, qazir qaladaǵy mektepte qarashadan bastap 11-synyp oqýshylary tek UBT-ǵa daıyndalyp júr. OJSB tapsyratyn 4-synyp balalarynan qyrkúıekte test alý qolǵa alynady. Al aýylda kez kelgen tekseris shynaıy dúnıeni kórsetedi. Talanttar aýylda, alaıda aýyl ańǵaldyǵymen alǵa jyljı almaıdy», deıdi Q.Qadir. Onyń aıtýynsha, budan bólek, aýylda qosymsha bilim berý ortalyqtarynyń joqtyǵy, oǵan ata-analar men balalardyń qulshynbaıtyny nátıjege áser etedi. Al aty-jónin jarııalaǵysy kelmegen aýyl muǵalimi budan bólek taǵy bir túıtkildiń basyn ashyp berdi. «Joǵary jaqtan jyl saıyn belgili bir kólemdegi ball alý týraly tapsyrma keledi. Mysaly, bıyl bizde 95 baldyń aınalasy. Sodan tym tómen túsip nemese qatty joǵarylap ketpeýimiz kerek», deıdi. Sonda pedagog aıtqan joǵary jaq aýyl deńgeıiniń tómen bolýyna ózderi múddeli me?

Qordy qaıdan alamyz?

Aýyl mektepterindegi ınternettiń jaıy joǵaryda aıtyldy. Osydan soń shalǵaı bilim oshaqtaryndaǵy oqýshylar kitaphanaǵa bas suǵatyny belgili. Ondaǵy qor qandaı? Elordadaǵy №16 mektepte 50 035 kitap bar eken. Al Túrkistan oblysy, Saryaǵash aýdany Jylǵa aýylyndaǵy №12 mektepte 16 000 kitap bar. Qala mektebindegi kitaphana qorynan 34 myńǵa az. Osydan-aq aýyl oqýshylarynyń múmkindik aıasyn baǵamdaı berińiz. Taǵy bir eskeretini, 16 myń kitaptyń 11100-i, ıaǵnı 70 paıyzǵa jýyǵy – oqýlyqtar. Oqýshyǵa qajetti basty qural oqýlyq ekeni anyq. Alaıda oılaý órisi men izdenis aıasyn, tanym keńistigin keńeıtetin kórkem ádebıetter nebári 30 paıyzdy quraıdy. «Oqýlyqtardy kóbine joǵary synyptar paıdalanady. Balalar, ásirese ortańǵy synyptyń oqýshylary kórkem ádebıetti kóbirek oqyǵysy keledi. Biraq kitap jetispeıdi. 5 pen 9-synyp oqýshylaryna tipti kórkem ádebıet joq qoı. Olar povest, shaǵyn roman, jańa áńgimelerge qyzyǵady. Bastaýysh synyptyń balalaryna arnalǵan burynǵy ertegiler, kitaptar, ıllıýstrasııaly kitapshalar múlde joqtyń qasy. Qazaq ertegileriniń qarasyn da kórmeı qaldyq», deıdi atalǵan aýyl mektebiniń kitaphanashysy Dámesh Erkinbekqyzy.

«Dıplommen – aýylǵa!», tájirıbemen – qalaǵa

Bul baǵdarlama aýyl mektepterindegi kadr tapshylyǵyn sheshýge, mamandardyń sapalyq quramyn ósirýge septigin tıgizgeni ras. Alaıda, sarapshylardyń aıtýynsha, atalǵan eki másele de tolyǵymen sheshilmeı tur. Sebebi jas mamandardyń basym bóligi 3 jyldyq tıisti eńbek ótilin ótep bolǵannan keıin qalaǵa qaıtyp ketetin kórinedi. «Kóptegen aýyldyq mektepterde pedagog mamandardyń jetispeýshiligi bar. Jyl saıyn aýyldarǵa «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha jas pedagogtar baǵyttalady. Ákimderdiń bastamasymen jas mamandardy qoldaý boıynsha naqty sharalar iske asyrylady. Biraq turaqty keri baılanys joq. Jas mamandardyń kóbi eki jyldaı jumys istep, jańa bolashaq izdeý úshin qalaǵa qaıtyp ketetini jańalyq emes. Deni oqý júktemesiniń jáne turǵyn úıdiń bolmaýyna baılanysty ketip qalady», deıdi «Aqparattyq-taldaý ortalyǵy» departamenti dırektorynyń orynbasary Jannat Mýsına.

Aýyldyq mektepte matematıkadan sabaq beretin Ásem Qudaıbergenqyzy «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasymen jumys isteıdi. Ol ekinshi jyl eńbek etip jatsa da áli úı alýǵa qujat tapsyrmaǵan. «Aýyl kvotasymen memlekettiń grantyn alyp oqydym. Sondaǵy talap boıynsha aýylda úsh jyl jumys isteýim kerek. Men munda týystarymmen turamyn, úıdiń qajeti joq», degen Ásemdi baspana almaǵan soń, aýylda qalady deýdiń ózi kúmándi. О́ıtkeni ol bolashaqta qalada jumys istep kórgisi keletinin ashyq aıtty. Ásem talappen barsa, endi bireýleri tájirıbe jınaý úshin ǵana aýylǵa attanady. Al kelesi biri mamandyqpen múlde qosh aıtysyp ketedi. Sarapshy J.Mýsınanyń málimetinshe, jyl sa-ıyn 15 myń aýyl muǵalimi bul saladan qol úzedi.

Jaǵdaıdyń sapaǵa áseri

J.Mýsına EYDU derekteri boıynsha bilim berý ortasy, mektep ǵımaraty balalardyń úlgerimine yqpal etetinin aıtady. «Temperatýra, jeldetkish jáne qaýipsizdik sııaqty faktorlar – bilim berý prosesiniń bastapqy sharttary. Bilim berý ortasynyń sapasy oqýshylardyń úlgerimin 25%-ǵa deıin arttyrýy múmkin. Qazaqstandaǵy aýyldyq shaǵyn jınaqty mektepterdiń 42,5%-y beıimdelgen ǵımarattarda ornalasqan. Al mektepterdiń 28,2%-da tasyp ákelinetin sý paıdalanylady. Aýyldaǵy mektepterdiń 56%-ynda aýladaǵy dárethana ǵana bar. Al 10,3%-y peshpen jylytylady», deıdi ol. Jasalǵan jaǵdaıdyń raqatyn kóre almaı, ishtegi ájethana bola tura áli kúnge syrtqa shyǵatyn aýyl oqýshylary bar.

Elimizdegi aýyl mektepterinde 1,5 mıllıonǵa jýyq bala bilim alýda. Al ár mektepte orta eseppen 100 adam jumys isteıdi. Biz joǵaryda jazǵan árbir jaıt – osynsha balanyń, oǵan qosa jarty mıllıonnan asatyn aýyl muǵalimderi men mektep qyzmetkerleriniń sapaly bilim tóńiregindegi eldiń údesinen shyǵyp, memlekettiń belgilegen bıik mejesine jetýine kedergi keltiretin túıtkilder.