Rýhanııat • 26 Sáýir, 2019

Serik Turǵynbekuly: Meniń aqyndyq tusaýymdy Muqaǵalı kesken

1830 ret

kórsetildi

19 mın

oqý úshin

– Assalaýmaǵaleıkým Serik aǵa, densaýlyǵyńyz qalaı? Sizdi syrqattanyp qaldy dep estip, kóńilińizdi suraı kelip otyrmyz.

Beken QAIRATULY

Serik Turǵynbekuly: Meniń aqyndyq tusaýymdy Muqaǵalı kesken

– Ýaǵaleıkýmsalam, rahmet qaraǵym. Táýirlenip qaldym.

– Endeshe, áńgime órbite otyraıyq aǵasy, qazaqtyń jaqsy aqyndarynyń birisiz. Bul óner boıyńyzǵa qaıdan daryp júr?

– Men týǵan Torǵaı óńiri ult rýhanııatyna óte baı ólke. Oń-solymdy tanyp, es bilip, óleń-jyrǵa degen ińkárlik sezim oıanǵan sátten bastap, aınalamdaǵy adamdardyń shyn máninde, aqyn, jyrshy, keremet ónerli halyq ekenin anǵardym. Bala kezimde kózim kórgen kez kelgen qarııa óleńdetip sóıleıtin, tili sheshen, oıy kósem, sózderi júıeli, keremet edi. Sóıtsem munyń túp-tamyry tereńde jatypty. Sonaý Shaqshaq Jánibek batyrdan bastap, ber jaǵyndaǵy Dosbol bı, ataqty Birimjanovtar, alashtyń aqtańger tulǵalary Ahmet men Mirjaqyp, dala batyrlary Amankeldi men Keıki... dep kete beredi. Bul adamdarǵa qatysty men estigen ańyz-áńgimelerdiń ózi bir-bir dastan. Sonyń bárin jastaıymyzdan qulaǵymyzǵa quıyp, sanamyzǵa sińirip óstik. Meniń aqyn bolýyma, sóz ónerinen nesibe izdeýime, joǵarydaǵy saf altyndaı qazaqy qaınary sýalmaǵan ortanyń áseri bolǵany anyq.

Odan keıin mektepke baryp, hat tanyǵannan keıin ańǵarsam, biz týǵan ólkede nebir dúldúl halyq aqyndary men jyrshylary bar ekenine kózim jetti. Osylardyń ushar basynda Nurhan Ahmetbekov degen alapat dastanshyl úlken aqyn turdy. Onyń «Ury Qarǵa», «Esim seri», «Jasaýyl qyrǵyny», «Jupar hanym» sekildi dastandary oıpyrym-aı, birinen-biri ótedi. Kez kelgen ánshi, jyrshy qolyna dombyrasyn alyp, otyra qalyp osy dastandardy jatqa jyrlaıtyn. Osy jyrlardy tyńdap, tamsanyp óstik. Bir sózben aıtqanda, biz Nurhan rýhymen aýyzdandyq.

Eseıe kele budan da bólek, taǵy bir keremet kórkemdik baryn ańǵardyq. Ol Syrbaı men Ǵafýdyń jyrlary. Shirkin-aı, birinen-biri ótedi. Naǵyz kásibı zamanaýı óleń úlgileri. Aýyldyń búkil bala-shaǵasy eki aqynnyń qolymyzǵa tıgen óleń-jyryn jatqa aıtamyz. Keıin ol kisilerdi elge kelgende kózimiz kórdi.

– Syraǵań men Ǵafekeńdi tuńǵysh kórgendegi áserińiz qazir esińizde me?

– Esimde. Oqıǵa bylaı boldy. 1963 jyly ataqty Nurhan aqyn alpysqa tolyp, Torǵaıda tolaǵaı teńiz toı ótetin boldy. Bul habardy estigen marqum jan dosym Keńshilik Myrzabekov ekeýmiz týǵan aýylymyz Aqshyǵanaqtan aýdanǵa jaıaý tarttyq. Eki orta 80-90 shaqyrym. Maqsatymyz – Almatydan keletin Syrbaı men Ǵafýdy tirideı kórý. Sóıtsek, Nurhan til-aýzy baılanǵan syrqat, kúrmelip sóıleı almaıdy eken. Aqyndy halyq tik kóterip ákelip, sahnaǵa shyǵardy. Jas balapan sekildi eki kózi jáýdirep otyrdy. Qulaǵy estıdi, kókiregi saırap tur, tek til joq. О́z qolymen jazyp bergen óleńin balasy Málikzada halyqqa oqydy.

Sendermen bir májilis qura almadym,

Ornymnan aıaq basyp tura almadym,

Densaýlyq basqa qaıta oralmasa,

Ishimde ketkeni ǵoı muń-armanym.

Qaıratym kemigen joq qaı tusta da,

Júlde aldym talaı-talaı

aıtystarda,

Jalǵyz-aq bar armanym

myna saýsaq,

Jan bitip dombyrany

qaıta ustar ma.

Ortańda únsiz búgin otyramyn,

Syrymdy osy hattan oqy báriń,

Súıemin ózderińdi aıalaǵan,

Jas Torǵaı, kári Torǵaı topyraǵyn.

Alpys jas bolǵanmenen asý bıik,

Álde de, ákete almas basy bıik,

Aıtamyn taǵy da alǵys ózderińe,

Alpysta qyraý shalǵan basymdy ıip.

Osy óleń sol jerde, aıtqan boıda esime jattaldy da qaldy. Kúni búginge deıin bir sózin umytqan emespin. Osylaı toı bastaldy.

Sodan... Bir kezde kúndeı kúrkirep, bulttaı býyrqanyp, jóńkip shapqan dalanyń taǵy tarpań jylqysy sekildi, shash degen adam balasyna uqsamaıdy, ormandaǵy jabaıy arystannyń jaly sııaqty, ájimi de taram-taram Torǵaıdyń tarǵyl dalasynan aýmaıdy, aýzynan jalyn shashyp, naızaǵaı jarqyldap sahnaǵa Syrbaı shyqty. Qudaı saqtasyn, siltideı tynyp biz turmyz. Sodan bastady: «Bul Nurhan, alpysqa alqynyp kelgen joq, sharq uryp keldi. Bul Nurhan, alpysqa eńbektep kelgen joq, eńbekpen keldi. Nureke, saǵan ne syılasa da artyq emes. Biraq kóńiliń kóktemdeı bolsyn dep kók shapan jabýǵa ruqsat etińizder!» dep zorǵa irkildi.

Ekinshi bolyp oıpyrmaı, ómiri júgen-quryq tımegen besti asaý sekildi aýyzdyǵymen alysqan, topqa tússe eti qyzyp, elirip ketetin qanqyzyl tulpar sııaqty, aýzynan aq kóbigi burqyrap, tumsyǵymen jer súzip, tuıaǵymen qara tasty qaq aıyryp jiberetindeı, aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınap sahnaǵa Ǵafý kóterildi. «Jazýǵa jaman óleń, jasyq jyrdy, Nurhannyń arýaǵynan áli qorqam» dep bastap, kúrkiretip, kúrsintip, sharyqtatyp, shamyrqantyp óleń oqydy.

Ne degen sumdyq aqyndar! Ekeýinen kóz almaımyz. Kún ystyq edi... Syraǵań qaltasyna qolyn saldy da, salaqulash oramalyn sýyryp, betin súrtti. Oramalynyń bir jartysymen betin súrtip jatsa, qalǵan jartysy qaltasynan shyqqan da joq. Ýmajdap qaıta salyp qoıdy. Bul da bir erekshe qasıeti bolar dedik...

Aıtpaqshy, bir aı buryn Nazarbek Bektemisov degen aqynjandy aǵamyz aýdandyq gazetke «On bes jasar aqyn» degen maqala jazyp, meniń tusaýymdy kesip, basylym betine óleńimdi shyǵarǵan-tyn. Osy aǵaı: «Serik, seniń gazetke óleńderiń shyqty emes pe. Sen tura tur, myna Keńshilik sahnaǵa shyǵyp óleń oqysyn!» dedi. Ekeýmiz de Nurhanǵa óleń arnap kelgenbiz. О́zimizshe aýyzdyǵymyzdy qarsh-qarsh shaınap jutynyp turmyz.

Keńshilik sahnaǵa shyǵyp óleń oqydy. Sol joly Syrbaı men Ǵafý «myna balalar jaqsy eken!» dep arqamyzdan qaqty.

– Aǵalaryńyzdy alǵash kórgendegi áserińiz keremet eken. Osylardaı bolsaq dep sizder de eliktedińizder ǵoı. Solaı ma?

– Alǵashynda elikteý boldy. Biz túgil Ǵafý da Syrbaıǵa eliktegen. О́zi aıtatyn: «Birde Syrbaısha daýyldatyp óleń oqyp edim. Syrbaı tyńdap turdy da: «О́z qalpyńa tús bala, úırenseń de uqsama!», dedi. Sodan keıin óz jolyma túsip kettim» deıtin.

Sol sekildi biz de óz jolymyzdy taptyq. Ǵafý – dastanshyl aqyn. «Dastanshyl bolýym Nurhannan alǵan áserim», deıtin. О́zi Nurhannyń epıkalyq dastandaryn jatqa aıtatyn.

– Ádettegideı arman qýyp Almatyǵa keldińiz, alǵashqy kitabyńyz qalaı jaryq kórdi?

– Almatyda qanshama jyl pátersiz júrdik. Aldymyzdaǵy aǵa býyn ókilderiniń báriniń basynan ótken jaǵdaı eken. Munda 10 jyl qańǵyrmaı páter almaısyń. Qalaǵa turaqty tirkelýdiń ózi qııamet. Biz de qınalyp júrip, páter aldyq. Keıin turmysymyz da el qatarly jaqsardy. Balaly-shaǵaly boldyq.

О́leńderim gazet-jýrnaldarda burqyrap jaryq kóre bastady. Abyz aqyn Ábdilda Tájibaevtan bastap jyrlaryma jaqsy lebizderin bildirdi. Muqaǵalı aǵam bir kúni: «Áı bala, sen Almatyǵa kelgeli biraz ýaqyt boldy. Kitabyń shyqty ma?», dedi. «Kitabym shyqqan joq». «Ol qaıda?». «Baspaǵa tapsyrǵanyma 4-5 jyl boldy». «Kitabyńnyń aty ne?».

Kitabymnyń atyn Qadyr Myrzalıev «Qobyz» dep qoıyp josparǵa kirgizip qoıǵan bolatyn. Jospardan bir-eki ret túsip te qalǵanyn bilemin. Muqaǵalı meniń bas-aıaǵyma sholyp bir qarap alyp: «Qadyr seniń kitabyńnyń atyn «Qobyz» dep qalaı qoıǵan. Ol ózi alǵashqy kitabyn «Dombyra» dep shyǵaryp edi, soǵan qosaqtap qoıa salǵan ǵoı. Qobyz bolsa, qobyz bolsyn» dedi.

Muqaǵalı erteńinde Qadyrǵa barypty. Qoljazbany alypty. «Seriktiń kitabyna men pikir jazam. Odan keıin shyǵarmaı kór, Myrzalıev» depti. Ekeýi qurdas. Bir-birimen qatty oınaıtyn.

Muqań óleńderimdi oqypty. Keıbir túrtken jerleri de bar. Keıin kitapqa jazǵan pikirin kórdim. «Serik aqyndyq tusaýyn kesýge turatyn jigit. Munyń jyrlary alyp-julyp turmaıdy, toqyrap ta jatqan joq, boıynda qany bar, babymen jazylǵan baısaldy dúnıeler» degen eken. Muqań basqa eshkimge bulaı iltıpat bildirgen emes. Jaryqtyq menen úlken úmit kútti. «Áı, qyztalaq, sen túbinde bárin basasyń!», deıtin.

Osylaı alǵashqy kitabym jaryq kórdi. Qadyr aǵam «Muqaǵalı saǵan jaqsy pikir jazyp berdi», dep quttyqtap, qolymdy aldy. Biraq kitaptyń ishindegi qobyz týraly óleńim alynyp qaldy.

«Qulaqqa estiledi seniń úniń,

Qańqyldap bara jatqan

qaz daýsyndaı»

degen joldar bar edi. Osydan eskiliktiń saryny kórinipti.

– Siz «ádebıet alyptary» atanǵan aǵalardyń kózin kórdińiz. Olardyń bitim-bolmysy, adamgershilik qasıetteri týraly sóz qozǵasańyz?

– Biz ádebıetke kelgende Jazýshylar odaǵyn Ádı Sháripov basqardy. Biraq Ǵabıt pen Sábıtti syrttaı da, ishteı de kórip júrdik. Ǵabeńdi alǵash ret Selınogradta kórdim. Onda tyń ólkelik jas aqyn, jazýshylar keńesi ótti. Seıit Kenjeahmetov, Tańatqan Sátbaev úsheýimiz Torǵaıdan keldik. Ǵabeń «Esil» qonaq úıinde jatyr eken. Baryp sálem berdik. Ǵabıt aǵa bolmysynda Sáken Seıfýllınge eliktegen adam. Taza kıinedi, shashyn maılap qoıady. Betin árlendirip, ıissýdy kóp sebedi. Bıpaz, bııazy, sal-serilikti, tektilikti boıyna sińirgen jan.

Al Sábeń qarapaıym adam edi. Suraǵymyzdy erkin qoıyp, jatyrqamaı áńgimelesip júrdik. Ǵabeńniń qasynda antalap, entelep ketý qıyn. Pań turady. Sóılese bilseń – qazyna.

– Kezinde siz Sábeń jaıly jap-jaqsy radıo-habar daıyndaǵan joqsyz ba?

– Daıyndadym. Ol kezde Qazaq radıosynda jumys isteımin. Radıonyń ádebıet redaksııasyn belgili balalar aqyny Ánýarbek Dúısenbıev basqardy. Ánekeń bir kúni maǵan «Sábıttiń hattary» degen baǵdarlama jasa», dep tapsyrma berdi. Jazýshynyń úıine habarlastym. Arǵy jaqtan qarlyǵyńqy daýys shyqty. Aty-jónimdi aıttym. Ýaqytyn belgilep, kelistik. Úlken «ZIM» mashınasymen stýdııaǵa keldi. Jarty saǵattyq habarda kóp áńgimeler shertildi. Halyqtan hat óte kóp alatyn adam eken. Ǵabıttiń 40-tan astam haty, Ábdijámil Nurpeıisovtiń maıdan dalasynan jazǵan hattary týraly aıtty. Ishki muńdaryn tanystyrdy. Osy taspaǵa jazylǵan habar qazir Sábeń murajaıynda áli saqtaýly tur.

Sábeń dúnıeden ótkende basy-qasynda boldym. Bir kisideı atsalystym. Beıit basynda Ǵabıt tebirenip sóıledi. «Bir ózi, bir bıblıoteka kitap jazǵan adam. Sábıt Muqanovtyń sóılemderin shashyratyp, tirkestirip jazyp jiberse búkil álemdi orap alar edi», dep aıtqany áli esimde. Ekeýi bala jastan birge ósken qudandaly adamdar, pendelik tirlikte keıde tabysyp, keıde taqasyp ta júrgen. Biraq óner men ádebıetke kelgende múddeleri bir bolǵan.

– Basqa kimderdiń aldyn kórip, ónegesin úırendińiz?

– Baýyrjan Momyshulynyń úıinde boldym. Áńgimesin tyńdadym. Ol úıge batyrdyń inisi, aqyn Jaqsylyq Sátibekov ertip apardy. Ǵajap batyl adam edi. Sahnaǵa shyǵyp ádiletsizdikterdi aıtyp-aıtyp salady. Baýkeń sóılegende bir jasap qalasyń. Serke Qojamqulov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Júsipbek Elebekovterdi kórdim. «Seraǵań týraly syr» degen estelik jazdym. Seraǵań bir jarym jyldaı Torǵaı qalasynda turǵan eken. Tipti, Álibı Jangeldınniń otrıadyna múshe bolypty...

– Seke, sizdiń bala kezińizde aýylda úlken qarııalar boldy. Olar keshegi Amangeldi, Keıki, Ahań men Jaqańdar jaıynda ne aıtýshy edi?

– Aýylymyzda Amangeldi batyrdyń sarbazy bolǵan Jaqııa jáne Nazar degen kósheli qarııalar bar edi. Sol kisilerdiń áńgimesin kóp estidim. Olar: «Shirkin, naǵyz batyr Keıki edi» dep tamsanatyn. Erkindik jeli esken tusta bala kezde estigen dúnıelerim ishimde býyrqanyp «Keıki batyr» degen dastan jazdym. Bul dastan joǵarydaǵy shaldardyń aıtýy boıynsha, halyq ańyzdaryna qurylǵan. Jyraýlyq úlgide jazyldy.

Al Ahań men Jaqań týraly áńgimeni az estidik. Biraq aqsaqaldar kúńkildep ońasha qalǵanda únemi aıtyp otyratyn. Aýylda Asqar degen aqsaqal boldy. Osy kisi kezinde Mirjaqyp basqarǵan 4-shi Alash polkynyń sarbazy bolǵan. Bul áreketine bola Keńes zamanynda 10 jyl jaza alyp, túrmege otyryp qaıtypty. Osy atamyz aıtatyn: «1918 jyldyń kúzinde Qyzbeldiń Kúzeýlik degen jerinde Alash áskeri 2-3 aı daıyndyq jasady. Aqyry basqa barar jeri bolmaı ásker osynda qystap qaldy. Ásker qatarynda, Asylbek Seıitov degen alashtyń dárigeri jáne jazýshy Beıimbet Maılın boldy», dep. Bıaǵań jaryqtyq Keńes ókimetine bir aýyz artyq sóz aıtpaǵan adam. Biraq aldynan Alash áskeriniń marshyn jazǵany, ásker sapynda bolǵany shyǵa bergen. Aqyry atylyp tyndy.

– Torǵaı topyraǵynda úrdisi úzilmeı kele jatqan úlken aqyndyq mektebi bolǵany týraly joǵaryda aıttyńyz. Osy mekteptiń beldi ókilderi kimder?

– Bul ólkede ýaq Jumabaı degen keremet aqyn bolǵan. Nurhannyń ózi sodan úlgi aldym degen. Kúderi, Ábiqaı deıtin tuıaǵyna shań tımes dúldúlder ótken. Ahań men Jaqań osy mekteptiń ókilderi. Ekeýi de óleń jazǵan. Mysaly Ahmet Baıtursynuly óziniń Abaı týraly jazbasynda: «Abaı óleńderi Jumabaı, Kúderi sekildi aqyndardyń jyrlary sııaqty bolar dep oılaǵanmyn. Qoljazbasyn qolyma alǵannan keıin qarasam, múlde bólek, ózi de, sózi de uqsamaıtyn aqyn eken», degeni bar.

Ahmet ózi shyǵarǵan «Qazaq» gazetine Jumabaı men Ábiqaıdyń óleńderin basyp turǵan. Olardy úlgi tutqan. Sodan Nurhan, Syrbaı, Ǵafý, Qaınekeı, Shámil shyqty. Qaınekeı qazaq poezııasyndaǵy balladanyń ozyq úlgisin jasaǵan, asa bilimdar adam. Kóp adamdarǵa shapaǵaty tıgen. Osy izben Qoıshyǵara, Tólen, Qoǵabaı, Keńshilik, Seıit, Qonysbaı, Naǵashybaı, Ábjandar shyqty. Osynyń bári «Torǵaı aqyndyq mektebiniń» úzilmeı kele jatqan sabaqtastyǵy.

– Marqum Keńshilik Myrzabekov ekeýińiz taı-qulyndaı tebisip, birge ósken bir aýyldyń túlegi ekensizder. Aıaýly dosyńyz týraly ne aıtar edińiz?

– Keńshilik ekeýmiz bir aýylda óstik. Bir partada otyrdyq. Bir mektepti bitirdik. Ýnıversıtette de birge oqydyq. О́le-ólgenshe jubymyz jazylmady. Bizdiń aldymyzda myqty aqyndar boldy. Keıingi tolqynnan da myqty aqyndar shyǵyp keledi. О́z basym Keńshilikti bárinen bıik qoıamyn. Jan dosymnyń jasyndaı jarqyldaǵan jyrlary ólmes mura. Ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasatyn aqyn. О́leńderiniń tereń qupııa syrlary ýaqyt ótken saıyn ashyla beredi. Ol kórkemdiktiń kókjıegine jetken aqyn. Onyń tentektigi – tektiligi bolatyn. Keńshilik ekeýmiz talaı tóbelestik. Ashýymyz 5-10 mınýttan aspaıdy. Artynan umytyp, qushaqtasyp kete baramyz. Keńshilik jas kezinde bir jyl bizdiń úıde turdy. Anam Keńshiliktiń jaqyn apasy edi. Egiz qozydaı bir shesheniń tálimin aldyq. Minezi qyzyq. Attap basqan qadamy «narýshenıe». Sondaı bir qyzyq adam. Ol otyrǵan jerde tóbeles, daýsyz tarqamaıdy. Artynan bári durys bolady. Onyń bárin ádeıi jasamaıtyn.

Keńshilik úshin oqýdan shyǵa salý, jumysyn tastap ketý degen túk emes edi. Adamdarmen tez til tabysady. Kóńilinde renish degen uǵym múlde bolmaıtyn, kúlip qana júretin keshirimshil jan edi. Barlyq janrda qalam tartty. Jýrnalıstıkada menmin dep júrgenderden asyp túsetin. Aýdarma salasynda da erek tulǵa. Orystyń Evtýshenkosyn aýdardy. Qysqasy, ol qaı janrda, qaı salada qalam tartsa da zamandastarynan bıik turdy.

– Sońǵy jyldary siz jyrdy jınaı turyp, dramaǵa oıystyńyz. Bul janrdan da oıyp oryn alǵan jaıyńyz bar...

– Sonaý 90-jyldardyń basynda tanymal kósemsózshi Kamal Smaıylov meni Mádenıet mınıstrliginiń repertýarlyq-redaksııalyq alqasyna jumysqa shaqyrdy. Maǵan tapsyrylǵan dúnıe – teatrlarda qoıylatyn spektaklderdi suryptap, qabyldaý. Osynda júrip qalaı dramatýrg bolǵanymdy da baıqamaı qaldym. Bul janrdyń ishine kirip ketken bolýym kerek, Abaıdyń 150 jyldyǵy kezinde Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany negizinde «Abaı-Birjan» dramasyn jazdym. Bul – dramatýrgııa salasyndaǵy alǵashqy eńbegim. Odan keıin jas kúnimnen sóziniń qunaryna qanyp ósken N.Ahmetbekovtiń ómir-tarıhyna qatysty «Nurhan» pesasyn jazdym. Ol Arqalyq qalalyq teatrynda qoıyldy.

Jańa ǵasyrdyń jıeginde Astanaǵa kóship keldim. Kelsem ataqty rejısser Ázirbaıjan Mámbetov elorda ónerin kóterýge kirisken eken. Ázaǵa meni shaqyryp alyp «Anaý-mynaýyńdy qoı, birge jumys isteıik», dep teatrdyń ádebıet bólimine basshy etip qoıyp, «Muqaǵalı týraly drama jaz», dep buıyrdy. Tez jazyp shyqtym. Biraz jyl boldy, bul qoıylym teatr repertýarynan túspeı keledi...

Áńgimelesken Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»