Medısına • 26 Sáýir, 2019

Papılloma vırýsy shyrmaýynan abaı bolyńyz!

3388 ret kórsetildi

Qazirgi zamannyń adamy vırýstyń san túrli bolatynynan habardar. Tiri aǵzanyń boıynda ósip-ónip, zııan keltiretin vırýstardyń ishinde onkoaýrýlardy týdyratyn papılloma vırýstary anyqtalǵaly, dúnıe júzinde atalǵan vırýspen kúres bastalyp ketti.

Nemis ǵalymy, professor Ha­rald Zýr Haýzen 2008 jyly adam­nyń papılloma vırýsynyń jatyr moıny qaterli isiginiń paıda bolýyndaǵy rólin dáleldep shyq­qan ǵylymı-zertteýi úshin Nobel syılyǵymen mara­pat­taldy. О́ıt­keni qashanda syr­qat­­tyń sal­darymen kúres­ken­nen góri týý se­­bebin anyqtaǵan álde­qaıda tıimdi. Álemde jatyr moı­ny­nyń qaterli isigi osy vı­rýs­­tyń juǵýynan paıda bolyp, qan­­shama jasty gúldeı sol­dyr­­dy deseńizshi. DSU derek­te­ri boıynsha áıelderdiń jatyr moı­nyn­daǵy qaterli aýrýy týýy­nyń 70-97 paıyzy osy vırýstyń ke­si­rinen kórinedi. Jahanda jyl saıyn 500 myńnan astam jatyr moı­ny obyry anyqtalsa, olar­dyń 311 myńǵa jýyǵy osy dertten qaıtys bolady eken. 

Jalpy, papılloma vırý­sy­nyń 100-den astam túri bar ekeni anyq­­talǵan. Alaıda, onyń 14-i adam úshin qaýipti jáne jatyr moı­ny qa­terli isigin ǵana emes, sonymen qatar aýyz qýysynyń, anýstyń, jy­nys músheleriniń, syrtqy jynys organdarynyń oby­ryna alyp kelýi múmkin, deı­di zertteýshi ǵa­lym­dar.

Harald Zýr Haýzen bastaǵan ǵa­lym­dardyń adam papılloma vı­rýsy men jatyr moıny ob­y­ry arasyndaǵy baılanys­ty ashýy ǵalymdar aldyna ja­ńa mindet qoıdy. Bul – jatyr moıny obyry vaksınasyn jas­ap, ekpe júrgizýdi qolǵa alý. Je­del izdestirip, naqty ǵylymı jumystar júrgizý nátı­jesinde vaksına da ómirge kele­di. 10 jyl buryn AQSh pen Aýst­ra­lııa sııaqty damyǵan elder jas­óspirim qyzdardy ımmýndaý baǵdar­lamalaryn engizip, vak­sı­na­laýdy bastap ta ketti. Ári onyń bul elderde aqyly negizde júr­gizilgenin de aıta ketken jón. Búginde ekpeniń tıimdiligin kóp­tegen zertteýler dáleldep, jatyr moıny obyrynan ólim-jitim­niń 70-ten 97%-ǵa deıin tómen­degenin kórsetti.

Elimiz­diń bas onkology Dı­lıa­­ra Qaı­darova vırýsty tasy­mal­­­­daý­­shy adamnyń jatyr moıny oby­ryna shaldyǵýǵa beıim­di­gin aıta kele: «Jatyr moı­ny­­nyń qaterli isigin anyqtaýǵa ar­­­nal­ǵan tásilder bar. Bul kishi jam­­bas organdaryn tekserý, vı­zýaldy tekserý jáne on­ko­sı­­tologııa jaǵyndylaryna sy­­nama jasaý, PAP – synaǵy tes­ti­leýinen jáne HPV testinen turady. Ja­tyr moıny qaterli isi­giniń sım­p­­­tom­syz júrýi ábden múm­kin ne­­mese jynys joldarynda, ish­tiń tómengi bóliginde jáne bel aımaǵynda aýyrsyný belgileri baıqalady», deıdi.

Dúnıejúzilik densaýlyq saq­­­taý uıymynyń derekterine qara­ǵan­da, jyl saıyn túrli onko­aý­rý­lar­ǵa ushyraǵandar sany 10 mln-nan asyp, 6 mln-y kóz jumady. Al elimizde jatyr moıny isi­gi­ne shaldyǵý onkoaýrýlar ishinde 3-nshi orynda tursa, papılloma vırýsynyń kesirinen paıda bol­ǵan osy derttiń bastapqy I –II ke­zeńindegi kúreske ár áıeldi emdeý memleketke 500 myń teńgege túse­di, meńdeńkirep ketken III-IV sha­ǵyn­da 1,5 mln teńge jumsalady eken. Qarap otyrsańyz – qyrýar qara­jat. «Aýrýdan aıyǵamyn ba, áldeqalaı bolady», degen ýaıy­mymen birge ár otbasyna, pası­ent­­ke túsken moraldyq aýyrt­pa­lyq qanshama?!

Dárigerlerdiń aıtýynsha, vı­­rýs­tyń juǵatyn joldary da ár­túr­li. Sonyń ishinde teri jáne shy­­ryshty qabattarmen janasqan sá­t­­­terde; tasymaldaýshynyń je­ke gıgıena­lyq zattaryn paıda­la­­­nýda; naý­qastyń kıimin jáne aıaq kıimin kııýde; saýnalar men van­nalarda nemese qoǵamdyq dárethanalarǵa barǵan kezde juǵý múmkindigi bar. Eń bir jıi juq­tyrylý kózi – jynystyq jolmen berilýi ekenine basa mán bergen jón.

HPV vaksınasyn júrgizý jatyr moınynyń qaterli isigine jáne výlvanyń, qynaptyń, anýs pen aýyz-jutqynshaq ragynyń keıbir túrlerine qarsy ımmýnıtet týdyratynyn aıtqan mamandar AQSh-ta 11 men 12 jas aralyǵyndaǵy barlyq qyz balalar, Germanııada 12 jastaǵy qyzdar, Fransııada 14 jastan, al Aýstrııada tipti 9 ben 17 jas aralyǵy qamtylatynyn qaperge salady. Bas onkolog tórt jáne toǵyz valentti vaksınalardyń qyzdar men jasóspirimderge paıdalaný úshin lısenzııalanǵanyn da aıtyp ótti. 

Sonymen derekter ne deıdi? Vaksınanyń qaýipsizdigi men tıim­­diligi 9-47 jastaǵy qyzdar, jas­­óspirimder men áıelder ara­ly­­ǵynda dáleldendi. AQSh azyq-túlik jáne dári-dármektermen kúres basqarmasy qyz balalarǵa ǵana emes, 11-12 jastaǵy er bala­larǵa da eki doza rejiminde vaksınasııa júrgizýdi usynyp otyr. О́ıtkeni erlerdiń boıynda papılloma vırýsynyń bolmaýy áıelderdiń saýlyǵyna ti­ke­­leı baılanysty. Papılloma vırýstyń juǵýyn aldyn alýǵa da bolady. Birinshiden, jynystyq qatynas árdaıym barerlik jol­men qorǵalýy qajet. Ekin­shi­den, jeke bas gıgıenasyn saq­taý mańyzdy. Eger de osy 2 qara­paıym usynys oryndalsa, ózi­ńizdi papılloma vırýsynan qor­ǵaı­syz. 
– HPV úshin vaksınasııa 11-12 jas aralyǵyndaǵy qyzdarǵa usynylady. Áli kúnge deıin vak­sı­nalanbaǵan jáne HPV vı­rýsy teris nátıjeli 13 pen 26 jas aralyǵyndaǵy kyz-kelin­shek­­terdiń HPV-ge qarsy vaksı­na­­dan ótýine bolady, – deıdi dá­ri­­gerler.
Bir eskererligi, damyǵan el­der­­diń ózi vaksınalaýdy aqyly negizde júrgizse, elimiz ony qar­jy­­landyrýdy moınyna alyp, papılloma vırýsyna qarsy tegin ekpe jasaıdy.
Sońǵy jańalyqtar

QHL: «Barys» «Vıtıazge» jol berdi

Hokkeı • Búgin, 19:35

«Egemenge» jazylyńyz – syılyq utyp alyńyz!

Egemen Qazaqstan • Búgin, 19:08

Kýrchatovta AES salynýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 18:02

Qyrǵyzstanda tynyshtyq kúni ornady

Álem • Búgin, 12:30

Koronavırýstyń jańa shtammyna ataý berildi

Koronavırýs • Búgin, 11:37

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:35

Pavlodar oblylysy «qyzyl» aımaqtan shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:16

905 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:08

Uqsas jańalyqtar