Medısına • 26 Sáýir, 2019

Papılloma vırýsy shyrmaýynan abaı bolyńyz!

7575 ret

kórsetildi

6 mın

oqý úshin

Qazirgi zamannyń adamy vırýstyń san túrli bolatynynan habardar. Tiri aǵzanyń boıynda ósip-ónip, zııan keltiretin vırýstardyń ishinde onkoaýrýlardy týdyratyn papılloma vırýstary anyqtalǵaly, dúnıe júzinde atalǵan vırýspen kúres bastalyp ketti.

Anar TО́LEÝHANQYZY

Papılloma vırýsy shyrmaýynan abaı bolyńyz!

Nemis ǵalymy, professor Harald Zýr Haýzen 2008 jyly adamnyń papılloma vırýsynyń jatyr moıny qaterli isiginiń paıda bolýyndaǵy rólin dáleldep shyqqan ǵylymı-zertteýi úshin Nobel syılyǵymen marapattaldy. О́ıtkeni qashanda syrqattyń saldarymen kúreskennen góri týý sebebin anyqtaǵan áldeqaıda tıimdi. Álemde jatyr moınynyń qaterli isigi osy vırýstyń juǵýynan paıda bolyp, qanshama jasty gúldeı soldyrdy deseńizshi. DSU derekteri boıynsha áıelderdiń jatyr moınyndaǵy qaterli aýrýy týýynyń 70-97 paıyzy osy vırýstyń kesirinen kórinedi. Jahanda jyl saıyn 500 myńnan astam jatyr moıny obyry anyqtalsa, olardyń 311 myńǵa jýyǵy osy dertten qaıtys bolady eken.

Jalpy, papılloma vırýsynyń 100-den astam túri bar ekeni anyqtalǵan. Alaıda, onyń 14-i adam úshin qaýipti jáne jatyr moıny qaterli isigin ǵana emes, sonymen qatar aýyz qýysynyń, anýstyń, jynys músheleriniń, syrtqy jynys organdarynyń obyryna alyp kelýi múmkin, deıdi zertteýshi ǵalymdar.

Harald Zýr Haýzen bastaǵan ǵalymdardyń adam papılloma vırýsy men jatyr moıny obyry arasyndaǵy baılanysty ashýy ǵalymdar aldyna jańa mindet qoıdy. Bul – jatyr moıny obyry vaksınasyn jasap, ekpe júrgizýdi qolǵa alý. Jedel izdestirip, naqty ǵylymı jumystar júrgizý nátıjesinde vaksına da ómirge keledi. 10 jyl buryn AQSh pen Aýstralııa sııaqty damyǵan elder jasóspirim qyzdardy ımmýndaý baǵdarlamalaryn engizip, vaksınalaýdy bastap ta ketti. Ári onyń bul elderde aqyly negizde júrgizilgenin de aıta ketken jón. Búginde ekpeniń tıimdiligin kóptegen zertteýler dáleldep, jatyr moıny obyrynan ólim-jitimniń 70-ten 97%-ǵa deıin tómendegenin kórsetti.

Elimizdiń bas onkology Dılıara Qaıdarova vırýsty tasymaldaýshy adamnyń jatyr moıny obyryna shaldyǵýǵa beıimdigin aıta kele: «Jatyr moınynyń qaterli isigin anyqtaýǵa arnalǵan tásilder bar. Bul kishi jambas organdaryn tekserý, vızýaldy tekserý jáne onkosıtologııa jaǵyndylaryna synama jasaý, PAP – synaǵy testileýinen jáne HPV testinen turady. Jatyr moıny qaterli isiginiń sımptomsyz júrýi ábden múmkin nemese jynys joldarynda, ishtiń tómengi bóliginde jáne bel aımaǵynda aýyrsyný belgileri baıqalady», deıdi.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine qaraǵanda, jyl saıyn túrli onkoaýrýlarǵa ushyraǵandar sany 10 mln-nan asyp, 6 mln-y kóz jumady. Al elimizde jatyr moıny isigine shaldyǵý onkoaýrýlar ishinde 3-nshi orynda tursa, papılloma vırýsynyń kesirinen paıda bolǵan osy derttiń bastapqy I –II kezeńindegi kúreske ár áıeldi emdeý memleketke 500 myń teńgege túsedi, meńdeńkirep ketken III-IV shaǵynda 1,5 mln teńge jumsalady eken. Qarap otyrsańyz – qyrýar qarajat. «Aýrýdan aıyǵamyn ba, áldeqalaı bolady», degen ýaıymymen birge ár otbasyna, pasıentke túsken moraldyq aýyrtpalyq qanshama?!

Dárigerlerdiń aıtýynsha, vırýstyń juǵatyn joldary da ártúrli. Sonyń ishinde teri jáne shyryshty qabattarmen janasqan sátterde; tasymaldaýshynyń jeke gıgıenalyq zattaryn paıdalanýda; naýqastyń kıimin jáne aıaq kıimin kııýde; saýnalar men vannalarda nemese qoǵamdyq dárethanalarǵa barǵan kezde juǵý múmkindigi bar. Eń bir jıi juqtyrylý kózi – jynystyq jolmen berilýi ekenine basa mán bergen jón.

HPV vaksınasyn júrgizý jatyr moınynyń qaterli isigine jáne výlvanyń, qynaptyń, anýs pen aýyz-jutqynshaq ragynyń keıbir túrlerine qarsy ımmýnıtet týdyratynyn aıtqan mamandar AQSh-ta 11 men 12 jas aralyǵyndaǵy barlyq qyz balalar, Germanııada 12 jastaǵy qyzdar, Fransııada 14 jastan, al Aýstrııada tipti 9 ben 17 jas aralyǵy qamtylatynyn qaperge salady. Bas onkolog tórt jáne toǵyz valentti vaksınalardyń qyzdar men jasóspirimderge paıdalaný úshin lısenzııalanǵanyn da aıtyp ótti.

Sonymen derekter ne deıdi? Vaksınanyń qaýipsizdigi men tıimdiligi 9-47 jastaǵy qyzdar, jasóspirimder men áıelder aralyǵynda dáleldendi. AQSh azyq-túlik jáne dári-dármektermen kúres basqarmasy qyz balalarǵa ǵana emes, 11-12 jastaǵy er balalarǵa da eki doza rejiminde vaksınasııa júrgizýdi usynyp otyr. О́ıtkeni erlerdiń boıynda papılloma vırýsynyń bolmaýy áıelderdiń saýlyǵyna tikeleı baılanysty. Papılloma vırýstyń juǵýyn aldyn alýǵa da bolady. Birinshiden, jynystyq qatynas árdaıym barerlik jolmen qorǵalýy qajet. Ekinshiden, jeke bas gıgıenasyn saqtaý mańyzdy. Eger de osy 2 qarapaıym usynys oryndalsa, ózińizdi papılloma vırýsynan qorǵaısyz.

– HPV úshin vaksınasııa 11-12 jas aralyǵyndaǵy qyzdarǵa usynylady. Áli kúnge deıin vaksınalanbaǵan jáne HPV vırýsy teris nátıjeli 13 pen 26 jas aralyǵyndaǵy kyz-kelinshekterdiń HPV-ge qarsy vaksınadan ótýine bolady, – deıdi dárigerler.

Bir eskererligi, damyǵan elderdiń ózi vaksınalaýdy aqyly negizde júrgizse, elimiz ony qarjylandyrýdy moınyna alyp, papılloma vırýsyna qarsy tegin ekpe jasaıdy.