«Aptap shóldiń appaq kúni» fılminiń túsirilýine atsalysqan qazaq

Burynǵy Odaq elderinde adamı qasıetter, jaýynger tapqyrlyǵy menójettigi, patrıottyq rýh jáne ushqyr sóz tirkesterimen este qalǵankartına. Ekrannan qyryq jyl boıy túspeı kele jatqan fılm  1969jyldyń mamyr-qyrkúıek aılarynda Túrkimenstannyń Baıramalıqalasy mańynda túsirilgen. Sol jyly, sol arada jaýyngerlik boryshynótegen Qandyaǵash stansasyndaǵy qazirgi «Shapaǵat» JMM (burynǵytemir jol) aýrýhanasynyń bas dárigeri, «Qazaq KSR-ne eńbegi sińgendáriger», KSRO «Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi»,

Burynǵy Odaq elderinde adamı qasıetter, jaýynger tapqyrlyǵy menójettigi, patrıottyq rýh jáne ushqyr sóz tirkesterimen este qalǵankartına. Ekrannan qyryq jyl boıy túspeı kele jatqan fılm  1969jyldyń mamyr-qyrkúıek aılarynda Túrkimenstannyń Baıramalıqalasy mańynda túsirilgen. Sol jyly, sol arada jaýyngerlik boryshynótegen Qandyaǵash stansasyndaǵy qazirgi «Shapaǵat» JMM (burynǵytemir jol) aýrýhanasynyń bas dárigeri, «Qazaq KSR-ne eńbegi sińgendáriger», KSRO «Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi», «Qurmetti temirjolshy»Amanjol qajy ADAEV kartınanyń qundy muraǵa aınalýyna qolqabysjasaǵan azamattyń biri.

– Qajy aǵa, 1969 jyldyń 14 jel­toq­sanynda Lenıngradtaǵy Kıno úıindekartına qoıýshylary men basshylarǵa arnalyp, fılmniń shekteýlipremerasy ótipti. Bir dáýirdiń belgisine aınalǵan týyndynyń ómirgekelýine qalaı kýáger bolǵan edińiz?

– Taǵdyr meni keıingilerge aıta júrer aıtýly oqıǵaǵa kýá bolsyn degen shyǵar. Bul qyzmetke negiz bolǵan myna jaıt. Armııada áskerı dárigerlerdiń jetispeýine baılanysty 1968 jyldyń basynda odaqtyq Joǵarǵy keńes azamattyq dárigerlerdi shaqyrtý týraly qaýly shyǵardy. Sol jyly Aqtóbe memlekettik medısına ınstıtýtyn jáne sondaǵy áskerı kafedrany támamdaǵam. Temir aýdandyq aýrýhanasynda hırýrg qyzmetinde júrgende qyrkúıekte azamattyq minde­timdi óteýge shaqyryldym. Dám-tuz Qy­zyl týly Túrkistan áskerı okrýgine qaras­ty Túrkimenstannyń Baıramalı qala­­syn­daǵy №54184 raketalyq brıgada­synan buıyrdy. Sondaǵy úshinshi dıvızıonǵa dáriger bolyp taǵaıyndaldym. Brıga­da­daǵy úsh dıvızıon jylda alma-kezek Astrahan oblysyndaǵy «Kapýstın Iаr» polıgonyndaǵy jattyǵýlarǵa qatysatyn. Sol aradan jiberilgen raketalardy Aqtóbeniń Muǵaljar aýdanyndaǵy «Emba-5» áýege qarsy strategııalyq bólimi atyp túsiretin.

– Ortalyqtan kelgen ártister men shóldegi áskerılerdiń arasyndaqaty­nas qalaı qalyptasty? Erkindikti una­ta­tyn olarmen ár qadamybuıryqpen qada­ǵa­la­natyn sizderdi ne baılanys­tyrdy?

– Ssenarıı boıynsha oqıǵa shóldi óńirde ótýi kerek, soǵan oraı Baıramalı aımaǵy tańdalǵan. Sondyqtan biz­di tabystyrǵan qum saharasy. Negizi, Túr­kimenstan jeriniń 80%-y Qaraqum shóli. Ári Baıramalı mańynda Haýyzhan atty jasandy teńiz bar. Onda balyq ósiriledi, ony aýlaıtyn keme – Vereshagınniń «jarylatyn» barkasy. Teńiz jaǵasyndaǵy epızodtaǵy sısterna men temir jol va­gonynyń maketi – bizdiń saperlar ja­sa­ǵan «týyndylar». Iаǵnı áskerı bólim fılminiń túsirilýine kóp járdem berdi.

Ártisterdiń birsypyrasy áskerı bó­lim­niń eki qabatty, ofıserlerge arnalǵan qonaqúıine ornalasty. Brıgada komandıri, polkovnık Lebedevtiń nusqaýymen bizdiń medısınalyq bólim ártisterge dárigerlik kómek kórsetýge mindetteldi, sodan shaqyrtý boıynsha jıi baryp turdyq. О́ıtkeni, saýyq-saırandy unatatyn kásip ıeleri kóbine shý shyǵaryp, «qyzý» júretin. Bizdi shaqyrý sebepteri de kóbine ishimdik saldarymen baılanysty bolatyn. Kómek kórsetý dárigerlik mindet bolǵan soń amalsyzdan baratynbyz.

– Demek, qan qysymdary men jú­rek soǵystaryn retke keltire júriptýyn­dynyń tamasha shyǵýyna úles qostym dep sanaısyz ba?

– Birde meniń kezekshiligimde sondaı shaqyrtý tústi. Ádettegideı, beı­bas­taq­tyqpen baılanysty shyǵar dep oılaǵan­myn. Konaqúıge kirip kelgende óz kózime ózim senbedim, aınalanyń bári muntazdaı taza, jınastyrylǵan. Shaqyrý sebebi, Vereshagınniń áıeli Nastasıa rólindegi Raısa Kýrkına syrqattanyp qalypty. Oǵan járdem kórsetip dálizge shyqsam, qarsy bólmeden suńǵaq boıly kisi shyǵyp, bólmesine shaqyryp, ózin fılmniń rejısseri Vladımır Motyl dep tanys­tyrdy. Dárigerlerdiń kórsetip jatqan qyzmetine rızashylyǵyn bildirip, sheksiz alǵysyn aıtty.

– Sýhov, Saıd, Abdýlla, Vereshagın, Pet­rýha sııaqty basty rólderdeoı­naı­tyn­dar kúndelikti ómirde qandaı adam­dar edi? Túsirilimgeártistermen qa­tar júrgen jaýyngerler shaqyryldy ma?

– Dárigerlik kezekshilik kezinde fılm ataqtylarynan kezdestirgenim jańaǵy aıtqan adamdar ǵana. Ár shaqyrǵan saıyn qonaqúı foıesindegi taqtadaǵy kúndelikti fılmniń ssenarııine kóz tastamaı ótken emespin. Onda kezekti túsirilimdegi epızodta kimder oınaıtyny, qandaı attarmen (túri-túsi kórsetilgen) qandaı trıýkter qoıylatyny týraly naqty habarlandyrý ilinetin. Fılm alańyna barý bizdiń mindetimizde bolǵan joq. Stýdııa kóbine Haýzhan jaǵasy men sol aımaqtaǵy Sultan Sanjar kesenesi mańy jáne basqa da tarıhı oryndarda jumys istedi.

Abdýllanyń áıelderi róline bólim jaýyngerleri de qatysty. Bul kórinis Sýhovtyń sońyna ergen, párenji jamyl­ǵan áıelderdiń aıaqtarynan bilinedi: bas­tapqy úsh-tórteýinen keıingileri er adamdar. Sebebi, ystyǵyna jumyrtqa pisetin qumda jáne sısterna ishindegi qapyryqqa er adamdardyń ǵana tóze alatyny belgili.

Shynyn aıtqanda, shala mas júretin ártister jaqsy kartına shyǵarady dep oılaǵan emespiz, sondyqtan olardyń isine asa kóńil bóle qoıǵan joqpyz.

Ártister ketkennen keıin bir jyl boıy kartınadan esh derek bolmady. «E, júrgen túrleri anadaı, olardan ne shyǵar» dep jaýyp qoıǵanbyz. 1970 jylǵy qyrkúıektiń ortasynda áskerı mindetimniń merzimi aıaqtalyp, ertesine bala-shaǵammen Ashhabad-Moskva poıyzymen elge júrmekshi bolyp, jınalyp jatqanbyz. Keshkisin baqylaý-ótkizý pýnktinde «Áskerı bólimdegiler qurmetine alǵash ret «Beloe solnse pýstynı» fılmi kórsetiledi» degen afıshany kórdim. Ártisterdiń talaı qyzyqtaryn kartınadan buryn tamashalaǵandyqtan kınoǵa barýǵa sonshalyqty yqylas bolǵan joq. Degenmen, jaýyngerlik ómirdiń sońǵy kúnin kópshilik ortasynda ótkizgendi jón sanadym.

…Kınozaldan jalǵyz men emes, búkil bólim jaýyngerleri jelpinip shyqty. Týyndynyń jaryqqa shyǵýyna qol ushy tıgen men sekildiler bar, tikeleı qatysqandar bar, «áıgili boldyń, ataǵyń shyqty» dep birin-biri quttyqtap, qushaqtasyp jatty. Ne kerek, qoıylym bárimizge qatty unady, sondaǵy qýanysh ártisterdiń kirbińdi qylyqtaryn túgel shaıyp ketti.

– Túsiriliminiń kýási bolǵan fılm qyryq jyldan keıin qalaı qabyl­danady eken? Áskerde, 1970 jyly qolyń­yz jetken, V.Lenınniń 100 jyldy­ǵy­na oraı berilgen «Za voınskýıý doblest» medalin fılmge sińgen eńbegińiz­diń baǵasy deýge bola ma?

– Fılm túsirilgen tustar áskerı jattyǵýlarda talaı ret aıaq basqan jerler. Jastyǵymnyń kýási – bul fılmdi balalarym men nemerelerim de jaqsy kóredi.

Al, sońǵy suraqqa keler bolsaq, ádette shóldi aımaqta ýly jándik, jylan ataýly kóp bolady. Ári sol araǵa tán leıshmanıoz  aýrýyn týdyratyn masa túri bar, shaqqannan keıin teride tarynyń kólemindeı aq túıirshik paıda bolady. Oǵan ile-shala em júrgizbese kólemi alaqandaı jaralarǵa aınalyp, jigitter jaýyngerlik mindetterine jaramaı qa­la­dy. Soǵan ol jerde paıdalanbaǵan em tú­rin jasap, kóp jigitterdi qatarǵa qaıta qostym. Medısınalyq-sanıtarlyq shaǵyn bólimde buryn istelmegen ambýlatorlyq-hırýrgııalyq operasııalardyń kóptegen túrlerin jasadym. Ofıserler qalashy­ǵyn­daǵy kári-jas, bala-shaǵadan da kóme­gimdi aıaǵan joqpyn. Oǵan qosa  jaýyngerler arasyndaǵy naýqastaryn anyqtap, gospıtalǵa ýaqytynda jetkizý, áskerı jattyǵýlardaǵy kezdeısoq jaǵdaılardaǵy sapaly kómegim bólim basshylarynyń nazarynda bolsa kerek, dárigerler arasynan «Za voınskýıý doblest» medali (sol kezde joǵarǵy marapattardyń biri) maǵan buıyrdy. Eńbegime berilgen jáne bir joǵary baǵa: áskerge turaqty qalýǵa usynys tústi. Biraq úıdegi alty balanyń úlkeni, ári aýyldaǵy qart áke-sheshege súıeý qajet bolǵandyqtan elge oralǵan durys bolar dep sheshtim.

Ár azamat ómirindegi aıtýly tustardyń biri áskerdegi qyzmet jyldary. «Beloe solnse pýstynı»  fılmniń túsirilimi men úshin ol kezeńdi tipti umytylmas etti.

Derekter men dáıekter:

P. Vereshagın Reseıde keden qyzmetiniń patrıotyna aınaldy. Qorǵan men Donesk qalalaryndaǵy keden bólimderi janynda oǵan qoıylǵan eskertkishter bar. Ǵaryshker A.Leonovtyń aıtýyna qaraǵanda, kartına sáttilik ákeledi, keńes jáne reseılik ǵaryshkerler ár sapar aldynda tamashalaý­dy buljymas erejelerine engizgen. Fılm dıskisi Halyqaralyq ǵarysh stansasynyń bortynda da bar kórinedi. Kartına 1998 jyly Reseı Memlekettik syılyǵyna ıe boldy.
* * *
Kartınanyń ómirge kelýin túsirýshileri kezdeısoq jaǵdaımen baılanystyrady. 1968 jyly «Mosfılmde» shytyrman oqıǵaly eki fılm ssenarııin qysqartyp tastaǵan. Degenmen, sondaı jelimen basqa týyndy jasaý kerek degen mindet qoıylyp,  ssenarııshi Valentın Ejovqa («Soldat týraly ballada» avtory) tıisti tapsyrma berilgen. Kınoǵa arqaý bolarlyq derek izdegen ol azamat soǵysy ardagerinen qashyp bara jatqan basmashylardyń áıelderin shólde qaldyryp ketken oqıǵasyn estigen. Sonyń jelisimen alǵashynda ssenarıı ataýy «Garemdi qutqaryńdar» ataýymen jazylyp, kıno alǵashynda «Shól», «Basmashylar» ataýymen túsirilgen.
* * *
1969 jyly qańtarda kınostýdııa jetekshisi G.Chýhraı túsirilgen materıaldar sapasyz, qarjy artyq shyǵyndaldy, jumys toqtatylýy múmkin dep V.Motylge shúılikken. Tek, Memlekettik kıno komıteti tóraǵasynyń orynbasary Baskakovtyń «О́ndiristi aıaqtaýǵa týra keledi» degen sheshiminen soń ǵana joba aman qalǵan. Osydan keıin top tańdaýy Baıramalı tóńiregine túsken. Sol jyldyń kóktemi jaýyndy bolyp, Qaraqum betin jasyl shóp jaýypty. Motyl aınalany tikushaqpen sharlasa da qajetti oryn taba almaǵan. Sonda kómekke ásker jumylyp, jaýyngerler sanaýly kúnderde shóldegi bálen shaqyrymnyń shóbin otap bergen.

Áńgimelesken

Janǵalı HASENOV.