Bir jylda 80 mıllıon teńge tabys tapqan stýdentter

Jıǵan qordy qoldanýǵa qarys qadam

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń fakýltet dekany, Geoaqparattyq tehnologııalar ortalyǵynyń meń­­­­gerýshisi Farabı Ermekov ýnı­ver­­sı­tetke kelip, qatardaǵy qara­paıym muǵalim bolyp jumys is­teı bastaǵanda stýdentterdiń ma­man­dyqty ıgerýdegi eń negizgi ol­qylyǵyn ańǵarǵan. О́ıtkeni ol ón­diriste ábden ysylǵan maman. Stýdentter teorııalyq turǵyda «tyqyldap» turǵanymen, praktıkada bilgenin qoldana almaıdy. Sodan Jer resýrstary agenttiginde, «Qazaqstan ǵarysh sapary» ult­tyq kompanııasynda qyzmet atqar­ǵan F.Ermekov sabaq barysynda prak­tıkalyq jumystardy, óndiristegi tájirıbelerdi qoldana bas­taıdy. Jer ólsheıtin prıborlar, túrli baǵ­darlamalardy paıdalanady. Biraq onyń ózi jetkiliksiz boldy. Sebebi aptasyna ótetin bir-eki sabaqta tájirıbeni sońyna deıin jetkizý múmkin emes. Osydan soń 2015 jyly jańadan Geoaqparattyq tehnologııa­lar ortalyǵyn ashyp, stýdentterdi praktıkalyq jumystarǵa tartady. Dáris kezinde tájirıbe jasap kórgendikten, balalardyń da qyzy­ǵýshylyǵy artady.

Endi stýdentterdi odan ári qy­zyq­­­tyrý úshin oqytýshy kartografııa salasynda jumys isteýge lısenzııa alady. «Balalarǵa shyndap kirisip, tájirıbe jınasa, jumys beretinimizdi aıttyq. Mamandyǵy boıynsha eńbek etip, jalaqy alý­ǵa bolatynyn jetkizdik. Eńbek shar­ty bolǵandyqtan, ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip-aq, eńbek óti­lin jınaıtyny taǵy bar. Osydan soń geodezııa mamandyǵyndaǵy 200 stý­denttiń 120-sy ortalyqtaǵy qo­sym­sha dáriske qatysty», deıdi oqy­týshy.

Ártúrli sebeppen sońyna jete al­maǵandardy alyp tastaǵanda 40 stý­dent kýrsty támamdap shyqqan. Osy 40 bala sol salada jemisti eńbek etetin maıtalman maman bolady degen sóz. Qazirgi tańda 40-50 stýdent ortalyqta jumys isteıdi, olardyń ortasha jalaqysy – 100-120 myń teńge. Olar jerdi qashyqtyqtan baqylaýmen aınalysady. Bul úshin dúnıejúzilik naryqty, halyqaralyq zertteýlerdi saraptap, qandaı jer serikteri baryn anyqtap alady. Japonııa, Qytaı, AQSh-tyń saıttaryn aqtaryp, tegin derekterdi tabady. Bir aptanyń ishinde osy zertteýlerge túgel taldaý jasalady. Ondaǵy ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi júktep, birneshe kezeń boıynsha óńdeıdi. Sýretterden karta jasap shyǵarady da, ony aýylsharýashylyq salasynda qoldanýdy ıgere bastaıdy.

Ǵaryshtan jerge deıin

RGB degen júıe bar, bul qyzyl, jasyl, kók tústerdiń jıyntyǵy. Qyzyl tústi alyp, qanyqtyra tússe  – túbi qaraǵa, al aǵartsa – aqqa barady. Adamnyń kózi aq pen qaranyń arasyndaǵy 8 deńgeıdi kóre alady­ eken. Osy 8 deńgeıdiń arasyn óte usaq mólshermen bólshekterge bó­­­lip, sandarmen belgilep qoıǵan. Kish­kentaı ózgeris bolsa, sandar da ózgerip otyrady. Qazirgi smartfon­darda 10 megapıksel bolsa, jaqsy fotoǵa túsire alady degen sóz. Al onymen túsirilgen bir fotoda 10 mıl­lıon pıksel bar. Aýyl sharýa­shylyǵynda ósimdikterge ne keregin kóz­ben kórip, qolmen ustap biledi. Al joǵarydaǵy sandar adam baıqamaǵan nár­selerdi kórip, dáldikpen aqparat bere alady.

«Ǵalymdar shyǵarǵan NDVI vege­tasııalyq ındeksinde nól – to­­­pyraq, nólden joǵary – ósimdik, nól­den tómen – sý nemese basqa de jasandy tiri emes zattar. О́simdiktiń ósý barysynda 0,15789-dan 0,16000-ǵa oıy­sýyn, ıaǵnı kish­kentaı óz­geristerdiń bárin kórsetedi. Osy ın­deks arqyly ósimdiktegi barlyq jaǵdaıdy baqylaı alamyz», deıdi F.Ermekov. Onyń aıtýynsha, osy bir ǵana ındekstiń kó­­megimen jerdiń qan­shalyqty paıdalanylýyn bilýge bolady eken. Jerde aýys­paly egis bar ma, joq pa? Sondaı-aq daqyldar­dyń túrin, aramshópterdi anyqtaýǵa múmkindik bar.

«Jobanyń birinshi kezeńinde Se­­lıno­grad aýdanynyń ǵaryshtan túsi­rilgen sońǵy eki jyldaǵy foto­sýret­terin óńdep, taldadyq. 2017-2018 jyldary qaı jerlerdiń paıdalanyl­­maı qalǵanyn anyqtadyq. Jer kodeksi boıynsha aýylsharýashylyq jerler eki jyl boıy paıdalanyl­masa, ony memleketke qaıtarý qajet. Barlyq aqparatty atalǵan aýdan ákimine ber­dik. Bastapqyda kúmánmen qarady. Sóıtip ákimdik arnaıy komıssııa qur­dy. Komıssııa aralap, biz kórsetken jerlerdiń shyny­men de qaraýsyz jat­qanyna kóz jet­­kizip keldi», deıdi stýdentterden ja­­saq­talǵan zertteýshi toptyń je­tekshisi. Onyń málimetinshe, ke­le­si zert­teýdi Birjan sal aýda­ny­na jasa­ǵan. Aýdan ákimine F.Erme­kovtyń ózi jeke kiredi. Ákim bas­tap­­­qyda nemquraıly qaraǵanymen ádis­­temesi men tehnologııasyn túsin­dirgen soń, quptaǵandaı bolady. «Jumystyń nátıjesi retinde kar­tany shyǵardym. Paıdalanylmaı jatqan jerlerdi qyzylmen boıap qoıǵanbyz. Aýdan jeriniń jartysynan kóp bóligi qyp-qyzyl bolyp jatyr. Kar­tany kórgende ákim «Esep bergende statıstıkamen jaqsylap jazamyz. Siz báriniń betin ashyp tastadyńyz ǵoı», dep muǵalimniń qos qolyn alyp, shyǵaryp salypty.

Erekshelikti eskerý

Osydan soń Qostanaı, Aqtóbe oblystarynan úsh aýdan alyp, zertteýdi bastaıdy. Burynǵy algorıtmdi basqa aýdanǵa qoldanaıyn dese, kelmeıdi. Sebebi eki aýdannyń tabıǵı ortasy, klı­mattyq jaǵdaıy bir-birine uqsa­maıdy. Sondyqtan algorıtmdi kelesi bir jerdiń ereksheligine qaraı beıimdeý kerek. Bul úshin aýdannyń bir aýylyna baryp, jerin kórip alý arqyly soǵan saı algorıtm shyǵarý qajet. Bir ret kalıbrlep alsa, ony birneshe jyl sol aımaqqa qoldanýǵa bolady. 

Dál osy jobany jaıylymdyq jer­­­lerde jalǵastyrady. Jaıy­lym­­nyń ónimdiligi odan shyǵatyn shóppen ólshenedi. Sony osy ındekspen kalıbr­lep qaraǵanda nashar nemese jaqsy ekenin anyqtaýǵa bolady. Jobaǵa agronomdardy qosyp, olar qandaı shara qoldanýǵa bolatynyn aıtady.

Osy jumystardyń nátı­jesin Aq­mo­la men Aqtóbe oblys­tarynyń ákim­digine usynyp, tıisinshe atalǵan vedomstvolar 24 mıllıon teńge tólep, jobany júzege asyrady. «Bul somaǵa stýdentterdiń eńbekaqysyn tóleý, jumysqa qajetti qural­dar­dy satyp alý kiredi. Al ákim­dik­ter mundaı máli­metterdi alýǵa múd­deli, sebebi oǵan ár aýdan, aýyldyń uńǵyl-shuń­ǵy­lyn aralap baryp qol jet­kizedi», deıdi joba jetekshisi. Ekinshi kezeńde ósimdikter men daqyldardyń túri, aramshópteri, aýrýy, zııankesteri anyqtalady.

Talaptan – tabysqa

Keı jerlerge ǵaryshtan túsiril­gen fotosýretter jetkiliksiz, onyń aıqyndylyǵy tómen. Son­dyq­tan jobany jalǵastyrýǵa qosym­sha tehnıkalar qajet bolady. Máselen, ushaqtar, drondar, kame­ralar. Byltyr 600 mıllıon­daı teń­gege osy jumystardy júrgizýge qajet jabdyqtar alǵan. «Myqty qural­darymyzdy paıdalanyp, shetel ǵalym­darynyń tájirıbelerin zerdelep, jergilikti jerlerge beıimdeý kerek. 2020 jyly atalǵan aımaqtardaǵy zertteýimiz aıaqtalady. Al 2021 jyly jergilikti aýmaqtarǵa dál ári naqty saraptama jasaýdyń ádistemesin usynamyz», deıdi F.Ermekov.

Osy jobadan ortalyq byltyr 80 mıllıon teńge tabys tapqan. Bul jeke tapsyrystar arqyly kelgen kó­­­rinedi. Suranys «Qazaqstan ǵarysh sa­pary» ulttyq kompanııasynan, oblys ákimdikterinen túsipti. Jobanyń ekinshi kezeńin júrgizgeli beri kásip­kerler de qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵan. Jeke kásibin dóńgeletip otyr­­ǵan sharýalar ortalyqtyń aýyl sha­rýashylyǵyn sıfrlandyrý jobasyna kóp yqylas tanytady.

Jas ǵalymdardan quralǵan orta­lyq Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginen bir joba alady. Jobada ár óńirden 9 sharýashylyq synaqqa alyndy. Osy obektilerde ortalyqtyń bas­tamasymen aqyldy tehnologııalar óndiriske engizile bastady. Bul joba birneshe mamannyń, agronom, ósimdik qorǵaý jáne topyraqtaný, IT, mehanızatorlar, radıoelektronıka salasy qyzmetkerleriniń basyn qosady. Bas-aıaǵy 27 sarapshy 9 sha­rýashylyqty sıfrlandyrýmen aınalysady. Sońyn­da ekonomıster sy­naqtan ótken sharýa­shylyqta osy jobadan soń túsetin tabysty esep­teıdi. Sonda ár gektardan 15 myń teń­geden astam qosymsha tabys túse­tini anyqtaldy. Tehnıkany avtomattandyrý arqyly janar-jaǵarmaı únem­deledi. «Tyńaıtqyshtardy bu­ryn bir atyzǵa bir mólsherde sebe salatyn. Al biz bir atyzdyń ár gek­ta­ryndaǵy to­pyraqtyń sapasyn zert­tedik. Bir jerde azot quramy óte joǵary. Buǵan azottyń qajeti joq. Basqasynda múlde az, oǵan kerek. Tehnıkany avtomattandyrý arqyly tyńaıtqyshtar qajetti mólsherine qaraı sebiletin boldy», deıdi ǵalym. Osynyń nátıjesinde ty­ńaıt­qyshtar, hımıkattar únemdelip, sáıkesinshe ónim sapasy men kólemi artqan. 

Bir sharýashylyq jyl saıyn gek­tarynan 20 sentner ónim alatyn bolsa, aqyldy tehnologııany engizgennen keıin 50 sentner alǵan. Sonda 2,5 esege artyq tabys tapty degen sóz. «Ár gektardan 30 sentner artyq alyp otyr. Bul – 3 tonna. Tonnasy ortasha 35 myń teńgeden bolǵannyń ózinde ár gektarǵa mınımým 105 myń teńge qo­symsha kiris kiredi. Demek, 20 000 gektar jeri bar sharýashylyqtyń ıesi 2,1 mıllıard teńge qosymsha tabys taýyp tur. Tabysqa dánikken kásipker keler jyly aqshasyn ózi tólep, osy jobamyzdy jalǵastyrýǵa usynys jasap jatyr. Sodan mamandarymyzdyń qany jerge tambaı ketti», deıdi ortalyq meń­gerýshisi.

Búginde ózge de sharýa qojalyq­tarynan suranys tú­sip jatqan kóri­nedi. Ǵylymnyń ón­diriske enýi degen – osy. Murnyna ǵy­lymnyń ıisi bar­maıtyn barlyq adamǵa tán kóz­qaras shyǵar, osyǵan deıin ǵylym de­gen ishpystyrarlyq dúnıe dep esep­teıtinmin. Alaıda ǵulama ǵalym ál-Farabıdiń esimin ıemdengen keıipker oıymdy ózgertti. Sóıtsek, ǵylym basynda – bas qoıý, ile – ilim, sonan soń tájirıbe, aıaǵy – telegeı tabys eken. Álemniń ekinshi ustazy bilimnen bu­ryn balaǵa tárbıe berý keregin aıt­ty. Al búginginiń Farabıi sol ustaz­dyń aıtqanyn artyǵymen oryndap júr­gendeı. Sebebi ol aldynda bilim alyp otyrǵan stýdentterdi eń aldymen ǵylymǵa degen súıispenshilikke tárbıeledi. Osyndaı oqytýshylardyń qatary kóp bolsa deısiń.