Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy Joldaýlarynda áleýmettik salalarǵa basymdyq berýi el men jerge, tarıh pen dástúrge, bilim-ǵylym isine, tálim-tárbıe murattaryna basa nazar aýdarýy álemdik damý men ozyq tájirıbe úderisterin, ýaqyt rýhyn tereń tanyp, sezinýge mol múmkindikter berdi.
Elbasynyń ómir tájirıbesinen, ýaqyt rýhynan týyndaǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty mańyzdylyǵy aıqyn, taǵylymy mol tujyrymdamalyq maqalalary, sóz joq, tarıhı sanany jańǵyrtýǵa, ulttyq ıdeologııany nyǵaıtýǵa, osynyń negizinde túrki álemi men dala órkenıetin damytýǵa basymdyq berdi. Ult tarıhy men mádenıet máıegin keń túrde kórsetý arqyly túrki álemin, onyń adamzat damýyna qosqan úlesin jan-jaqty aıqyndady. Ult tarıhynyń bastaýlary men qaınarlaryna, eldik murat pen dúnıetanym arnalaryna, halyq ádebıeti men folklorlyq muralaryna, tuǵyrly tulǵalar taǵylymyna tereń boılaýǵa jol siltedi. Osynyń bári táýelsizdik tuǵyry – ult rýhynyń aınasy ekendigine senimimiz mol. Kemel keleshekke zor úmit artyp, senim ulǵaıa tústi. Búgingi kún men bolashaqtyń baıany jasampazdyǵymen den qoıǵyzady.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy kóptiń kóńilinen shyqqany anyq. El múddesi men sanany jańǵyrtý jaıy, tulǵalar taǵylymy jáne tarıhı tanym arnalary jańa derek, tyń materıaldar negizinde óris aldy. Osy oraıda, keńistik pen ýaqyt tóńiregindegi ólshemder órkenıetti elder tájirıbesi negizinde óris alsa, «Uly dalanyń uly esimderi» men «Uly dala tulǵalary» atty jobalar ózara úndes, sabaqtas bolǵanymen, bul baǵytta atqaratyn jumystar júıesi jetkilikti. Azamattyq ustanym men jaýapkershilik júgi de eselep artty.
Bizge ál-Farabıden Abaı álemine deıingi kezeń birsypyra tanys bolǵanymen, bul aralyqtaǵy qoǵamdyq jaǵdaı, tarıhı tulǵalar shoǵyrynyń esimi men eńbekteri, jazylýy men jarııalaný jaıy, ult rýhynyń jańǵyrýyna qosqan úlesi qaıta qaralyp, jańasha baǵalaýdy qajet etedi. Bir ǵana jylqy tóńiregindegi oılar men tolǵanystarǵa mán bersek, «Botaı» mádenıeti, alǵashqy jylqy jónindegi dáıek pen derekter tarıhtyń tereńine tartady. Onyń ózi atqa miný mádenıetinen bastap, ony qolǵa úıretý, bes qarýy saı sarbazdyń kóshpendiler rýhyn kóterýge deıingi aralyqtaǵy áreket-qımyldary, tutastaı alǵanda, el damýy men unamdy úrdisterdi, tarıhtyń mánin, dáýirdiń dıdaryn aıqyn ańǵartady. Adam ómiri men eńbegi, jasampazdyq jolyndaǵy eldik tanym, otan men otbasy aldyndaǵy jaýapkershilik júgi keńinen kórinis beredi. Ári aýyzsha tarıh, el áńgimeleri, arheologııalyq derekter toptamasy bul baǵyttaǵy jetistikter men jańalyqtardy eselep arttyryp, aldaǵy kezeńde jan-jaqty ári jiti zerdeleýdi talap etedi.
Osy oraıda Uly dalanyń ulany, qaıtpas qaısar saq, adýyny (kúsh-jigeri) qýatty ǵunnyń urpaǵy bolsaq, batyr babalardyń jolyna adaldyq tanytqanymyz abzal. Osy retten kelgende, onyń bastaýynda «Er qanaty – at» tur. Elbasynyń maqalasyndaǵy: «...Jylqyny eń alǵash qazaq dalasynda qolǵa úıretken babalarymyz óz dáýirinde orasan ústemdikke ıe boldy, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessiz revolıýsııaǵa jol ashty» degen tujyrymnyń mańyzy zor. Tarıhı tanymymyzdy bekitip, sanamyzdy jańǵyrtatyn tus ta osy.
Budan basqa, ań stıli, ejelgi metallýrgııa, altyn adam fenomeni álemdik órkenıet mánin aıqyndap, qazaq muraty men mırasyn, dalalyq ónerdiń jaýHar da órnekti úlgisin tereń tanytady. Sondaı-aq túrki áleminiń genezısi, dala folklory men mýzykasy, óner muraty men tehnologııalar mýzeıi, kıno óneri men televızııadaǵy kórinis, uly esimder júıesi, alma men qyzǵaldaqtyń máni men tarıhyna qatysty tustar, sóz joq, el muraty men múddesin, tarıh taǵylymy men dástúr taǵylymyn, órkenıettiń mán-mańyzyn keń túrde kórsetedi. Uly dalanyń tarıhı úderisterin, ereksheligi men múmkindikterin de anyq tanytady. Bir ǵana ata tarıh taǵylymy, halyq ádebıeti nusqalary men baı folklorlyq muralarymyzdyń máni men syry kóp jaılardyń betin ashady. Elbasymyz aıtqandaı, munyń ózi:
«...Sonymen qatar folklorlyq dástúrdiń ortaq tarıhı negizderin izdeý úshin Qazaqstannyń túrli óńirleri men ózge elderge birneshe izdeý-zertteý ekspedısııalaryn uıymdastyrý qajet» ekenin alǵa tartady. «Mádenı mura» boıynsha atqarǵan jumystardy júıeli jalǵastyrýdyń qajettiligi áli de ótkir tur.
Sózdiń túıini, ulttyq bolmysymyzdy saqtaý, tarıhı sanamyzdy jańǵyrtý, elimizdiń múddesi men onyń qaHarmandaryn úlgi tutý arqyly bolashaǵymyzǵa baǵdar jasap, kemel keleshekke nyq qadam basý – basty boryshymyz.
Elbasynyń ózi atap kórsetkendeı, «Biz táýelsizdikke ańsap, zaryǵyp jettik. Endi sol táýelsizdiktiń qasıetti belgilerin de erekshe qadirleýimiz, qasterleýimiz kerek. Árbir azamat Qazaqstannyń Týyn, Eltańbasyn, Ánuranyn tumardaı qasıet tutýy qajet. Eldigimizdiń synalatyn tusy osy», degen tujyrymy barshaǵa úlgi. Táýelsizdik mánin túsiný, eldik múddeni qasterleı bilý, tarıhı tanym men rýhanııatty qadirleý, dúnıetanymdy derbestik turǵysynda nyǵaıta berýdiń mańyzdylyǵy osynda.
Endeshe, budan shyǵatyn qorytyndy: Táýelsizdik berik qolda! Elbasy eldigimizdi uıytyp, birligimizdi arttyryp, shekaramyzdy shegendep berdi. Ulttyq qundylyqtarymyz ben tarıhı jádigerlerimiz qaıta jańǵyrdy. Eńseli eskertkishterimiz boı kóterdi. Ata tarıhtaǵy eldik pen erlik saltymyz, azattyq ańsaǵan erkindik pen tekti bolmysymyz dańq tuǵyryna kóterildi. Elimizdiń múddesi asqaqtap, ulttyq rýhymyz kóterilip, damýdyń dańǵyl jolyna tústi. «Máńgilik el» muraty aıqyndaldy.
Týǵan ultymyzǵa degen rýhanı súıispenshilik sezimimdi, kóńil tolqynyn júrekti kernegen jyr joldarymen jetkizgendi jón kórdim:
Oý, dúnıe-aı, ár zaman týady
eken daralanyp,
Ata sózi – bata sózdeı júrekte
saralanyp.
Táýelsizdigi elimniń tuǵyrly
bolǵan saıyn,
Keýdemde namys oty janady anyq!
Oý, dúnıe-aı, birtutas elim barda
tiri bolam,
Tiri bolam, zamanymnyń ólmes
jyry bolam.
Máńgilik el jolyndaǵy bir múdde,
bir maqsatty,
Jasaı bershi, jasaı ber, qazaǵym,
uly dalam!..
Oý, dúnıe-aı, talaıǵa tarıh bop
ótken zaman,
Qasıetti babalar máńgilik kelmeske
ketken zaman,
Búgingi kún uly qazaq danasy men
balasyna,
Máńgilik el bolý úshin jetken zaman!
Ulttyq ata tarıhymyzdyń máni men taǵylymy da osy. Búgingi kúnniń shyndyǵy da osyǵan saıady.
Jarqynbek JAQSYMBETOV
