Teraktilerge kúdikti dep 70 adamdy ustady. Jarylystan 253 adam kóz jumyp, 500-deıi jaralanǵan. Jalpy sany 45 bala qaıtys boldy. Kóz jumǵandardyń kópshiligi – jergilikti turǵyndar, Shrı-Lankanyń 207 azamaty. Sondaı-aq 46 sheteldik te baqılyq boldy. Olardyń tizimi mynadaı: Úndistan – 12, Qytaı men Brıtanııa – 6, Danııa men Nıderland 3 azamatynan aırylǵan. 253 qurbannyń ishinde búkil otbasylar da bar eken. Al Danııanyń 3 azamaty – bir úıdiń balalary. Ákesi osy eldiń eń baı azamaty, mıllıarder Anders Holh Povlsen.
Teraktini jasaǵan kim? Tragedııaǵa DAISh jáne Taýhıd Jamaǵat terrorıstik uıymdary jaýapty degen aqparat tarady. DAISh terrorıstik uıymy bul teraktilerge jaýapkershilikti óz moınyna aldy. Oǵan qosa, jarylysqa DAISh-tyń qatysy bar ekenin osy eldiń premer-mınıstri Ranıl Vıkramasınghe habarlady. Alaıda, barlyq jarylysty DAISh uıymdastyrdy dep aıtý qıyn. Nege? Sebebi teraktilerde ózin-ózi jaryp jibergenderdiń barlyǵy álgi Taýhıd Jamaǵat uıymyna qatysy bolǵan. Oǵan qosa, olar shetelden nusqaý alǵanǵa uqsaıdy. Sebebi birneshe jarylysty bir top adamnyń uıymdastyrýy qıyn. Erekshe belsendilik tanytqan Zahran Hashım esimdi azamat bolǵan. Ol jergilikti jastarǵa radıkaldy taqyryptarda jıi ýaǵyz aıtqan eken. Shrı-Lanka musylmandar keńesi tóraǵasynyń orynbasary osydan úsh jyl buryn Hashımdi baqylaýǵa alý kerek dep eskertkenin aıtady. Biraq jergilikti quqyq qorǵaý organdary nege shara qabyldamaǵany belgisiz.
Teraktini ne úshin jasady? Shrı-Lanka halqynyń 70%-y – býddıster, 12% -y – ındýıster, 9,7%-y – musylmandar jáne tek 7,4%-y ǵana hrıstıandar. Al jarylys hrıstıan merekesi Pasha kúninde boldy. Terrorıster eldegi azshylyq top hrıstındardy nege nysanaǵa aldy? Boljamnyń biri – Shrı-Lankadaǵy bul terraktiler Jańa Zelandııanyń Kraıscherch qalasynda jergilikti ultshyl adamnyń 50 musylmandy óltirýine qaıtarǵan jaýaby bolýy múmkin. Eger esterińizde bolsa, bıyl 15 naýryz kúni Jańa Zelandııanyń Kraıscherch qalasynda Brenton Harrıson Tarrant esimdi qylmysker jergilikti úsh meshitte 50 musylmandy atyp óltirgen edi. Ol antıımmıgranttyq jáne antııslamdyq kózqarastaǵy ýltra ultshyl bolǵan. Onyń qylmysyn jergilikti úkimet terakt dep baǵalady. Iаǵnı, Tarantty terrorıst dep ataýǵa tolyq negiz bar. Aıtpaqshy, ol ózi jarııalaǵan manıfeste ózin fashıst dep te ataıdy.
Terrorıst jaıly eski túsinik. Jalpy, sońǵy úsh jyldaǵy terraktiler, keıbir oqıǵalar terrorızm jaıly dástúrli túsinikti ózgertip tastady. Buryndary terrorıst degen sóz aıtylsa, qolynda Kalashnıkov avtomaty bar, arab elderinen shyqqan, jumyssyz, baılyǵy da, bilimi de taıazdaý adam elesteıtin. Taıaý Shyǵysta terrorıstik toptardyń kóbeıýine osy aımaqtaǵy kedeılik, jumyssyzdyq ta tikeleı áser etedi dep aıtylatyn. Biraq Shrı-Lankada ózin-ózi jarǵan jankeshtilerdiń barlyǵy orta dáýletti, bilimdi azamattar bolǵan. Tipti, arasynda bireýi Brıtanııada oqyǵan. Álgi Brenton Tarrant ta jergilikti fıtnes zalda jumys istep, keıin álemniń biraz elin aralap shyqqan orta tap ókili edi. Iаǵnı, adam sanasy radıkalızmmen ýlansa, oǵan tabys ta, bilim de kedergi bola almaıdy eken.
Osy oraıda 2016-2017 jyldary Mıanmada rohındja musylmandaryna qarsy jasalǵan jappaı qylmys ta eske túsedi. Sol kezde jergilikti áskerıler Islam dinin ustanatyn rohındjalyqtarǵa shabýyl jasap, myńdaǵan kisini zorlap, keıin óltirgen. Júz myńdaǵan rohındjalyq kórshi elderge bas saýǵalap ketti. Al munyń bárin istegen – býddızm dinin ustanatyn Mıanma áskerıleri. Alaıda, eń soraqysy – osy bir úlken qylmysty ári tragedııany eldiń basshysy, Nobel syılyǵynyń beıbitshilik nomınıasııasy boıynsha ıegeri Aýn San Sý Chjı toqtatpady. Iаǵnı, Nobel syılyǵy da gýmanızm ólshemi emes eken.
Faktiler. Jalpy, álemdegi terrorızm jaıly faktilerge úńilsek, byltyr jahan boıynsha 15 300 terakt bolǵan. Odan 13 400 beıbit turǵyn kóz jumǵan. Sondaı-aq terrorıster 90 memlekette boı kórsetken. Zertteýshiler bıyl jaǵdaı jaqsardy, teraktiler 30 paıyzǵa azaıdy dep otyr. Biraq 15 300 jarylys, qaqtyǵys, qylmys jaqsy nátıje dep aıtý qıyn.
Joǵaryda sıpattalǵan jaıttar terrorızmde ult ta, din de bolmaıtynyn kórsetti. Tek adam senimin, kózqarastaryn óz maqsatynda qoldanatyn qylmyskerler, terrorshy toptar bolady. Al endi radıkaldy ıdeıalar qanat jaımaý úshin keshendi sharalar qajet-aq: arnaıy qaýipsizdik qyzmetiniń jumysy – óz aldyna bólek mindetti is. Biraq qoǵamnyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterip, saýatyn jan-jaqty arttyrý da – mańyzdy maqsat. Sebebi kózi ashyq, kókiregi oıaý, qarny toq, kóılegi kók sanaly adamnyń qolyna qarý ustap, jarylysty josparlaýy ekitalaı.
