Qumar oıyndardy uıymdastyrý arqyly ony jeke basynyń paıda tabý kózine aınaldyrǵandar da bar. Alaıda olardyń sol qumar oıyndarynyń quryǵynda qylǵynyp ketip jatqan talaı adamnyń taǵdyry bar ekendigin de oılasaq etti. Osy oraıda bizdiń bıznestiń múddesin oılaımyz da, adamnyń múddesin, adamnyń taǵdyryn, sonyń ishinde jas jetkinshekterdiń jaǵdaıyn oılamaıtynymyz qynjyltady.
Qazaqstandaǵy qumar oıyndardyń ortalyǵyn Qapshaǵaı qalasy men Býrabaıǵa shoǵyrlandyrý jóninde sheshim qabyldanǵan kezde osy tóńirektiń halqy buǵan narazy da boldy. Osy oraıda 2012 jyly Senat depýtaty retinde Býrabaı kentindegi «Kazıno» oıyndaryn Býrabaıdyń shet jaǵyna shyǵarý jóninde Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan edim. Úkimet bul usynysymdy durys dep sanap, Býrabaı kentindegi qumar oıyndar shetke shyǵarylyp tastaldy.
Osy jaıdy jýyrda Býrabaıda bolǵanymda bir aqsaqal esime saldy. «Shyraǵym, saǵan rahmet! Myna Býrabaıdaǵy «jyn-oınaqty» japqyzyp, shetke shyǵarttyń-aý! Osynda qanshama jas sol qumar oıyndardyń qurbany bolyp ketti. Tirnektep jıǵan mal-múlkinen utylyp, tipti ajyrasyp ketken otbasylar da boldy», dep álgi aqsaqal mán-jaıdy jaıyp saldy.
Aqsaqaldyń bul aıtqany esime myna jaıdy túsirgeni bar. Qumar oıyndardyń iri ortalyqtarynyń biri – «Kazıno» «menedjerleri», ıaǵnı pysyqaılary qazir osy Qaraótkel, Kókshetaý, Qyzyljar tóńiregindegi qaltaly degen, bolmasa iri sharýashylyqtary barlardyń ózderimen, bolmasa olardyń balalarymen tanysyp, «dostyq» baılanys ornatyp, qumar oıynǵa tartyp, eliktirip alady eken. Keıbireýleriniń qaltalarynda puldary bolmasa, «kúzde jınap alar astyqtyń» esebinen de oınata beredi. Sondaı bir basshy óz balasynyń utylysy esebinen sharýa qojalyǵynyń bar jıǵan-tergen astyǵyn ótkizip jiberip, arty daý-damaıǵa ulasqany da bar.
Oıynqumarlyq júre baryp jabysatyn dert pe dep oılaımyn. Mamandar qazir osy oıynqumarlyqty lýdomanııa degen psıhologııalyq dertke jatqyzyp júr. Taǵy da sol mamandar osy lýdomanııa dertiniń maskúnemdikpen jáne nashaqorlyqpen birdeı ekendigin dáleldegen kórinedi. Kez kelgen adamnyń boıyna jabysqan bul derttiń alǵashqy belgileri boıynsha qumar oıynshynyń kóńil kúıi bolmaıdy eken. Bárinen túńilýge ushyraıdy. Qumar oıynǵa ábden táýeldi bolǵan jas bala, bolmasa jasóspirim bara-bara ata-anasynyń qaltasynan, eresek jandar otbasynan, jumys istep júrgen jerinen aqsha urlaýdy bastaıdy. Qaryz alyp, qaryzǵa da batady. Budan soń ótirik aıtyp, ótirikpen ómir súredi. Bul keseldiń sońy qaıǵymen de aıaqtalary bar...
Endigi arada osy oıynqumarlyq derti bizdiń ósip kele jatqan jas urpaǵymyzdyń keseline aınala ma dep te qaýiptenemin. Qazirgi balalardyń oıyn alańdaryndaǵy túrli avtomattardy alyp qarańyz, bala sanasy osy arada ýlanyp jatyr. Sondaı-aq áli tili shyqpaǵan sábı de qolyndaǵy uıaly telefondaǵy túrli oıyndarǵa esi kete aldanatyn boldy. Qazirgi ata-analardyń jylaǵan, mazasyzdanǵan balalaryn ýatatyn da, aldandyratyn qural osy qaltafon bolyp barady. Tipti kompıýter oıyny, býkmekerlik utystar, jaı ǵana oıyn avtomattarynyń ózi qanymyzdy qyzdyryp qana qoımaı, janymyzdy buzyp jatqandyǵy da alańdaıtyn jaı. Sonda biz óz balalarymyzdy týa sala qumar oıynǵa beıimdep jatqan joq pa ekenbiz?! Qazaqtyń bir oılanatyn tusy, mine, osy!
Jýyrda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Nur-Sultan qalasyndaǵy oıyn-saýyq jáne meıramhanalar jumysyn túngi saǵat ekide toqtatý kerek degendi aıtty. О́te oryndy! О́ıtkeni Qazaqstannyń kez kelgen qalalarynda tańǵy saǵat 4-5-ke deıin jumys isteıtin oıyn-saýyq oryndary bar. Bulardan ishken sharaptan, tartqan qorqordan mıy aınalyp, eseńgirep shyǵyp bara jatqan qazaqtyń jap-jas qyzdary men jigitterin kórip, júregińniń qan jylaıtyny bar. Sondyqtan jalǵyz Nur-Sultandaǵy emes, Qazaqstannyń barlyq qalasy men kentindegi jáne eldimekenindegi toılar men túrli eliktirýshi sharalardy tań atqansha ótkize bermeýdiń ortaq bir tártibin belgileý kerek.
Aıta berseń oıynqumarlyqtyń qasireti men zardaby jaıly kóp mysaldar keltirýge bolady. Endigi másele sol keselden arylý jáne ósip kele jatqan urpaǵymyzdy saqtap qalýda bolsa kerek. Osy oraıda oıynqumarlyqtyń aýyr zardaby jaıly kóbirek aıtý kerek. Jáne de bul keselden ózderin de, balalaryn da saqtaýdyń joldaryn aıtyp, jazyp otyrýǵa tıistimiz. О́ıtkeni halyq bul derttiń áli ne ekendigin jetik bile de bermeıdi. Endigi arada biz óz urpaǵymyzdy óz halqymyzdyń asyl salty men dástúri negizinde tárbıeleýdi qolǵa alǵanymyz jón.
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
KО́KShETAÝ
