Ult murasyna ıe bola almadyq pa?

Árıne, túrki órkenıeti ǵana emes, adamzat mádenıetinde aıryq­sha orny bar «Qorqyt ata» dastanynyń jańa qol­jaz­ba­synyń tabylýy qýanarlyq jaıt. Túbi bir túrkige ortaq mu­­ra­ny bir kindikten taraǵan ba­ýyr­­lardyń kez kelgeni nasıhat­tap, jańalyqtardy jahanǵa jar sala otyryp jarııalaýǵa quqyly. Alaıda ár eldiń mádenı muralary, rýhanı qazynalary bolady. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rý­hanı jańǵyrý» jáne «Uly da­lanyń jeti qyry» atty maqa­la­larynda da rýhanı mura máse­le­lerine aıryqsha nazar aýdaryp, Uly dalanyń kıeli jerleri men uly esimderin ulyqtaý isin, folklorlyq muralardy zert­teý­di tapsyrǵan-dy. Qorqyt baba – Uly dalanyń ulaǵatty hám uly perzenti. Biz Qorqyt babany qazaq dalasynda máńgilikke baıyz tap­qan tulǵa retinde baǵalaımyz. Qazaq­stannyń bastamasymen jáne Túrkııa, Ázerbaıjan elde­ri­niń qoldaýymen Qorqyt ata mura­laryn IýNESKO-nyń mate­rıal­dyq emes muralary tizimine engi­zý máselesi kóterilip, byltyr kúzde atalǵan uıym Qorqyt ata muralaryn tizimge qosty. 2015 jyly Halyqaralyq Túrki akademııasy Parıjde «Qorqyt ata murasy jáne túrki álemi» atty arnaıy shara da uıymdastyrǵan. Bul basqosý «Qorqyt ata» kita­bynyń Drezdennen tabylýy­nyń 200 jyldyǵyna oraı uıym­dastyrylyp edi. Osy mysal­dar­dyń ózi-aq Qazaq eli de Qorqyt ata muralaryna janashyr ekenin, bul baǵytta eleýli ister atqaryp jat­qanyn kórsetse kerek. Alaı­da sońǵy nusqaǵa qatysty aqpa­ratty bizdiń ǵalymdardyń bil­meı qalyp, jańalyqty ózge zert­teýshiniń jahanǵa jar sala habarlaýy tańǵaldyryp otyr. Biz sol qoljazbany túrik ǵaly­my­na kim bergenin bilgimiz ke­le­di. Qoljazbany saqtap kel­gen áýletti de tanyǵymyz ke­le­­­di. О́ıtkeni mundaı murany ǵasyrlar boıy saqtap otyrý erlikke para-par is. Qazaq dalasyna kelgen talaı saıahatshy ulttyń jaýharlaryn jınap ketkeni tarıhtan belgili jaıt. «Qorqyt ata» dastanynyń bir qoljazbasy tabylǵan Mańǵystaý ólkesin kezinde Rıhard Karýs tárizdi talaı saıahatshy-etnograftar kezgen. О́zgeler de boldy. Uly dalany maqsatty túrde kezip, túrki jurtynyń muralaryn sypyryp-syıyryp ketýdi kózdegen sansyz saıahatshy estimegen, bilmegen murany táýelsiz eldiń azamattary qalaı shetel ǵalymyna be­rip qoıǵanyna tańǵalasyz. Sóz basyn­da jańalyqqa qatysty «biraq» deıtin tustary bar» deýimiz­­diń syry osynda. О́ıtkeni saýal tym kóp. Aıtalyq, osynaý qun­dy murany qazaq ǵalymdary qalaı bilmeı qaldy? Ne sebepti qol­jazbany túrik ǵalymy ja­hanǵa tanystyryp otyr? Tú­rik ǵalymynyń jarııalaǵany túp­nusqa ma, joq álde Metın Ekı­jı myrza kóshirmesin ǵana alyp, soǵan súıenip málimdeme jasa­dy ma? Túpnusqanyń ózi qaıda?.. Tizbekteı bersek kóp saýalǵa ázirge mardymdy jaýap bolmaı tur. Sondyqtan jańadan tabyldy deıtin nusqa «qupııa qol­jaz­ba­ǵa» aınalyp ketti.

Álbette, biz uly murany aıdaı álemge pash etken ǵalymǵa habar­la­sýǵa tyrystyq. Alaıda, Metın Ekıjımen baılanysý múmkin bolmady. Ǵalym Túrkııa­nyń Baıburt qalasynda ótken sımpozıýmnan keıin jýrnalısterden boıyn aýlaq salǵany baıqalady. Tek túrik aqparat quraldarynyń birine bergen suhbatynda óziniń Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda túrki mádenıetine qatysty zert­teý jasaǵanyn aıta kele, «Sol jerdegi dostarymyz óz qol­da­ryn­da Qorqyt ata kita­by­nyń nus­qa­lary bar ekenin aıtty. 61 bet­tik faıldy maǵan berdi. Bul faıldardyń ishinde Qorqyt ata kita­bynyń on úshinshi dastany sana­latyn «Salýr Qazannyń aıdahardy óltirýi» degen jyr da bar. Odan bólek Qorqyt atanyń danalyq sózderi kezdesedi», depti. Ǵalymnyń pikirindegi «faıl» degen sózdi qoljazbanyń kóshirmesi retinde uqtyq. Sondyqtan, túp­nus­qa bizde qalǵan shyǵar dep úmit etemiz. О́ıtkeni Túrkııanyń Baıburt qalasynda ótken sımpozıýmda dastannyń elektrondy nusqasy tanystyrylǵan. Iаǵnı, ázirge dastannyń túp­nus­qa­syn túrik ǵalymy eshkimge kórsetken joq. Alaıda munyń ózi kóńil túkpirindegi kúdikti seıil­te almaı tur. Tipti, túp­nus­qa bizde qalǵannyń ózinde, qol­jazbany túrik ǵalymyna ber­gender ult murasyna tym sal­ǵyrt qaraıtynyn baıqatyp otyr. Árıne, bul jerde aıyp­ty ǵalymdar emes shyǵar, mu­ra­ny saqtaǵan azamattardyń jeke sheshimi bolýy da múmkin. Alaıda halyq qazynasyn, ult­tyq murany saqtamaý, ózgege bere salý babalar amanatyna ja­­sa­l­ǵan qııanat bolar edi. О́ıt­keni qoljazba Qazaq dalasyn­da uzaq jyldar boıy saq­tal­ǵan. Ony tutas bir áýlet kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap keldi. Reseı men Eýropanyń sansyz saıahatshylarynyń kózine túsir­me­di, olarǵa sybys ta bildirmedi. Sóıtken murany otandyq ǵalym­dar bilmeı qalady da, shetelden kelgen zertteýshi taýyp ala qoıa­dy. Kúmán týdyrǵan jaǵdaı osynda. Túrik ǵalymynyń «dos­ta­rymyz» degenderi kimder ekeni ázirge beımálim kúıi qalyp otyr. Al qazaqstandyq birqatar ǵa­lym­dar ataqty dastannyń jańa nus­qasy tabylǵany jaıly «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan aqparattan bil­ge­nin, mundaı qoljazbanyń eli­miz­de saqtalǵany jaıly derekten beımaǵlum ekenin aıtty. Ar­na­ıy habarlasqanymyzda akade­mık Myrzataı Joldasbekov te, professor Shákir Ybyraı da túpnusqany kórmeı turyp qan­daı da bir baılam jasaýǵa bolmaıtynyn atap ótti. Sonymen qa­tar M.Joldasbekov túrik ǵa­ly­my aıtqan nusqa el ishinde saq­talmaı, Túrkııaǵa aparylǵan bolsa eldigimizge syn ekenin tilge tıek etti. «Túpnusqany kórgen joq­pyn, sondyqtan qandaı da bir pikir bildire almaımyn. Tek túp­nusqa Túrkııaǵa áketilgen bolsa, uıatqa qalamyz», dedi M.Jol­dasbekov. Al Qorqyt mura­laryn zertteýge talaı jyl­daryn arnaǵan ǵalym Sh.Yby­raı bolsa, qoljazbany kórme­­genin, bul jańalyqty aqpa­rat quraldarynan ǵana esti­gen­­in, buryn mundaı qoljazba saq­­talǵany jaıly sybys ta bolmaǵanyn aıtty. Túrik ǵa­ly­­mynyń qazaqstandyq shá­kir­­ti, PhD doktor Bekarys Nurı­man­ǵa habarlasqanymyzda, ol ustazynyń jańalyqty Túr­kııa­da ótken sımpozıýmda súıin­shi­legenin aıtty. Sondaı-aq ol túpnusqanyń naqty qaıda ekenin ózi de bile almaı otyrǵanyn tilge tıek etti. «Túpnusqanyń dál qazir naqty qaıda ekenin bilmeımin. Bul aqparattyń ózin Metın Ekıjı aǵaıymyzdan estidik. Ol kisi­men baılanysyp otyrmyn. Issa­parda shetelde júrgendikten, «Túrkııaǵa jetken soń habaryn beremin» dedi. Biraq túpnusqa ol kisiniń nemese basqa bireýdiń qolynda degendi naqty aıta almaımyn. Oraıy kelgende aıta keteıin, Vatıkan nusqasynda alty, Drezden nusqasynda on eki jyr bar. 63 betten turatyn, tabylyp otyrǵan úshinshi nusqada Qorqyt atanyń danalyq sózderi jáne «Salýr Qazannyń jeti bas­ty aıdahardy óltirýi» degen on úshinshi epos bar. Iá, buryn-sońdy aıtylmaǵan jańa epos! Metın Ekıjı bul qoljazbaǵa «Túrkistan» nusqasy dep at berip otyr» dedi. 

Iаǵnı, «Qorqyt ata» kita­by­nyń ǵylymǵa belgisiz bolyp kel­gen jańa qoljazbasyn dál osy taqyrypty qaýzap júr­gen zertteýshilerimiz buryn esti­me­gen. Naqty pikir aıta almaı otyr­ǵan­­dary da sodan bolsa kerek.

Odan bólek «Qorqyt ata» dastanynyń jańadan tabylǵan qol­jazbasyna qatysty áli de naqtylaýdy qajet etetin jaǵ­daı­lar bar. Iаǵnı, qoljazba shynymen túpnusqa ma, joq álde keıin jazylǵan dúnıe me degenge qatysty másele. Baıburtta ótken sımpozıýmǵa qatysqan PhD doktor, til mamany Gúlim Shadıeva jıynǵa qatysýshylardyń jańa­lyq­qa kúmánmen qaraǵanyn da aıtty. «Túrkııadaǵy sım­po­zıýmǵa qatysqan ǵalym­dar­­dyń birazy jańalyqqa kúmán­men qarap otyr. О́z basym sımpo­zıýmnyń ekinshi kúni qatys­tym. Metın Ekıjı myrza bas­qosý kezinde qoljazbany kim­nen alǵanyn aıtpaǵan ári túp­nus­qany kórsetpepti. О́zim de kórgen joqpyn. Sondyqtan naqty pikir aıta almaımyn. Degenmen, mátin qolymyzǵa tıer bolsa, qoljazbanyń qaı dá­ýirde jazylǵanyn anyqtaý qıyn emes. О́ıtkeni Qorqyt ata kitabynyń búginge deıin jetken nusqalarynyń barlyǵy derlik Anadoly jerinde jazylǵan. Ha­lyq­tyń aýyzsha aıtyp kelgen das­tany oǵyz taıpalary Anadoly jerine barǵan soń, XV-XVI ǵasyrlarda hatqa túsken. Sóıte tura olarda da XIII- XIV ǵasyrǵa tán erekshelikter kezdesedi. Bizge belgili nusqalarynyń bar­ly­ǵyn­da keıin qosylǵan elementter bar. Bir-eki keıipkeriniń esimi de musylmansha. Al Mań­ǵys­­taý jerinen tabylǵan nusqa shynymen «Qorqyt ata» dastany bolsa, onda bul eń kóne nusqa bolýy tıis. Ári jazý tili de ózgeshe bolýy ǵajap emes», deıdi.