Qazaq bolyp ómir súrý bir qyzyq
Juma, 31 mamyr 2013 2:10
1. Qalyń dápter
Bizdiń úıde bir dápter bar. Kópten beri saqtalyp kele jatqandyqtan onyń bas jaǵyndaǵy paraqtary myjylyp, keıbiri jyrtyla bastaǵan. Aǵaıyn, týys, jekjattarmen aradaǵy alys-beristi aıǵaqtap otyratyn bul kitapsha men úılenip, úlken toıymyz ótetin kúni arnalǵan bolatyn.
Juma, 31 mamyr 2013 2:10
1. Qalyń dápter
Bizdiń úıde bir dápter bar. Kópten beri saqtalyp kele jatqandyqtan onyń bas jaǵyndaǵy paraqtary myjylyp, keıbiri jyrtyla bastaǵan. Aǵaıyn, týys, jekjattarmen aradaǵy alys-beristi aıǵaqtap otyratyn bul kitapsha men úılenip, úlken toıymyz ótetin kúni arnalǵan bolatyn.
Ishin ashyp qalsańyz, oqıtynyńyz mynaý: «Aqab naǵashy – 1 jylqy, Sháripbaı jezde – 1 tana, Sadyrbaı quda – 10 myń teńge, bir qoı…». Osylaı kete beredi. Eń sońy aýyldaǵy aǵaıyndardyń keıbiri bir eshki atap ketkeni de aıdaq-saıdaq bolyp jazylǵan. Iá, bizdiń shańyraqta ótken toıǵa túsken dúnıelerdiń bári osynyń ishinde jazýly, hattaýly tur.
Bylaısha aıtqanda, bul dápter bizdiń úıdiń toı máselesindegi «barometri». Bir qaraǵanda, bul qujat ózimizdiń nesıe kitapshamyz da sııaqty. Ishindegisin kezegimen, kezeńimen qaıtaryp otyrasyń. Qazir ne kóp, toı kóp. Kim shaqyrsa da, birinshi dápterdi paraqtaımyz. «Ta-ak, ol bizdiń toıǵa ne ákelip edi?» dep… Árıne, aıǵyryn minip kep, avtobýspen qaıtqan, tanasyn jetektep kep, talǵa baılap ketken Aqab naǵashym men Sháripbaı jezdemizdiń toıyna ne aparý kerek ekenin dápterdi ashpaı-aq birden bilemiz. Menen keıin arada birneshe jyl ótkende úsh inim birinen keıin biri úılendi. Bárine bólek-bólek úlken toı jasap berdik. Álgi dápterdiń sııa túsken betteri kóbeıe berdi. Ákemiz erterek qaıtys bolyp ketip, inilerimniń toıynda ózim bas bolyp júrgendikten shyǵar, qalyń dápter keıingi jyldary meniń úıimde turdy. Sonda aýyldaǵy sheshemiz: «Balam, pálenshe toıǵa shaqyrypty, dápterdi qarap jibershi…» dep, Tarazǵa jıi telefon shalyp turatyn. Sonymen eger toıǵa shaqyrýshy bizge 10 myń teńge ákelgen bolsa, aýyldaǵylar eń kemi sol aqshanyń ústine 2 nemese 5 myń teńge qosyp aparady. Bylaısha aıtqanda, eki toıdyń arasyndaǵy ýaqyttyń alshaqtyǵyna qaraı aqshasy da kóbeıe beredi. Inflıasııa degendi aýyldaǵylar da jaqsy biledi. Jáne toıǵa aparǵan aqsha da dápterge túsedi.
Toı isteýdiń de mashaqaty kóp. Toıǵa dep qaryzǵa alǵan aqshańdy bir ýaıymdaısyń, shaqyrǵan qonaqtaryń kelmeı qala ma dep taǵy ýaıymdaısyń. Sonda, qudaıdyń qudireti, ájemiz dápterdi paraqtap otyryp, «shamamen toıǵa mynansha aqsha túsedi» dep joramaldaıtyn. Shynynda aıtqany týra keledi. Bıyl jasy toqsanǵa kelgen ájemiz sodan shyǵar únemi: «Múmkin bolsa, shaqyrǵan toıdan qalmańdar. Toıǵa aparǵan aqshalaryń erteń ózderińe qaıtyp keledi», dep otyrady. Basqa-basqa qazir Shymkentte toı isteýdiń mehanızmderi óte qatty jeńildegen. Soǵym satýshylar etti eki apta, bir aıǵa deıin qaryzǵa beredi. Al, endi myqty tanysyń bolsa, bir fırmalar araq-sharap, sýsyndardy qaryzǵa bergennen bólek, erteńine tyǵyny ashylmaǵandaryn qaıtyp alyp, eseptemeıdi. Árıne, qudaı ózi toıdan aıyrmasyn. Ońtústikte toıdyń kóbeıip ketýiniń bir sebebi osynda ma dep qalasyń.
Mundaı dápter bir bizde ǵana emes, Ońtústiktegi kóp úılerde bar. Soǵan sense de, joq, qaryz berýshilerge de sense de, qazir Shymkentte toı óte kóp. Jaqynda aqparat quraldary betinen bir málimet oqydym. Shymkent qalasyndaǵy Abaı aýdandyq salyq basqarmasy toıhanalarǵa tekserý júrgizgen ǵoı. Sóıtse, oblys ortalyǵyndaǵy sońǵy úlgide salynǵan, záýlim saraıdaı keń ári ásem «Altyn juldyz» toıhanasynyń qojaıyndary qujatta nebári 8-aq jaldamaly jumysshy bar dep kórsetipti. Sonda 8 adammen asta-tók toıdy qalaı ótkizip júr? Sol sekildi «Gaýhar saraı» toıhanasynda – 15, «Shymqalada» – 3, «Musa» toıhanasynda 2 jaldamaly jumysshy bar kórinedi. Eń qyzyǵy, «Gaýhar saraı» toıhanasynyń bir jyldyq tabys mólsheri 3 mıllıon teńge eken. Siz osyǵan senesiz be? Sáni men saltanaty jaǵynan Ońtústiktegi toıhanalardyń ortasynan oıyp turyp oryn alatyn «Gaýhar saraı», qudaı biledi, 3 mıllıon degendi bir aıda tabatyn shyǵar-aý.
Shyndyǵyn aıtqanda, bul toıhanalardyń da bizdiń úıdegi sııaqty qalyń dápteri bary anyq qoı. Tipti olarda bireý emes, birnesheý. Tek ony tyǵyp ustaıdy. Shyn málimettiń bári, shynaıy tabysynyń bári sonyń ishinde saırap jatyr. Bir ǵana Abaı aýdanynyń ózinde 57 toıhana tirkelipti. Sonda qanshama aqsha, qanshama salyq «kóleńkege» ketip jatyr deseńizshi? Qalaı oılaısyz, qalyń dápterdiń qupııasy ashylýy múmkin be? Toıhananyń ıesi de tegin adam emes. Álde, toı kóbeıgen saıyn olardyń da peıili taryla bere me?
2. Halal kolbasa…
Qaırat degen dosymnyń minezi qyzyq. Kóktemniń kúni sııaqty. Birde ashyq, birde jaýyn-shashyn degendeı… Kóńili kóterińki kezinde áńgimeni jaqsy aıtady. О́tkende aýylyna barypty. «Ádet bolyp qalǵan ǵoı, aýylǵa kirgen soń, ortalyqtaǵy dúken jaqqa bir kóz salyp óttim, – deıdi ol. – Qarasam, bir klastasym bireýlermen dúkenniń shetinde araq iship otyr eken. Kóligimdi tanıdy, toqtaýǵa týra keldi. О́zi ájepteýir qyzý. Táltirektep, qaıta-qaıta súrinip qala beredi. «O, Qaırat baýyrym, qosh keldiń…» dep ádettegideı qushaqtasyp amandasyp, jalpy jaǵdaıdy suraǵan soń, ol meni dúken jaqqa súıredi. «Júrshi, Qaırat, bul joly seni men «kútemin», búgin qonaq bolasyń» dep qoıady. Dúkenge kirdi de, satýshy táteıge: «Apaı, bilesiz ǵoı, meniń kún saıyn ishpeıtinimdi… Shymkentten dosym kelip qaldy, qaryzǵa birnárse beresiz be?» dedi. Apaıy jaqtyrmasa da, menen uıaldy ma, joq, álde shynynda dosym talaı ret qaryz alyp, qaıtaryp júr me, áıteýir: «Meıli, ne kerek edi?» dep shaǵyn kalkýlıatoryn qolyna aldy.
Dosym aıaǵynan áreń tursa da, ne alatynyn tez-tez aıta jóneldi. «Bizge eki shısha araq, bir «Kola»… Sosyn halal kolbasa berińiz». Sońǵysyn aıtqan kezde apaıymyz basyn kóterdi.
– Halal kolbasa joq, basqasyn-aq ala bermeısińder me?
– Joq. Qyzyqsyz ózińiz… Musylmannyń balasymyz ǵoı, halalyn berińiz…
Dosymnyń osy sózine sol jerde bir ishek-silem qatyp kúlip aldym».
Qaırattyń álgi áńgimesinen keıin oılanyp qaldym. Shynynda úıge qonaq shaqyryp, aǵyl-tegil araq quıyp, dastarqanǵa halal kolbasa qoıyp qoıatynymyz bar ǵoı. Sonda bul qaı tálpishtigimiz?
3. Qonaq pen oryndyq
Qaıbir jyly jaqyn dosym páterli bolyp, sol jańa shańyraǵynda qonys toı jasady. Eki bólmeli páter. Jas otbasy, jańa úı. Jarqyrap turǵan jıhazy da joq. Áıteýir, jerge dastarqan jaıyp, kórpe tósep, jastyq tastap, quraq ushyp qarsy aldy. Sodan qonaq degen birinen keıin biri kelip jatyr. Dosym aqkóńil. Telefon shalyp, quttyqtaǵandardyń bárin úıine shaqyrady. «Jigitter, taǵy da qonaqtar kelip qaldy, qane, syǵylysyp, syıdyryp jibereıik». Ý-dý bolyp, kóńildi otyrǵan jastar ysyrylyp, lezde oryn bosata qoıady. Odan taǵy da jańa qonaqtar… Tórdegilerdiń keıbiri jastyqty shyntaqtap, dastarqanǵa tek bir ıyǵyn ǵana berip otyr. Biraq, renjip jatqan eshkim joq. Bári kóńildi. Qonaqtar kep jatyr, kep jatyr… Qudaı biledi, sol kúni uzyna boıy jaıylǵan shaǵyn dastarqannyń basynda 40-50 adamdy kúttik-aý deımin. Jerge jaıylǵan qazaqy dastarqannyń bir qudireti osy ǵoı.
Dám buıyryp, arada birneshe jyl ótkende sol dosymnyń sol páterinde men de otbasymmen turdym. Ol basqa jańa páter satyp aldy. Bul kezde úı ájepteýir jıhazǵa toly. Qonaqtarǵa arnalǵan sopaq stol, dıvan, kereýet, shkaf. Biz de qonaq shaqyrdyq. Biraq qınaldyq. Keletin qonaqtyń qarasy kóp edi, álgi sopaq stolǵa sııýy múmkin emes. Jerge dastarqan jaıaıyq desek, jıhazdardy bylaı-bylaı jyljytý múmkin emes, jyljytqan kúnde de báribir oryn alyp turady. Ýaqytsha syrtqa shyǵaryp tastaıyq desek, aýyr jáne joǵarǵy qabattan túsirý de ońaı emes. Sodan kelinshegim kórshilerden stol surap alyp, ony bir-birine jalǵap, áreń degende 25 oryndyqqa jetkizdik.
Al, sodan ýaıym. Shynyn aıtý kerek, jańaǵydaı jaǵdaıdan keıin ózimiz de qonaqtardy shertip-shertip shaqyrdyq. Biraq kóp bolyp ketip, syımaı, masqara bolyp qalamyz ba? Qazaq úshin eń jamany sol ǵoı. «Peıil syısa, bári sııady ǵoı» dep, baıaǵy dosymnyń jaǵdaıyn eske alamyn. Áıtse de biz eseıip kettik pe, joq, álde, qoǵam, peıil qatty ózgerip ketti me, áıteýir, qazirgi qonaqtarǵa «sál ysyrylyp, mynalardy syıdyryp jiberesiz be?» dep aıtqansha qara jerge kirip ketken jaqsy sııaqty.
Joq, bári oıdaǵydaı boldy. Biraq, sodan keıin stoldan qorqatyn boldym. Qazir barlyq úıde bir-bir qonaq shaqyratyn stol, oryndyq bar. Bári adamǵa baılanysty ǵoı. Biraq, keı kezderi osy stoldar ózi bıik bolǵanymen peıilimizdi alasartyp tastaıtyn sııaqty. Sodan bolar, qonaqty da úıdegi otyratyn oryndyqtyń sanyna qaraı shaqyryp júrgenimiz jasyryn emes qoı.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
