Maıdangerlerge myń taǵzym
Bastapqy josparymda ózime «Soǵysqa Qazaqstannyń ishi men syrtynan 600 myńdaı qazaq qatysqan bolsa, sonyń 200-nen kem degende 1 ofıser shyǵýy tıis, ıaǵnı 3 myń ofıserdi qaıtkende de tabýym kerek» degen mindetteme qoıdym. 2014 jyldyń kúzinde izdegenderimniń sany 7 myńnan asqasyn, Atyraý oblysynyń basshylyǵyn habardar ettim. Ol kezdegi oblys ákimi Baqtyqoja Izmuhambetov pen onyń orynbasary Shyńǵys Muqan birden qoldap, qarajat bóldi, Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda 2015 jyldyń sáýirinde Atyraýdaǵy «Aǵataı» baspasynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qoıshyǵul Jylqyshıev «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy qazaq ofıserleri» atty 10 tomdyq kitabymdy jaryqqa shyǵardy. Oǵan 8437 ofıser endi.
Táýligine 16-18 saǵattan tapjylmaı jumys jasap, araǵa 19 aı salyp, 2016 jyldyń jeltoqsanynda 12 056 qazaq ofıser kirgen bul kitap 25 tom bolyp ekinshi ret jaryqqa shyqty. Osy kitapty qurastyrǵanda aldymen kómekti elimizdiń aımaqtaryndaǵy qorǵanys departamentterinen, aýdandar men selolyq okrýgterdiń basshylarynan dámetkenmin, biraq olar eshqandaı mán bermedi. Maıdangerlerdiń otbasylary da belsendilik tanytyp jarymady, qazaqstandyq buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵandardyń 80-90 paıyzy qujattarmen dáleldenbegen, kóbi birin-biri túrli formatta qaıtalaıdy. Sondyqtan tek qana muraǵattarmen jeke ózimniń jumys isteýime týra keldi. 8 jyldyń ishinde 4 mıllıondaı adamdy suryptaýdan ótkizippin. 2020 jyldyń ortasyna deıin taǵy 1 mıllıon maıdangerdi qaraý josparymda bar.
Qazaqtyń batyr uldary
Az ǵana adamnyń taǵdyry emes, myńdaǵan maıdangerdiń qujattarymen tanysqanymda olardyń aýyr da tańǵajaıyp erlikterine tánti boldym. Kóbinde tapqandaryma qýanyp, shattansam, kózime jas keltirgender de kezdesti. Bul taqyrypty zertteýim áli júrip jatyr, búginde maıdanger ofıserlerimizdiń jalpy sany 13 100-den asty. Olardyń 12,5 myńdaıy maıdandardyń alǵy shepterinde jaýmen betpe-bet aıqasqandar. Osy jerde statıstıkaǵa jol berýge týra keledi. Qazaqstannyń syrtynda ómirge kelgen qazaq ofıserler sany – 1357. Ásirese Reseıdiń Astrahan, Omby, Orynbor oblystary men Altaı ólkesi, О́zbekstannyń Tashkent oblysy men Qaraqalpaq ASSR-i, Túrikmenstannyń Krasnovodsk, Chardjoý oblystary, bizdiń elimizde Batys Qazaqstan oblysynda ofıserler kóp shyqqan.
13 myń kórsetkishimizben musylman álemindegi ulttar arasynda birinshi orynda turmyz. Musylman tektester arasynda aǵa ofıserler boıynsha tatarlar men bashqurttardy alǵa jiberip, úshinshi oryndamyz. Onyń basty sebebi – 1731 jyly Qazaqııa óz erkimen Reseı ımperııasy quramyna engeninde jasalynǵan kelisimshartta orys armııasyna qazaqtardy mindettep alý kórsetilmegen edi, ol 1936 jylǵa deıin saqtalynǵan da, eriktiler bolmasa, ofıser daıyndaıtyn áskerı ýchılıshelerge qandastarymyz barmaǵan. Soǵysqa qatysqan 271 aǵa ofıserimiz (3 general-maıor, 9 polkovnık, 30 podpolkovnık, 229 maıor) – búkil ofıserimizdiń 2,06 paıyzy ǵana. Salystyrsaq: Ortalyq Azııadaǵy 6 ult: ózbek, qyrǵyz, túrikmen, tájik, qaraqalpaq, uıǵyrlardikin qosyp eseptegende, ofıserleri bizdikinen 4 ese kem – 3 myńnan sál asady. Aǵa ofıserleri – 69.
Áıgili qolbasshylar Sabyr Rahımov, Shákir Jeksenbaev, Baýyrjan Momyshuly soǵys bastalǵanda 40-30 jas aralyǵyndaǵy aǵa býyn sanaldy. Aǵa ofıser dárejesine jetken jastar da boldy. 24 jas ofıserimiz maıor shenin alǵan. Olardyń eń jasy: Kapıat Tólekeev, 20 jasynda 192-atqyshtar dıvızııasynyń 753-atqyshtar polky quramyndaǵy 3-atqyshtar batalonynyń komandıri, maıor, 21 jasynda osy polk komandıriniń sap boıynsha orynbasary boldy. Qasym Syrǵabaev, Saǵadat Nurmaǵambetov, Mıhaıl Izmuratovtardyń esimderi de osy qatarda aıtylady.
Aqıqat qalaıda ashylady
Maıdan dalasynda bastaryn qaterge tigip, tobyqtan qan keshken qazaq jaýyngerleri men daryndy áskerbasylaryna ádiletsizdik, qaralyq jasalynǵany týraly derekter de az emes. Aldymen áskerı qurylymdar boıynsha salystyryp kórseteıin. KSRO Memlekettik Qorǵanys Komıtetiniń 1941 jyldyń tamyzyndaǵy №383 sheshimimen sol jyldyń aıaǵyna deıin 11 odaqtas respýblıkada 66 ulttyq dıvızııa, brıgada qurylyp, olardyń 37-si maıdandarda soǵys qımyldaryna qatysty. Bizdiń Qazaqstanda 3 derbes atqyshtar brıgadasy (100-shi, 101-shi, 151-shi) jáne 2 kavalerııalyq dıvızııa (105-shi, 106-shy) resmı túrde Qazaq dep ataldy, barlyǵy fashıstik Germanııa áskerlerimen betpe-bet shaıqasty. Qaıran qaldyratyny, osy ulttyq 5 quramanyń birin de qazaqqa basqartpady. Mysaly, 100-shi Qazaq derbes atqyshtar brıgadasy Almatyda quryldy (86% qazaqtar), 101-shi Qazaq derbes atqyshtar brıgadasy Aqtóbede jasaqtaldy (80,3 paıyzy qazaqtar), 151-shi Qazaq derbes atqyshtar brıgadasy Qostanaıda ómirge keldi (64% qazaqtar). Brıgada 1943 jyldyń qyrkúıeginde úshinshi ret jasaqtalǵan 150-atqyshtar dıvızııasynyń negizine aınaldy, bul dıvızııa Reıhstagqa birinshi bolyp tý tigýimen tarıhqa endi. 105-shi Qazaq kavalerııalyq dıvızııasy Jambyl oblysynda (82% qazaqtar), 106-Qazaq kavalerııalyq dıvızııasy Aqmolada jasaqtaldy (89% qazaqtar). 1942 jyldyń tamyzynda bul 5 quramanyń barlyǵynan Qazaq degen ulttyq ataý alynyp tastaldy. Al Latysh, Lıtvan jáne Eston ataýlarymen bul ulttardyń 9 áskerı quramasy soǵys birjola aıaqtalǵansha saqtalyndy. Tipti Latysh pen Estonnyń quramdarynda qos-qos dıvızııasy bar eki atqyshtar korpýsy boldy. Qazaqtyń 5 ulttyq áskerı quramasy basynda 11 komandır bolsa, ishinde bir qazaq joq. Latyshtyń 3 ulttyq áskerı quramasyn 6 adam basqarsa – olar 100 paıyz latyshtar, bári general. Lıtva men Estonııada da solaı. 1941 jyly maıdanǵa Baýyrjan Momyshulymen birdeı batalon komandıri, aǵa leıtenant bolyp kirgen 9 orys ofıser 1944 jyly-aq dıvızııa komandıri, general-maıor bolsa, qolbasshylarǵa beriletin Sývorov, Kýtýzov, Bogdan Hmelnıskıı ordenderiniń joǵary dárejelerin keýdelerine taqsa, esimi álemniń besten bir bóligine belgili bizdiń Baýkeń 1943 jyldyń qazanynda polkovnıkke, 1945 jyldyń aqpanynda dıvızııa komandırine jetti, ana úsh ordenniń biri buıyrmady. 1942 jyldyń sáýirinde-aq 47 derbes tank brıgadasynyń komandıri (general-maıor shenine laıyq laýazym) bolǵan podpolkovnık Ǵalı Ádilbekovti 4 aıdan keıin 47-derbes gvardııalyq tank polkyna tómendetýmen aýystyra salady, ol sol laýazymda 1943 jyldyń 25 qazanynda qaza tapty. Ǵ.Ádilbekovpen bir mezgilde tank brıgadasy komandırine taǵaıyndalǵan I.Iаkýbovskıı soǵysty tank korpýsy komandıriniń orynbasary, general-maıor, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry bolýmen aıaqtady, keıin KSRO Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasarlyǵyna, Keńes Odaǵynyń Marshalyna jetti. Bul da óz memýarynda Ǵ.Ádilbekovtiń daryndy áskerbasy ekenin, soǵysty joǵary laýazymmen aıaqtaýy múmkin bolǵanyn keltirgen. Mundaı mysaldar az emes. 102.0 bıiktik atalǵan Stalıngradtaǵy Mamaı qorǵany úshin shaıqas 135 táýlikke sozylǵan, Qyzyl Armııa men Vermaht 51 myń áskerinen aıyrylǵan. О́te mańyzdy sanalatyn ol bıiktikte jaý jeńil zeńbirekterimen, mınometterimen, tórt jaqqa iri kalıbrli pýlemetteri ornatylǵan DZOT-tarymen 62-armııanyń áskerlerin 4,5 aı boıyna úlken shyǵynǵa ushyratyp, joǵary bettetpeı qoıǵan. Sol bıiktikti 1943 jyldyń 9 qańtarynda 284-atqyshtar dıvızııasy 1045-atqyshtar polkynyń 2-atqyshtar batalony birinshi bolyp basyp alǵanynan bastap, odan jaýdy 26 qańtarda ózge bólimder tolyq tazartqansha 17 kún boıyna ustap turdy. Osy úshin batalon komandıri leıtenant Shamshıt Qabdonasov «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady. Qazaq ofıser Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq edi. Aqıqatty tolyq ashý – qaısar tózimdilikti, úlken biliktilikti jáne mol ýaqytty qajet etedi.
Jazatyn dúnıe áli kóp
Maǵan deıingi zertteý-anyqtaýlar boıynsha áskerı avıasııada qyzmet etken ofıser qazaqtardyń sany 8 edi, olardy 88-ge jetkizdim. Jákir Abanov, Ábdilda Aıtbaev, Qubaıys Aldııarov, Mahmet Amantaev, Muhamedııar Asylbekov, Zııa Ahımbekov, Saǵyn Ahmetǵalıev, t.b. Osy jerde aıtýǵa tıispin, álgi 1943 jyldyń 3 shildesinde 242-nshi túngi bombalaý avıadıvızııasy quramynda qurylǵan ulttyq 1-Latysh bombalaýshy avıapolkiniń búkil erliginen – bizdiń eki dúrkin Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov bastaǵan tek qazaq ultty ushqysh-shtýrman ofıserlerimizdiń erlik-eńbekteri eselep asyp túsedi.
Bıyl bes tomdyq «Maıdan keshken. Atyraýlyq marapatty maıdangerler» jáne 2 tomdyq «Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilmegen qazaqstandyqtar» degen kitaptarym jaryq kórdi. Aldyńǵysyna 5162 orden-medal alǵan atyraýlyq maıdanger jerlesterim ense, ekinshisinde eń joǵary ataq buıyrmaǵan, qazaq jerinde kindik qandary tamǵan 321 otandasymyzdy sol ataqqa usynǵan qujattardyń kóshirmelerin túgelimen berdim. Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna eki retten usynylǵan 14 qazaqstandyqqa qos «Altyn Juldyz» buıyrmady. Olardyń ishinde 6 qandasymyz bar: Zeıten Baıjanov, Qudaıbergen Janserikov, Qabysh Kóktaev, Saǵadat Nurmaǵambetov, Minaıqul Saǵyndyqov, Seıthan Temirbaev.
«Jenshıny-frontovıkı Kazahstana» degen 6 tomdyq eńbek ázirlendi. Oǵan 7477 qyz-kelinshekter kirdi, 637-si ofıserler. Aıtpaqshy, 13100 qazaq ofıserdiń 22-si qyz-kelinshekter. Alda josparlar jetkilikti. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta otandastarymnyń, aǵa ofıser atqaratyn laýazymdarda, áskerı avıasııada bolǵandary, maıdanda 3 jáne odan kóp orden alǵandary týraly kitaptarymdy jaryqqa shyǵarsam deımin. Reseıden usynystar bar, alapat soǵysqa qatysqan Keńes armııasynyń dıvızııa, brıgada, korpýs, armııa, flot, maıdandary myńdaǵan basshylaryn kitaptarǵa jınaqtaý, Bashqurtstan men Sheshenstan úkimetteri de erjúrek maıdangerlerin tolyq anyqtap berýdi áldeneshe ret ótinish etti. Túrkııanyń bir telearnasy qazaq halqyn álemdegi musylman tektes ulttar arasynda birinshi orynǵa shyǵarǵan 13 myń maıdanger ofıserimiz jaıly bir saǵattyq qujatty fılm túsirgisi keledi.
Sózimniń sońynda memleketimizge, onyń bolashaǵyna qajet áskerı taqyryptardaǵy kitaptarymnyń jaryq kórýine jaǵdaı týǵyzyp otyrǵan Atyraý oblysynyń ákimi, naǵyz patrıot azamat Nurlan Asqaruly Noǵaevqa alǵysymnyń sheksiz ekenin jurtshylyqqa jarııa etkim keledi.
Jumabaı DOSPANOV,
tarıhshy-jýrnalıst
ATYRAÝ
