Mańǵystaýdyń mań dalasyna ań men qusty jersindirý jumystary júıeli júrgizilýde. Jazy ystyq, qysy qytymyr, shóldi ólkeniń tabıǵatyna beıim tirshilik ıeleri jatyrqap-jatsynbaı baýyr basyp, tóldep, kóbeıip keledi. Tabıǵı erekshelikterimen, mádenı muralarymen keleshekte týrıstik zor áleýetke ıe bolyp, tolassyz týrıster legin tartamyn dep talaptanǵan óńirge tamashalaýshylar úshin ań-qus túrlerin molaıtý, saıatshylyq pen áserli serýen-seıildi usyný da mańyzdy bolyp tur. Sondyqtan Mańǵystaýdyń dalasynda tirshilik etýshi ań-qus túrlerin saqtap, kóbeıtýmen qatar, ózge óńirlerden tasymaldanǵan tuqymdardy jersindirý jáne sanynyń artýyna yqpal etý – ózekti másele. О́ńirde kúsheıtilgen kúzet jumystarynyń nátıjesinde janýarlar ósip keledi. 2017 jylǵy Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti júrgizgen avıasanaq kezinde qorǵalatyn jergilikti aımaqtardan 1509-dan astam arqar anyqtalyp, qaraquıryq, arqar jáne basqa da jabaıy ańdardyń sany aldaǵy jylmen salystyrǵanda kóbeıgeni baıqaldy.
Keńestik kezeńde Túrikmenstannan «Barsakelmeske» ákelingen qulandar keıin Mańǵystaýǵa da ákelinip, jiberildi. Bul jer betindegi sanynyń azaıýyna baılanysty arnaıy qorǵaýǵa alynyp, halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń jáne Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen qulandar sanyn kóbeıtýdegi birden-bir jol bolatyn. Atalmysh úrdis keıin de jalǵasyn taýyp, 1991 jyly 35 qulannyń tuıaǵy Mańǵystaý topyraǵyna tıdi. Arada 13 jyl salyp júrgizilgen sanaq nátıjesi olardyń qarasy artyp, 100-120 qulanǵa jýyqtap qalǵanyn anyqtady. Qazir de Mańǵystaýda qulan, qus túrlerin ákelý jumysy tolastaǵan joq.
– Janýarlardyń ósimin molaıtýdyń negizgi joly – reıntrodýksııalaý, ıaǵnı janýarlar túrleri dara nusqalaryn burynǵy mekendeý ortalaryna ádeıi aýystyrý. Osyǵan baılanysty «Qazaqstannyń bıoalýantúrlilikti saqtaý assosıasııasy» tarapynan 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstandaǵy qulandardy reıntrodýksııalaýdyń bıologııalyq negizdemesi jasaqtaldy. Osy bıologııalyq negizdemege sáıkes 2019 jyly «Barsakelmes» qoryǵynan qulandardy Mańǵystaý oblysynyń aýmaǵyna ákelip jersindirý josparlanǵan. Mańǵystaýǵa 1991 jyly «Aqtaý-Bozashy» memlekettik qaýmalyna qulandar ákelip jiberilgen jáne olar osy jerdiń tabıǵatyna tez jersindi, – deıdi bul týraly Mańǵystaý oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Ǵabbas Dosatov.
Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men Birikken Arab Ámirlikteri arasynda janýarlar dúnıesiniń, onyń ishinde sırek kezdesetin qustardyń ósimin molaıtý maqsatynda 2018 jyldyń mamyr aıynda 500 lashyn Qaraqııa, Beıneý aýdandary aýmaǵyna ushyrylsa, 2013 jyldan beri oblysta 1500 bas shamasynda dýadaq, lashyn tabıǵat aıasyna jiberilgen.
«Qyzyl kitapqa» engen dýadaq qusynyń sanyn Mańǵystaýda kóbeıtý úshin jylda Birikken Arab Ámirliginen jáne Túrkistan oblysynan Ústirtke birneshe bas atalǵan qus ákelinedi. Inkýbatorda ósirilgen dýadaqtardyń keń dalaǵa erkin sińisip ketýi jáne qaskóılerden qorǵanýy ońaı emes, sondyqtan olar únemi baqylaýda. Dýadaqty qorǵaýdyń halyqaralyq qory atalyq dýadaqtarǵa arnaıy qondyrǵy ornatyp, olardyń qaıda, qalaı júrgendiginen habardar bolyp otyrsa, qustardy tasymal kezinde babymen jetkizýmen, olardyń jaı-kúıin jasaýmen fransııalyq ornıtolog mamandar aınalysady.
«Beregen qolym alaǵan» degendeı, dýadaq ákelgen arabtar ıtelgi qusqa «quda túsken». Kelisim boıynsha olar Ústirt ústinen 50 ıtelgi aýlap, saıatshylyq qurýǵa quqyly bolyp shyqty.
«Balyǵy taıdaı týlaǵan...»
«Mańǵystaýlyqtar kelgende tańsyq taǵam ǵoı dep balyq usynýshy edim, sóıtsem qatelesippin. Balyqtyń «kókesi» Mańǵystaýda eken», dep edi jýyrda bir atyraýlyq jigit. Balyq aýlaý jáne ony óndirý isi iri salaǵa aınalyp ketpegenmen, tam-tumdap tirlik etýde.
Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda 2018 jyly balyq aýlaýǵa lımıt – 1859 teńge, 2019 jyly lımıt 2567 teńge boldy. Qalqyma balyq túrlerine maıshabaq, tikendi balyq (kefal), qorytpa, aqmarqa jatsa, tabıǵı balyqtarǵa bekire, shoqyr, qarakóz, sazan, kókserke, taban jáne qalǵan ýaq balyqtardyń bári jatady. Teńizdegi balyqtardyń alýan túrliliginiń kóp bóligi teńiz jáne ózen balyqtary dep atalsa, al qalǵan bóligi ótpeli jáne jartylaı ótpeli balyqtar. Kaspıı balyqtarynyń 40 túri kásipshilik túrine jatady. Sırek kezdesetin jáne «Qyzyl kitapqa» engizilgen túrleri – voljalyq maıshabaq, Kaspıı albyrty, aqbalyq, qutym, taǵy basqalar, – deıdi Mańǵystaý oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Ǵabbas Dosatov.
Balyqtyń ártúrliligi tek qana Kaspıı teńizinde baıqalady. Kásipshilik balyq aýlaýda erekshe oryn alatyn jartylaı ótpeli balyqtar sazan, taban, aqmarqa, qarakóz, al teńizdiń baıyrǵy balyqtary maıshabaq jáne tikendi balyq (kefal) kóptep kezdesedi. Kaspıı teńizindegi ıtbalyq – ýaq jemtikterimen qorektenetin bir ǵana balyq túri. Itbalyq kásipshilik túrine jatady, qazirgi ýaqytta ıtbalyqty paıdalaný toqtatyldy. Kaspıı teńizinde aýa raıynyń tez ózgerýine baılanysty jaǵalaý aımaqtarynda kefal balyǵynyń qozǵalysy anyq baıqalady. Kefal teńizdiń ońtústik aımaqtaryn qystap, 800 shaqyrym qashyqtyqta júrip Túrikmenstan teńiz jaǵalaýlaryna barady.
Kaspıı teńizinen balyq aýlaýdyń ózindik ereksheligi bar. Jyldyń negizgi bóligi teńizde daýyl bolyp turady, balyqtar ótpeli, naýryz aıynan bastap Túrikmenstan shekarasy aımaǵynan kefal, maıshabaq, kókserke balyqtary keledi, osy balyqtar Baýtıno aýmaǵynan ótkennen keıin olardy aýlaý azaıady, sebebi teńizdiń soltústik aımaqtarynda balyqtar ár baǵytqa ketedi. Sáýir aıynan bastap Jaıyq ózeniniń Kaspıı teńizine quıar jerinen aqmarqa, sazan, taban, qarakóz jáne taǵy basqa balyqtary kelip, maýsym aıynda qaıtyp ketedi.
Sýdaǵy tirshilik ıesine qatysty qaskóıler isi de tyıylar emes. Túpqaraǵan jáne Bozashy ınspeksııasy bólimderiniń 13 ınspektory teńizde, jaǵalaýda memlekettik baqylaý, qorǵaý jumystarymen aınalysady. Olar 2 sýda júzý quraly jáne 3 avtokólikpen qamtamasyz etilgen. Shekara qyzmeti, polısııa departamenti, kólik ınspeksııasy jáne prokýratýra organdarymen birikken is-shara jospary jasaqtalǵan.
2018 jyly Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda zańsyz ań aýlaýdyń óreskel úsh faktisi anyqtalsa, Inspeksııada janýarlar jáne ósimdikterdi qorǵaý boıynsha 319 reıd júrgizilip, 127 quqyqbuzýshylyq anyqtalǵan, onyń 110-y ákimshilik, 17-si qylmystyq quqyqbuzýshylyq bolyp tabylady, ákimshilik ister boıynsha salynǵan 899 myń 458 teńge aıyppul tolyq óndirilgen.
О́z basyn qaterge tige júrip qaskóılerge qarsy turatyn qoryqshylardyń eńbegi eren.
Ań aýlaý qanshalyqty zańdy?
Ańǵarǵa baryp ań aýlap, qyrǵa shyǵyp qıqýlatyp qaıtatyndar joq emes. Ol qanshalyqty zańdy?
Mamandar sózinshe, Mańǵystaý oblysynda sporttyq turǵyda áýesqoı ań aýlaý júrgiziledi. Oblysta tirkelgen bir ańshylyq sharýashylyǵyn júrgizýshi mekemege 9 ań aýlaý alqaptary bekitilgen. Mańǵystaýda ań aýlaý alqaptarynda ańshylyq maýsym 1 qyrkúıekten bastap kelesi jyldyń 15 aqpany aralyǵynda ótedi. Al qasqyr aýlaý memlekettik qyzmet bolyp tabylady. Bıyl oblys aýmaǵynda 300 bas qasqyrǵa deıin aýlaýǵa ruqsat etilgen.
– 2016 jyldan bastap Qazaqstanda kóktemgi ań aýlaý toqtatyldy. Oǵan sebep, Qazaqstannyń bıoalýan túrlilikti saqtaý assosıasııasy jáne Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Zoologııa ınstıtýty kóktemgi ań aýlaý boıynsha zertteý jumystaryn júrgizip, bıologııalyq negizdeme daıyndady. Bıologııalyq negizdemeniń qorytyndysy boıynsha barlyq sýda júzetin qustardyń Qazaqstan aýmaǵy boıynsha sany kúrt azaıǵan. Onyń sebebi kóktemgi ań aýlaý kezinde atalyq qustardy aýlaýǵa ruqsat beriledi, al ańshylardyń negizgi bóligi atalyq jáne analyq qustardy aıyra bermeıdi, sondyqtan olar barlyǵyn birdeı aýlaıdy jáne kóktemde úırekterdi sýǵa «aldamshy úırek» qoıyp aýlaýy tıis, ony kópshiligi saqtaı bermeıdi. Sonymen birge kóktemgi mezgilde analyq qustardyń jumyrtqa salatyn mezgili, – deıdi Mańǵystaý oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Ǵabbas Dosatov. Sondaı-aq jan-janýarlardyń tóldep, kóbeıetin kóktem mezgilinde ańshylar myltyq atyp, ań aýlaıtyn bolsa, janýarlardy óz mekenderinen úrkitetini belgili.
