Aısultan Orazbaı AQSh-tyń Northwestern ýnıversıtetinde «Project Management» mamandyǵy boıynsha bilim alyp júr. Ony ýnıversıtettiń beretin bilimi men stýdentterge kórsetetin qyzmetteri qyzyqtyrǵan. «Aıtalyq, stýdentter men professorlarǵa akademııalyq erkindik berilgen. Ýnıversıtet kafedrasynda turyp, qandaı oı aıtamyn deseń de, eshkim qarsylyq kórsetpeıdi. Kez kelgen pikir tyńdalady jáne oǵan jetkilikti akademııalyq baǵa beriledi», deıdi ol. Aısultannyń aıtýynsha, amerıkalyq stýdentter basqa elden kelgen stýdentterge qaraǵanda ózderin óte erkin sezinedi. Eger qatelesip ketseń, túsinistikpen qaraıdy. Empatııa, júıelik oılaý, emosııalyq ıntellekt qabiletteri joǵary damyǵan.
«Stýdenttiń alańdamaı, bilim alýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Ýnıversıtet janynda 24 saǵat jumys isteıtin kitaphanalar, fıtnes ortalyq, jıi júretin tegin avtobýs, keshki ýaqytta úıge jetkizetin tegin taksı, túngi ýaqytqa deıin ashyq turatyn ashanalar, stýdentter shynyǵatyn sport bólmesi, túrli din ókilderi qulshylyq, medıtasııa jasaıtyn bólme jáne t.b. qyzmet kórsetý ortalyqtary bar», deıdi Aısultan. Onyń taǵy bir kóńiline qonǵany – amerıkalyq stýdentterdiń áleýmettik jáne volonterlik jumysqa degen joǵary belsendiligi.
Jaqynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda Elbasynyń Jastar jylynyń ashylý saltanatynda bergen tapsyrmasyna sáıkes erikti stýdentterge saǵatyna 1000 teńgeden tólenetini, olarǵa laıyqty kóńil bólinetini, ıaǵnı shákirtaqysynyń ósetini aıtyldy. Sondyqtan áleýmettik, qoǵamdyq jumystarǵa belsendi stýdentter múmkindigi Qazaqstanda da keńeımek. Alaıda kelesi erekshelik elimizdegi JOO-larda ázirge tabylmaı turǵanyn eskerýimiz kerek. «Ýnıversıtettiń kóp ákimshilik qyzmetteri stýdentterge berilgen. Bos ýaqyty bolsa, stýdentter tabys taba alady. Ýnıversıtet stýdentterdiń jumysqa ornalasýyna úlken septigin tıgizedi. Jarty jyl saıyn jumyspen qamtý jármeńkesi ótip turady, túıindeme jazýǵa, kompanııalarmen kelisimshartqa otyrýǵa kómek kórsetedi», deıdi Aısultan. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde mundaı jármeńkeler jylyna eki-úsh ret ótedi. Bul óz kezeginde stýdentterge bolashaq mamandyǵy boıynsha jumys ornyn tańdaýǵa, kókeıinde júrgen máseleni jumys berýshilerden suraýyna múmkindik beredi. JOO-lardyń kez kelgen kafedralarynda stýdentterdiń oqý bitirgen soń jumyspen qamtamasyz etilgenin qadaǵalaý maqsatynda jumysqa ornalastyrý is-sharalary uıymdastyrylady.
Endi Eýropaǵa oıysaıyq. Ulybrıtanııanyń Glazgoý qalasyndaǵy Stratklaıd ýnıversıtetinde «Medıa jáne kommýnıkasııa» mamandyǵy boıynsha magıstratýrada bilim alyp jatqan Quralaı Ahmetti de joǵarydaǵy Aısultan aıtqan 24 saǵattyq kitaphanalar qyzyqtyrady. «Ondaǵy barlyq kitaptyń elektrondy nusqasyn kitaphana saıtynan taba alasyz, osy arqyly kitaphanaǵa barmaı-aq kez kelgen jerde kompıýterińiz arqyly tapsyrmańyzdy oryndaı beresiz», deıdi Quralaı. Bizdegi kitaphanalar júıesi jolǵa qoıylǵan. Degenmen, keı qundy, ásirese tarıhı derekter men kemi 50 jyl burynǵy kitaptardyń tolyq nusqasyna ár beti úshin aqsha tólep qol jetkizesiz.
Quralaıdyń aıtýynsha, Anglııada da Qazaqstandaǵydaı kredıttik júıemen oqytady. Bizde berilgen tapsyrmany oqý men túsiný baǵalansa, onda synı turǵydan taldaýǵa asa mán beredi. Iаǵnı belgili bir teorııanyń artyqshylyqtary men kemshilikterin saralaı otyryp, qorytyndy shyǵarý qajet. «Oqytýshylarymyz: «Belgili teoretıkterdiń aıtqan sózderin synap, taldaýdan qoryqpańdar», deıdi. Sondyqtan munda synı turǵydan qaraý joǵary baǵalanady. Sonymen qatar bir akademııalyq esseni jazý (tapsyrma kóbine akademııalyq esse jazý túrinde kelse, arasynda sabaq ústinde prezentasııa tanystyrý, dıskýssııa túrinde bolady) úshin 10-20 kitap, maqalalardy oqýǵa týra keledi jáne olarǵa mindetti túrde silteme beresiz», deıdi Quralaı. Bul tapsyrmalardy belgilengen ýaqytqa deıin jazyp, ýnıversıtet saıtyna júkteıtinin jetkizdi. Esse tapsyrý prosesi elektrondy túrde júzege asady eken. «Esseńizdi júktemesten buryn ýnıversıtet saıtyndaǵy plagıattan mindetti túrde ótkizesiz. Sıtatalarǵa durys silteme jasamasańyz, plagıattan ótpeı qalý qaýpi de bar», deıdi ol.
Al bizde stýdenttiń ózindik jumysy degen bar. Biraq esse jazý naqty jolǵa qoıylmaǵan. Oqytýshy birneshe krıterıılerin (kirispe, negizgi bólim, qorytyndy, kilt sózder) kórsetip, tapsyrý merzimin beredi. Alaıda kópshiligi ony eshqandaı plagıattan ótkizbeıdi jáne jurtqa jarııa bolatyndaı saıtqa salynbaıdy.
«Budan bólek, munda qaǵazbastylyqqa salynǵan oqytýshy kórmedim», deıdi Q.Ahmet. Onyń aıtýynsha, oqý jospary, materıaldar, baǵalaý – barlyǵy ýnıversıtet saıtynda júzege asady. Stýdenttermen de poshtamen hat almasyp jumys isteı beredi. «Jınalysqa barý kerek, tynysh otyra turyńdar», «Komıssııa kele jatyr, qujattardy retteý kerek» dep júrgen oqytýshy kórmedim. Taǵy bir baıqaǵanym, sabaq sebepsizden ótpeı qalsa, ýnıversıtet ákimshiligi fakýltetke kólemdi aıyppul salady», deıdi brıtandyq ýnıversıtettiń stýdenti.
Bizdegi JOO-lar qazirgi tańda Platonus aqparattyq júıesin paıdalanady. Bul qaǵazbastylyqty joıady ári oqytýshylar, stýdentter, olardyń ata-analary úshin de yńǵaıly. Olar kez kelgen jerde júıe arqyly baǵalaryn kóre alady jáne oqý ádistemelik keshenderdi júktep, paıdalana alady. Eger oqytýshy belgili nemese belgisiz jaǵdaılarmen sabaq bere almasa, ol ákimshilikke eskertedi, sonan soń ony mindetti túrde basqa oqytýshy almastyrady.
Eýropadan Azııaǵa bet buryp, Koreıa (Kyungpook) ulttyq ýnıversıtetiniń sheteldikterge bóletin grantymen oqyp júrgen qazaq qyzy Gúlzıra Abýovamen tildestik. Ol óziniń izdenisi arqasynda oqýǵa túsken. Qazaqstanda mýzykalyq kolledjdiń horeografııa mamandyǵyn bitiripti. Keıin ózi ósken Qyzylorda qalasyndaǵy memlekettik sport mektebinde gımnastıkalyq bıden sabaq bergen. Onyń aıtýynsha, Koreıada sheteldik stýdentterge jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Máselen, jatar orny, tamaǵy tegin, V.0 deńgeıinen túsip qalmasa, stıpendııasyn jáne alady. Bizde de, aıtalyq, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-de jyl saıyn akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasymen shetelden stýdentter kelip oqıdy. Olar josparlanǵan arnaıy kýrstardy tańdap, bilim alady. Sheteldik stýdentterge jataqhana jáne shákirtaqy beriledi. Olardyń oqý merzimi 1 semestr (4 nemese 5 aı). Sondaı-aq Qazaqstan memleketi tarapynan Aýǵanstan, Pákistan jáne t.b. elderden kelgen stýdentterge arnaıy grant bólinedi. Sheteldik stýdentter Qazaqstan stýdentterimen birge 4 jyl oqyp, bakalavrıat dıplomyn alyp shyǵady.
Al myna múmkindiktiń bizde joq ekeni ras. Senesiz be, koreıalyq stýdentter sabaq kestesin ózderi qurady. Biz habarlasqanda Gúlzıra alda qandaı pánnen dáris alatynyn sheship otyrdy. «Munda izdenýshilerge erkindik berilgen. Bizdiń eldegi júıege osy jetispeıtin sııaqty. Árıne mamandyqqa qatysty mindetti pánder bar, biraq qalǵandaryn ózim tańdaımyn. Mysaly, osy semestrge aǵylshyn tilin qosyp qoıdym. Bul – bir. Ekinshiden, ózime yńǵaıly ýaqytty da belgileı alamyn», deıdi ol. Al elimizde stýdentterge sabaq kestesin jasaý múmkindigi berilmegen. Alaıda stýdent oqytýshyny nemese arnaıy pánderdi tańdaı alady. Sonymen qatar stýdent óz mamandyǵyna baılanysty pánderdi aǵylshyn tilinde oqytatyn arnaıy toptarda oqýǵa quqyly. Biraq ondaı toptarǵa túsý úshin arnaıy talaptarǵa saı bolý kerek. Eń basty jáne mindetti talap – stýdenttiń aǵylshyn tilin bilý deńgeıi.
Qazaq jastarynyń áleýeti artyp, sheteldiktermen teń dárejede bilimimen básekege qabiletti bolýy elimizdegi JOO-larǵa degen talapty kúsheıtýge tyń serpin berdi. Bul talap burynǵydaı joǵarydan emes, stýdentterdiń, tipti talapkerlerden túsip keledi. Osynyń ózi joǵary bilimge degen joǵary jaýapkershiliktiń aıqyn kórinisi.
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»,
Aqmaral NIIаZBEK,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy
