Iаgýnovo sol Kemerge kirigip jatqan túskeıindegi shaǵyn bir selosy. Irgetasy sonaý on jetinshi ǵasyrda qalanǵan deıdi tarıhshylar. Sodan beri ne óspegen, ne óshpegen. Iаgýnovo sózin estigen esti qazaq bul sózdi onsha tosyrqaı qoımas dep oılaımyz. Bul sózden anyq kórinip turǵan arhetıp sózi ǵun, árıne. Ár jaǵy túsinikti bolsa kerek. Babalarymyz bul ólkeni atam zamannan jaılap kelgen.
Osy meken kúni keshege deıin qazaqy aýyl bolyp kelipti. Qazaq aýlalary bolǵan. Qazaq qorymdary bolǵan. Búginde sol qazaq jurtynyń ataýy qalǵan. Turǵylyqty qazaqtar tarıhı jurtyna kóshken, qalǵandary jergilikti halyqqa jutylyp ketken.
Qazaq balasyna qorǵan boldy dep otyrǵan osy selonyń bizge qatysy qandaı?
О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldaryndaǵy tarıh oqýlyqtaryna sharýalar kóterilisi degen ataýmen kirgen halyq tolqýlarynda qyzyl ókimetke basyn ımegen babalarymyz aty-jónderin ózgertip, osy mekendi panalaǵan. Solaıynsha sońdarynan sham alyp túsken alǵashqy tórt, keıingi úsh árip janalǵyshtaryn kóz jazdyrtyp ketken.
Iаgýnovony áýletimen panalaǵandar da az bolmaǵan.
Solardyń qatarynda Kórpeldes áýletin ataýǵa bolady.
Kórpeldes balasy Musataı Qarqaraly aýdanynyń №16 aýylynda turǵan. Bul on altynshy aýyl aty shýly aýyl, búlikshil aýyl. El egerliginde bastary qyzyl noqtaǵa syımaǵan. Sol otyzynshy jyldary bala-shaǵasymen at ústinde ómir súrgen aýyl.
Musataı babamyz baqýatty ómir súripti. Sol baqýattylyǵy ózine pále bolyp jabysady. Otyzynshy jyly «qulaq» bolyp, baıaǵy «elý segizinshi» statıamen sottalyp, bes jylǵa Belomorkanal qurylysyna jiberiledi. Sóıtip mal-múkámalynan, úsh áıelinen, balalarynan aıyrylyp, artyna qaraı-qaraı kete barady.
Osy katorgalyq jumysqa saıası statıamen sottalǵandar jegiledi. Solardyń kóbisi týǵan topyraǵyna jete almaıdy. Kóbisiniń súıegi aqsóńke bolyp, Aq teńiz ben Baltyq teńiziniń jaǵalaýynda qalady.
Musataı babamyz da osy kepti bastan keshedi. Jete almaıtyny – týǵan topyraǵy minez kórsetken. Qoldaryna qarý alyp, ókimetke qarsy aqyryna deıin turǵan. «Boqty kóterilisi» degen ataýmen tarıhqa kirgen bul kóteriliske Musataıdyń tuńǵyshy Tólesh te qatysady. Kóterilis aıaýsyz basylǵannan keıin Tólesh te bes jyldy arqalap kete barady. Ol da katorgalyq jumysqa jegiledi...
Musataı babamyz munyń bárin symsyz habar arqyly bilip otyrady. Sondyqtan at basyn kıiz týyrlyqty býrıattarǵa buryp, bas saýǵalaı turýdy jón kóredi. Osynda júrip Nurıla ájemizge kezdesedi. Elden jyraqta kezdesken muńlyqtar bastaryn quraıdy. Esterin jıǵan bette Qarakemerdi betke alady. Sońynan Iаgýnovodaǵy qazaqtarǵa baryp qosylady.
Qarakemerde, árıne, jumys bar. Jumys bolǵanda shahta jumysy. Osyndaı jaǵdaıda da júrip ózderiniń adamgershilik bet-beınesin joǵaltpaıdy. Kóshege orys bolyp shyqqanymen, úıge qazaq bolyp oralady. Sol ǵun topyraǵy bul kisilerge úsh ul, bir qyz syılaıdy.
Ákesiniń jaıynan habardar Tólesh te at basyn týǵan topyraqqa burmaı, Iаgýnovoǵa burady. Solaıynsha Iаgýnovo Kórpeldes áýletiniń kishi otanyna aınalady.
Jan keshken ózin saqtaýdy bilse kerek. Tólesh tek-esimin ózgertip, ákesiniń baýyry Omar esimin alady. Onyń da nápaqa tapqan jeri shahta. Osynda júrip Bıjamal anamyzben basyn quraıdy.Bul anamyz da munda taǵdyr tálkegimen keledi. Ol da basqa tek-esimmen júrgen. О́ıtkeni onyń ákesi Dámen Svanbaev ta «qulaq» bolyp, «elý segizinshi» statıany arqalapty. Dámenniń Kárim, Dámen, Qanapııa atty úsh balasy Svanbaev áýletiniń úsh dińgegi ispettes. Iаgýnovo bul kisiler úshin de ekinshi otanyna aınalady. Dámen shıki baı bolǵan, dáýletin elge shashyp Besqaraǵaıdyń jomarty atanǵan deıdi.
Salpańqulaqtar da qarap jatpaıdy. Olar taǵy da iz alǵanda Tólesh ákemiz jan ushyrady. Urpaǵyma qalaı kóleńkemdi túsirmesem ekenmin dep.
Sol kezde... soǵys bastalady. Tólesh qyzyl ókimet aldynda aqtalýdyń múmkindigi týǵandyǵyn jan-tánimen túsinedi. Qyryq birdiń jazynda óz erkimen maıdanǵa attanady. Sol jyldyń kúzinde «habar-osharsyz ketti» degen habar keledi. Qaıran er, orda buzar otyz bes jasynda edi...
Sóıtip Kórpeldes áýletiniń eki býyny osylaısha bandy ataldy. Sondyqtan da olar basqasyn qoıǵanda ózderinen qashty. О́zderi jóninde jaq ashpady. Keıingi balalarǵa zalalymyz tıip ketpesin dep. Al keıingi balalar keshegi qyzyl ókimettiń kúndesinde otyra almady. Keshegi bandylardyń urpaqtary ekendigin de jasyrmady. О́zderiniń túpterin izdedi. Qashaq babalaryn qoldarynan jetelep, týǵan topyraǵymen tabystyrdy. Sóıtip Musataı babamyz tek 1947 jyly ǵana elge orala aldy. 1976 jyly 92 jasynda baqılyqqa ozdy.
Musataı balasy Muqan Omarov qýǵyn-súrginge qaramastan aldymen taý-ken tehnıkýmyn, keıinde polıtti de bitirdi. Qaraǵandy shahtalarynda basshy qyzmetterde bolyp, ýchaske basshylyǵyna deıin kóterildi. Odan ári de ósýine múmkindigi bolǵanymen aldynan úsh áriptikter shyqty da otyrdy. Endi bekidi-aý degende álgiler sybyrlaı qoıatyn. Soǵan qaramastan «Qurmetti shahter» ataǵyn aldy. Sport salasynda úlken jetistikterge jetti. Boks boıynsha el chempıony atandy. 2005 jyly alpys jeti jasynda baqılyqqa ozdy.
Musataıuly Rymtaı 1938 jyly dúnıege kelgen. Bul kisiniń de ǵumyry shahtamen qatysty. «Shahta qurylysy» basqarmasynda ozat jumysshylar sanatynda boldy. Qazirde bala-shaǵasynyń ortasynda aman-saý júrip jatyr.
Musataı ákemizdiń «arpa ishindegi bir bıdaıy» – Rymbıke esimdi qyzy Shahtınsk qalasynda júrip jatyr. Qazaqstannyń eńbek sińirgen muǵalimi. Al kenjeleri Amantaı 1946 jyly týǵan. Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn 1975 jyly bitirgen. Qýdalaý salqynyna qaramastan biraz basshy qyzmetterde bolǵan. Onyń ishinde oblystyq qarjy basqarmasynda. 2004 jyly baqılyq boldy.
Tólesh ákemizdiń qyzy Tileýjan apaıymyz joǵaryda aıtqan Iаgýnovoda 1941 jyly dúnıege kelgen. Medısına salasynyń ardageri. Astanada turyp jatyr. Bul kisi de basshy qyzmetter atqarǵan. Bizge osy áýlet tarıhyn shejirelegen apaıymyz osy kisi.
2008 jyly Tileýjan apaıdyń balalary ınternet arqyly baıaǵy qyryq birde habar-osharsyz ketken Tólesh ákemizdiń izin shyǵardy. Ol kisi nemis qolyna tutqyn bolyp túsip, 1943 jyly konslagerde qaıtys bolypty. Mınsk oblysyndaǵy «Shtalag 342» konslagerinde jerlengen eken. Tileýjan apaıymyz bastap baryp, týǵan jeriniń topyraǵyn buıyrtty. Sol keshendi memorıalǵa esimi jazylypty. Solaıynsha Tólesh ákemizdiń ekinshi ómiri bastaldy. Máńgilik ómiri.
Boqty kóterilisimen qatysty birqatar babalarymyzǵa bertinge deıin belgi qoıylmaǵany belgili.
Musataı men Smaǵul birge týady. Smaǵuldyń balasy Kákimbaı soǵys ardageri, kósheli adam edi. Sol kisi Musataı babamyzdy Iаgýnovodan Qaraǵandyǵa kóshirip ákeledi. Sol Kákimbaı ákemiz bastap, Serǵazy inileri qoshtap onyń da retin keltiripti. Kelistirip turyp babalary qorymyn qorshaýlap, belgitas qoıypty.
Bir ǵana Kórpeldes áýletiniń tarıhy osyndaı. Árıne taratyp jazar bolsa kitap ta jazýǵa bolar. Tipti onyń qalyńyraq bolýy da múmkin. О́ıtkeni keıingi balalar babataný jumystaryn jalǵastyryp jatyr.
Tórehan MAIBAS,
etnograf-jazýshy
QARAǴANDY
