Bul – Keden odaǵy quramyna kiretin memleketterge qoıylǵan ortaq tártip. Alańdaıtyndaı negiz joq emes. Qazaqstan sút odaǵynyń málimetinshe, óńdeýge túsetin súttiń 50%-y, ıaǵnı shamamen 700 myń tonnadaı ónim Keden odaǵynyń tehnıkalyq talaptaryna saı bolmaı shyqty. Sáıkesinshe 2020 jyldan bastap óńdeýshi kásiporyndar bul sútti qabyldaýdy doǵarady. BUU-nyń FAO uıymy jáne QSO birlesip júrgizgen taldaý kórsetkendeı, eldegi jeke qosalqy sharýashylyqtar óndiretin shıki súttiń tek 10%-y ǵana tehnıkalyq reglamentke jaýap beredi eken. Sol sebepti odaq músheleri Qazaqstanǵa jaǵdaıdy retteýge ýaqyt bergen. Alaıda bul lımıt 7 aıdan keıin támamdalatynyn esten shyǵarmaǵan abzal. Sondyqtan da jaýapty vedomstvolar «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy jáne basqa da salalyq organdardy tartyp, eldegi agrarlyq qurylymdarmen birge túsindirý jumystaryn kúsheıtip jatyr.
– Reseı men Belorýssııaǵa qaraǵanda, Qazaqstanda taýarly sút fermalarynyń sany áli de az. Bizde bul baǵyt endi jandanyp keledi. Elde óndiriletin súttiń deni jeke qosalqy sharýashylyqtardyń úlesinde. Jaǵdaıdy jónge keltirýge eki jyldaı ýaqyt berildi. Bıyl – sońǵy jyl. Sondyqtan úlgerýimiz qajet. Tehnıkalyq reglament eki bólimnen turady. Atap aıtqanda, 033-shi – bul sút jáne sút ónimderiniń qaýipsizdigi týrasynda bolsa, 022-shi – ónimdi tańbalaýǵa qatysty. Jalǵyz sıyryna qarap, kúnin kórip otyrǵan adamdarǵa aıtarymyz, qarapaıym sanıtarlyq erejelerdi saqtaý kerek. Plastmassalyq shelekte sútti saqtaýǵa bolmaıdy. Súzgiden birden ótkizip, ony salqyndatqan durys. Barlyq normalardy sút qabyldaıtyn pýnktterdiń mamandary túsindirip beredi. Bul – olardyń mindeti. Al iri sút óndirýshilerge aıtar ýájimiz joq. Ol jaqta talap jolǵa qoıylǵan, – deıdi Qazaqstan sút odaǵynyń atqarýshy dırektory Vladımır Kojevnıkov.
Aıta keteıik, sút óndirýshilerge arnalǵan semınar elordanyń irgesindegi Rodına aýylynda ótti. Onyń ózi tegin emes. Munda osy salanyń kóshbasshysyna aınalǵan áıgili «Rodına» agrofırmasy ornalasqan. Onyń jumysy sútti óndirýden bastap, daıyn ónimdi shyǵarýǵa deıin tolyq sıklǵa qoıylǵan. Taýarly sút fermasyndaǵy saýyn sıyrdyń sany 2 myń bastan asady. Kúndelikti saýylatyny 1500-1800-diń aralyǵynda. Deni golshtın-frız tóli. Táýligine 50 tonnadaı sút óndiriledi. Jumysty «Elochka» syndy avtomattandyrylǵan saýyn qondyrǵysy jeńildetýde. Agrofırma bas shahar men Aqmola óńiriniń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtyp keledi. Kún saıyn sharýashylyq astanaǵa 40-45 tonna sút jáne sút ónimderin tasymaldaıdy. Seriktestiktiń kásibine qanyqqan Búkilreseılik sút ónerkásibi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ókili, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Irına Makeeva, eger de barlyq qazaqstandyq fermerler jumysty týra osylaı jolǵa qoısa, eshbir talap olarǵa tosqaýyl bolmaıtynyn aıtady. Sóz oraıy kelgende aıta ketken jón, Irına hanym joǵarydaǵy aıtylǵan tehnıkalyq reglamenttiń negizin qalaǵandardyń biri. Múmkindikti paıdalanyp, onyń basty artyqshylyqtaryn surap kórdik.
– Tutynýshy taýardyń etıketkasyna durys mán berý kerek. Al taýar óndirýshi tehnıkalyq reglamentti saqtaýy tıis. «Oǵan ne kiredi?» deseńiz, sútti tasymaldaý erejesi, tasymaldaý kezindegi temperatýralyq rejimniń saqtalýy, dúken sóreleri de soǵan laıyqtap jasalǵany artyq bolmas. Fermerler jáne óndirýshiler sút salasyndaǵy problemalardy sheshý úshin birigýi qajet dep esepteımin. Sonda ǵana barlyq talaptar minsiz oryndalady. Keden odaǵynyń shıki sútke qoıatyn tártibi Reseıde tolyqqandy engizildi. Biz qazaqstandyq áriptesterimizben óz tájirıbemizdi bólisýge daıynbyz, – dedi Irına Makeeva.
Jyl sońyna deıin respýblıkanyń barlyq óńirlerinde fermerlerdi oqytý kózdelgen. Osy maqsatta arnaıy anımasııalyq fılmder, sol sekildi ádistemelik materıaldar daıyndalypty.
– Álbette sharýalardy qoldaý qajet. Onsyz bolmaıdy. О́ńdeýshi kásiporyndar men fermerler ózara táýeldi seriktester ekenin jaqsy túsinedi. Eger de erteń shıki sút ortaq talapqa saı bolmasa, sharýashylyqtar shyǵynǵa ushyraıtyny daýsyz. Kóptegen aýyldy jerlerde sút óndirisi basty tabys kózi bolyp sanalady, – dep oıymen bólisti «Zerendi súti» fermerlik sharýashylyǵynyń basshysy Álııa Taranova.
Jaqsylyq MURATQALI,
«Egemen Qazaqstan»
