«Kezeksiz emhana» baǵdarlamasy qalaı júzege asýda?
Beısenbi, 23 mamyr 2013 2:50
Sońǵy jyldary elimizdegi densaýlyq saqtaý júıesindegi ońdy ózgeristiń biri – «Kezeksiz emhana» baǵdarlamasy. 2011 jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy ambýlatorııalyq-emhanalyq kómek kórsetetin mekemelerdiń tirkeý bóliminiń qyzmetin uıymdastyrýdy qamtamasyz etý jóninde
Beısenbi, 23 mamyr 2013 2:50
Sońǵy jyldary elimizdegi densaýlyq saqtaý júıesindegi ońdy ózgeristiń biri – «Kezeksiz emhana» baǵdarlamasy. 2011 jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy ambýlatorııalyq-emhanalyq kómek kórsetetin mekemelerdiń tirkeý bóliminiń qyzmetin uıymdastyrýdy qamtamasyz etý jóninde
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń № 606 buıryǵyna sáıkes halyqqa medısınalyq qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan bul baǵdarlama búginde beleń alyp, jappaı júzege asýda. Osy rette Almatydaǵy Bostandyq aýdanyna qarasty №17 qalalyq emhana kezekti boldyrmaýdyń tıimdi jolymen jumys isteýde qanatqaqty jobany alǵash engizgen emdeý mekemesi bolyp tabylady. Endeshe, elimizde júzege asyrylyp otyrǵan «Kezeksiz emhana» qandaı baǵdarlama, shynynda da ol naýqastardy dárigerdiń esigin baǵyp, sarylyp kezek kútip otyrýdan qutqara ala ma? Osy taqylettes saýaldarǵa jaýap alý maqsatynda 13 jyldan beri atalmysh emhanany basqaryp kelgen, buǵan deıin elimizdegi qan tamyrlary hırýrgııa salasynda kúrdeli ota jasaý men engizýde, shákirt daıyndaýda, sondaı-aq, densaýlyq saqtaý salasyn uıymdastyrýda ózindik úles qosqan «Qurmet» ordeniniń ıegeri, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Ashan SMAIYLOVQA jolyqqan edik.
– Ashan Smaıyluly, bas aýyryp, baltyr syzdamaıtyn pende joq, al aýyra qalsaq dereý emhanaǵa baryp, dárigerge kórinemiz. Aýyryp, jany qınalyp turǵan naýqasqa áýeli tirkeý bólmesinde, odan dáriger kabınetiniń aldynda uzyn-sonar kezekti kútýge týra keledi. Osyndaı oralymsyzdyq kóptiń kóńilinde kópten júrgen oı edi…
– Durys aıtasyz, máseleniń tórkini naýqastardyń saǵattap kezek kútýinde bolyp tur ǵoı. Aldymen sóz etkeli otyrǵan baǵdarlamanyń qalaı dúnıege kelgenine toqtalaıyn. Búginde elimizde bes myńǵa jýyq emdeý mekemesi bar desek, solardyń arasynda eń tańdaýly degen 50 aýrýhana men 50 emhananyń qataryna bizdiń №17 qalalyq emhana da kirgen-di. 2011 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstri Salıdat Qaıyrbekova osy emdeý oryndarynyń basshylaryn Astanaǵa shaqyryp, respýblıkalyq keńes ótkizip, árqaısymyzǵa densaýlyq saqtaý salasyn qalaı jaqsartýǵa, ońtaılandyrýǵa bolady degen oı tastady.
Sodan «nege bizdiń naýqastar qysy-jazy ystyq-sýyqta, qarly jańbyrda bolsyn tańerteńgi saǵat segizden topyrlap kezek kútedi. Nege biz shetelden, Eýropadan qalyp qoıamyz? Solardaǵy mádenıetti nege úırenbeske» degen oı keldi. Ekinshiden, emhanamyz tańerteńgi saǵat segizden keshki saǵat segizge deıin jumys isteıdi. Naýqastar tańerteńnen túske deıin tolassyz keledi de, tús aýǵannan keshke deıin qabyldaýda adam joq, dárigerler bos otyrady. Nege dárigerlerdiń ýaqytyn úılestirip, rettemeske degen oı taǵy keldi.
Sodan jumysty úılestirýdi birden tirkeý bóliminen bastadym. Buryndary kez kelgen emhananyń tirkeý bóliminde kóp bolsa eki-úsh telefon jumys istese, onyń sanyn onǵa jetkizdim. Buryn onda tórt qyzmetker bolsa, olardy on beske kóbeıttim. Sóıtip, tirkeý bólimi anyqtama, dıspetcherlik qyzmet túrin kórsetip, emhananyń burynǵydaı túske deıin emes, tańerteńgi 8.00-den keshki 20.00-ge deıin retimen, kezegimen jumys isteýine qol jetkizdik. Bir aıta keterligi, tirkeý bólimine tek syrttan naýqastar ǵana telefon soǵa alady, al emhana jaǵynan baılanysqa shyǵýǵa tyıym salynǵan. Sodan emhanaǵa kelýshilerdi ár kez jınap, «endi tań atpaı emhanaǵa kelýdiń qajeti shamaly, jyly úıde, jumsaq dıvanda otyryp tirkeý bólimine telefon shalyp, dáriger qabyldaýyna aldyn ala qalaǵan kúnińizge, ýaqytyńyzǵa jazylyp, úıge dárigerlik shaqyrtýlar berý múmkindikterińiz bar» dep máseleni túsindirip, aqparattyq paraqshalar ilip, ujymdy da daıyndadym. Árıne, jańa bastamaǵa qarsy bolǵandar da kezdesti. Baıqaımyz, jumysymyz yńǵaıǵa kelip qalǵan sııaqty. Ásirese, bul joba jumys isteıtinder úshin óte ońtaıly bolyp shyqty. Jumystan qashanǵy surana bersin. Telefon shalyp, ózine qajetti ýaqytty tańdap, on-on bes mınóttiń ishinde sharýasyn bitiredi de ketedi. Al buryn qalaı edi, kezek saqtalmaǵan soń naýqastar bir-birimen sózge kelip, arty daý-janjalǵa aınalyp, shaǵym aıtýshylar kóp bolatyn. Al myna jaǵdaıda tipti, eshkim tanysyn da kirgize almaıdy. О́ıtkeni, árkimniń óz ýaqyty bar. Osylaısha, birinshiden, kezekti retteýge, ekinshiden, aryz-shaǵymnyń sanyn azaıtýǵa, úshinshiden, naýqastardyń ýaqytyn únemdeýge qol jetkizdik.
Sol kezderi Astanadaǵy Densaýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq ortalyǵyna oqýǵa bara qaldym. Onda jobamnyń tanystyrylymyn ótkizip edim, jurt óte jaqsy qabyldady. Bul jańalyq mınıstrdiń orynbasaryna, odan mınıstrge jetedi. Kóp uzamaı mınıstrdiń selektrlik májilisi ótetin bolyp, bizden «kezeksiz emhanaǵa» baılanysty materıaldardy suratty. Tústen keıin selektrlik májiliste osy jaıynda on bes mınót baıandadym. Mınıstr sózimdi bólmeı tyńdady da, tanystyrylym aıaqtalǵan soń: «Estip otyrsyzdar ǵoı, búginnen bastap elimizdegi barlyq emhananyń bas dárigerleri, orynbasarlary osy tájirıbeni úırenip engizý úshin Almatydaǵy №17 qalalyq emhanaǵa barasyzdar», dedi. 1911 jyldyń aıaǵyna deıin barlyq óńirlerden emhana basshylary kelip, bar jaıtty óz kózderimen kórip qaıtty. Bizder osy baǵytta iske kiriskennen keıin mınıstrliktiń ambýlatorlyq-emhanalyq kómek kórsetetin uıymnyń tirkeý ornynyń qyzmeti týraly №606 buıryǵy shyqty. Osylaısha, 2011 jyldyń 1 qazanynda osy jumysty resmı túrde bastap kettik. Artynsha 2011 jyldyń 20 jeltoqsanynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tez ári sapaly medısınalyq kómek kórsetetin, kezekteri joq jáne emhana qyzmeti retke keltirilgen eń úzdik emhanany anyqtaýǵa baǵyttalǵan «Kezeksiz emhana» baǵdarlamasy aıasynda «Búgin – sen úzdik, erteń – barlyǵy» atty respýblıkalyq baıqaý jarııalady. Árıne, biz baıqaýdyń jeńimpazy atandyq. Byltyr sáýir aıynda Fınlıandııaǵa baryp qaıttym. Aǵymdaǵy jyldyń 1 naýryzynda «Kezeksiz emhana» baıqaýynyń 2-kezeńine de qatysyp, onda eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalaný jáne medbıke isiniń rólin joǵarylatý ıdeıasyn usyndyq.
– Elimizde sońǵy jyldary aýrýdyń aldyn alý maqsatynda skrınıngtik baǵdarlamalar júrgizilýde. Bul is-shara dárigerlerge qosymsha júkteme bolyp otyrǵan joq pa?
– Skrınıng – belgili jastaǵy deni saý tulǵalardy profılaktıkalyq medısınalyq tekserýden ótkizý, ıaǵnı aýrýdyń aldyn alý. Qazaqstanda skrınıngtiń birneshe túri ótýde. Barlyq skrınıng turǵyndar tirkelgen medısınalyq emhanalarda tegin. Osy rette emhanada kezek týdyrady degen emdelýshilerdi úshke bólip jiberdik. Birinshi lek, ol ózińiz aıtyp otyrǵan, skrınıngtik baǵdarlama boıynsha keletinder. Olardy birinshi qabatta jeke dáriger, medbıkesimen qabyldaıdy da, jalpy kezekke kirmeıdi. Ekinshi lek, zerthanalyq tekserýler, ol da tańerteńgisin bir-eki saǵattyń ishinde aıaqtalady. Úshinshi lek, negizinen ýchaskelik terapevt pen beıindi maman (ýzkıı spesıalıst) dárigerdiń qabyldaýyna baratyndar. Mine, osy júıeniń nátıjesinde emhanada naýqastar kóp bolady degen dúısenbi kúnniń ózinde kezek 10-12 adamnan aspaıdy. О́ıtkeni, ár dárigerdiń qabyldaýyna árkim óz ýaqytynda kelip-ketetindikten, ár kabınettiń aldynda kóp bolsa eki-úsh adamnan otyrady. Bul yńǵaıly boldy.
– Aıtyńyzshy, bizde bir naýqasty qabyldaýǵa bólingen ýaqyt normatıvi bar ma?
– Árıne, bar. Normatıv boıynsha bir terapevtik qabyldaýǵa ár naýqasqa on bes mınót bólingen. Árıne, bul ýaqyt azdyq etedi. Dárigerge de qıyn. Kabınetiniń aldynda otyz adam otyr delik. Úsh saǵattyń ishinde bárin qabyldap úlgerýi kerek. Sol úshin dáriger ne isteıdi, keıde asyǵystyqqa jol beredi. Syrqat adamdy sheshindirip, túgel qarap shyǵýǵa ýaqyty joq, bir jaǵynan jazyp, tipti bet-júzine de qaraýǵa shamasy kelmeı jatady. Mundaı jaǵdaıda sapa qaıdan bolsyn.
– Al endi sol sapany jaqsartý úshin ne isteý kerek?
– Dárigerdiń júktemesin azaıtýymyz kerek. 1993 jyly Amerıkaǵa barǵanymda medbıke atqaratyn jumys kólemin, medbıke mártebesin kórip tańǵalyp keldim. Olarda medbıke úlken klınıkanyń ózinde bólimshe meńgerýshisi qyzmetin atqarady. Máselen, bizde hırýrgııa bólimshesine ǵylym doktory, professor jetekshilik etse, olarda medbıke. Iаǵnı, medbıke kádimgi pedıatr, terapevt sııaqty óz aldyna jeke mamandyq. Bizde qalaı, medbıke – dárigerdiń «qosymshasy», «kómekshisi», «baryp kel, shaýyp keli». Demek, medbıke óz betinshe esh nárse sheshe almaıdy. Qalaı desek te, biz medbıke isiniń sapasyn kótermeı, medısınalyq kómek sapasyn kótere almaımyz. Sondyqtan da mınıstrimiz «kezeksiz emhana» baǵdarlamasynan keıin birinshi, ekinshi medbıke normatıvin engizdi. Qazir bizde ýchaskelik terapevtiń qaraýynda eki, al jalpy tájirıbedegi dárigerde (vrach obsheı praktıkı) úsh medbıke bar. Biraq, olardyń fýnksııasy ashylmaǵan. Bizdiń mamandar sony jete zerttep, óńdep, birinshi, ekinshi medbıke ne isteýi kerektigin anyqtady, ony mınıstrlik bekitip berdi. Mysaly, ekinshi medbıke emhanada otyrmaıdy, ózine tıesili ýchaskeni aralap, búkil turǵyndardy jańa týǵan baladan eńkeıgen kárige deıin tirkep, olardyń barlyq problemasyn bilip otyrady. Mysaly, skrınıngten ótý kerek bolsa, telefonmen habarlaıdy, bolmasa baryp shaqyrady. Emhanaǵa kelse ózderi kútip alyp, boıyn, salmaǵyn ólshep, qantyn, holesterınin tekserip, elektrokardıogrammaǵa túsirip, analızderi jaqsy bolsa úıine jiberedi. Oǵan dárigerdiń qajeti joq. Al eger patologııa tabylyp jatsa, aýrýdyń aldyn alý bóliminiń dárigerine jiberedi. Ol kórip, qajet dep tapsa, beıindi mamanǵa joldama beredi. Joǵarydaǵy tekserýlerdi jasaý úshin medbıkelerdi ózimizde oqytyp, úırettik.
– Ashan Smaıyluly, kezekti boldyrmaımyz dep beıindi mamandarǵa aldyn ala jazylǵanmen, naýqastarǵa aptalap, keıbir mamandarǵa on-on bes kúndep kútýge týra keledi. Sondyqtan nege beıindi mamandardyń sanyn arttyrmasqa?
– Jalpy emhana erejesi boıynsha tirkelgen pasıenttiń negizgi dárigeri – ýchaskelik terapevt. Aýyryp kelgen sizdiń kardıologqa barý-barmaýyńyzdy ýchaskelik dárigerińiz sheshýi kerek. Mysaly, sizde qant dıabeti bolsa glıýkoza, garmon mólsherin anyqtaýǵa birinshi ret endokrınologqa kórinesiz de, qalǵan ýaqytta terapevt beıindi mamannyń emin júrgizip, baqylaýda ustaýy tıis. Mine, sonda beıindi mamanǵa júkteme az bolmaq. Ol ýchaskelik terapevt emes, konsýltant, ıaǵnı ýchaskelik terapevtiń bilmegen jerin aıtatyn keńesshi. Al bizdiń pasıentter qaıtedi, beli aýyrsa – nevropatologqa, júregi aýyrsa – kardıologqa barady. Al emhanadaǵy jalǵyz nevropatolog, jalǵyz kardıologqa emhanaǵa tirkelgen 78 myń adamnyń bári óz betinshe baratyn bolsa, ne bolmaq? Kezektiń kókesi sonda bolmaı ma? Olarǵa jıyrma kardıolog, ýrologty qaıdan tabamyz. Al sonda terapevt ne isteýi kerek? Mine, osy júıeni rettestirýde búginde Qazaqstanda tórt qanatqaqty joba bar. Oǵan Almatydan tórt emhana enip otyr. Ol jobada ýchaskelik dárigerdiń fýnksııasy anyqtalmaq. О́ıtkeni, qazir qalaı, basymyzdy nevropatolog pen neırohırýrg, oǵan qosa okýlıst, lor, stomatolog emdese, keýdeni – endokrınolog, mammolog, pýlmonolog, kardıolog, tómenirek – gastroenterolog, gepatolog, hırýrg, ýrolog, odan keıin akýsher-gınekolog, aıaq-qolǵa artoped, travmotolog, t.b. emdeıdi. Sonda terapevter kádimgi dıspecher bolyp qaldy. Mysaly, bizder Máskeýde oqyp júrgende Botkın sııaqty terapevter barlyq aýrýdy biletin keń profıldi mamandyq ıesi bolatyn. Qazir bárin bólip tastady. Mysaly, quıańdy emdeýdiń sonshalyqty qıyndyǵy joq. Terapevt júrek aýrýyn nege emdeı almaıdy. Al emdeı almasa, onda ol qandaı terapevt. Sondyqtan osy qanatqaqty jobada emdeýdiń biraz bóligi terapevterge berilmek. Beıindi mamandarǵa terapevt emdep, qolynan kelmegende, bolmasa dıagnozdy anyqtaýda ǵana jiberilmek. Bul – bir. Ekinshiden, joǵaryda aıttym, bizde medbıkeler dárigerdiń «qosymshasy» dep. Nege sonsha jyl oqyǵan, qolynda dıplomy bar medbıke seniń aýrý, aýrý emes ekendigińdi ajyrata almaıdy? Nege sondaı bir jeńil-jelpi aýrýlardy dárigerdiń moınyna júktep qoıamyz. Sondyqtan dárigerdiń keıbir fýnksııalaryn ekinshi medbıkelerge berip otyrmyz.
Mysaly, Fınlıandııaǵa barǵanda kórdik, ekiqabat áıel bosanǵansha akýsher-gınekologqa kórinbeýi múmkin. Barlyq analızi qalypty, fızıologııalyq jaǵynan ózgerissiz jaǵdaıda akýsherdiń ózi bosandyra beredi. Oǵan deıingi prosedýrany jalpy tájirıbedegi dárigerdiń medbıkesi júrgizip, baqylap otyrady. Eger bosanýda problema bolyp jatsa ǵana akýsher-gınekolog qosylady. Biz onyń bárin aparyp akýsher-gınekologtyń moınyna ilip qoıdyq. Onyń ústine elimizde mamandar jetispeıdi. Qazir qarańyz, pedfakty jaýyp tastadyq. Emdeý fakýlteti joq. Búginde jalpy tájirıbedegi dáriger alty jyl oqysa, jetinshi jyl ınternatýra, munyń ózin eki jyldyq jasamaq. Eger siz kardıolog, nevropatolog mamandyǵyn qalasańyz, rezıdentýrada eki jyldan tórt jylǵa deıin oqısyz. Búginde jumys istep jatqan beıindi mamannyń deni burynnan kele jatqandar. Olar zeınetke ketetin bolsa, beıindi mamandarǵa tapshylyq anyq seziletin bolady. Búginde emhanamyz osy joba boıynsha terapevterdi kardıolog, endokrınolog, t.b. salalyq mamandyqtarǵa oqytyp jatyr. Qazir on dárigerimiz bilimin jetildirýde.
– Endeshe, jańadan salynǵan elimizdegi biren-saran emhanalar bolmasa, áli kezek máselesin túbegeıli rettestirip sheshý qıynǵa túsedi deısiz ǵoı…
– Kezekti túbegeıli sheshe almaýymyzdyń taǵy da mynadaı sebepteri bar. Keńes ókimeti taraǵansha Almatyda eń sońǵy boı kótergen №4,№3,№9 emhanasynan keıin birde-bir medısınalyq mekeme salynbaǵan. Táýelsizdigimizdi alyp, etek-jeńimizdi jınaǵan soń Elbasynyń «100 mektep, 100 aýrýhana» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda elimizde jańadan emdeý mekemeleri salyna bastady. Sonyń biri – bizdiń emhana. Sońǵy jyldary Uljan, Qulager shaǵyn aýdandarynda, №21, №22, №23, №24 emhanalary salynsa, jaqynda №25 emhana paıdalanýǵa berilmek. Iаǵnı, emhana kóbeıgen saıyn, ondaǵy kezek ózi rettele bastaıdy. Mysaly, bizdiń emhananyń kúndik normatıvtik syıymdylyǵy 500 adamǵa arnalǵan. Biraq munda kelip-ketetin adamdardyń sany 780-900 aralyǵynda, qysty kúnderi myńǵa deıin barady. Ol degenińiz – dárigerge eki-úsh ese júkteme degen sóz. Bizder qansha kezekti qurtamyz degenmen, báribir normatıvten asyp tur. Sondyqtan kezek múldem bolmaıdy dep aıta almaımyz. Eger Eýropadaǵy sııaqty normatıvke saı 78 myń emes, 45 myń turǵynǵa qyzmet kórsetetin bolsaq, onda bul jumysty dóńgeletip áketýge bolar edi.
Qoryta aıtqanda, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń «kezeksiz emhana» baǵdarlamasy emhanalardaǵy qyzmet kórsetý sapasyn arttyryp, jarııalylyqty qalyptastyrmaq.
Áńgimelesken
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
–––––––––––––––––––
Sýretti túsirgen
Erkin ERKESh.
