Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy Orynborǵa bet alǵan saparda Ahmet Baıtursynulyna qatysty arhıvtik derektermen tushyna tanysý josparda bolǵan edi. Kóp jyldan beri qulaǵymyz qanyqqan, sondaı-aq buryn-sońdy belgisiz bolyp kelgen tyń derekterdiń túpnusqasymen tanysý sáti tústi. Alash ardaqtysynyń qalamynan týyp, 1895 jyly «Týrgaıskaıa gazeta» basylymynyń №39 sanynda jarııalanǵan «Kırgızskıe prımety ı poslovısy» atty tyrnaqaldy maqalasynyń (ázirge belgili) túpnusqasy kózimizge ottaı basyldy. Ahmettanýshylar eńbekterinen bul maqalanyń atyna qanyq bolsaq ta, onyń tolyq túpnusqasyn qolǵa ustaǵandaǵy tanymdyq áseri de erekshe boldy, zerdelep kórdik.
«Týrgaıskaıa gazeta» – Torǵaı oblysynyń «Týrgaıskıe vedomostı» gazetiniń jeksenbilik qosymshasy. Munda qazaq folkloryna, etnografııasyna, tarıhyna qatysty derekter men tanymdyq maqalalar turaqty jarııalanyp turdy. «Týrgaıskıe vedomostı» basylymyna alǵashqyda Torǵaı oblysy basqarmasynyń bógde jurttar máselesi týraly keńesshisi I.I.Kraft redaktorlyq etken. Gazet 1895 jyldyń №25 sanynda dalalyq ólkelerde turatyn óz tilshilerine qazaq arasynan aýa raıy týraly boljam sózderdi jazyp alyp túpnusqada nemese orys tiline aýdaryp jiberýin suraıdy. Gazettiń bul bastamasyna Ahmet Baıtursynuly ún qatyp, qazaqtyń kún raıyna qatysty aıtylatyn 36 túrli boljam sózin basylymǵa joldaıdy. Bul oraıda biz orystyń «prımeta» sózin «yrym» dep qate aýdaryp júrgen sııaqtymyz. Yrym – qazaqtyń ǵuryptyq folklorymen tyǵyz baılanysty uǵym. Ol sózder ǵurypty atqarý úrdisinen týǵandyqtan, belgili bir is-áreketterge baǵynady. Onyń ǵuryptan irgesi ajyrasa, mán-maǵynasy azaıady. Sondyqtan A.Baıtursynulynyń «Kırgızskıe prımety ı poslovısy» atty maqalasynyń tolyq mazmunyna zer sala otyryp, «Qazaqtyń boljam sózderi men maqaldary» dep tanyǵan jón sekildi.
Ahmet atalǵan maqalada qazaq maqaldaryn qosa taldaǵandyqtan ony «Kırgızkıe prımety ı poslovısy» dep ataǵan. О́ıtkeni ol keıbir aýa raıy týraly boljamdardy sóz etkende, oǵan qatysty qazaqtyń maqal-mátelderin tilge tıek ete otyryp, qazaq tanymynyń oqyrmanǵa túsinikti, tushymdy bolý jaǵyn da oılaǵan. Maqala boljamdyq sóz sheńberinen shyǵyp, onyń irgesi keńeıgen. Aıtalyq, №4, 5 boljam sózderde qazaqtyń aýa raıyna qatysty aıtqan birneshe maqal keltiriledi.
Ahań keltirgen maqalasynan qulaǵymyzǵa sińgen maqal-mátelderdiń ózgeshe nusqasy da bar ekenin ańǵaramyz. Mysaly, qazir aıtylyp júrgen «Kún qoralansa, kúregińdi saıla, Aı qoralansa, aıyryńdy saıla» degen mátel HIH ǵasyrdyń sońynda «Kún qoralansa, kúregińdi saıla, aı qoralansa arysyńdy saıla» dep aıtylyp, mundaǵy «arys» degen sóz túıe janýaryna qatysty aıtylǵanyn baǵamdaımyz. Bul turǵyda avtor bylaı dep baıandaıdy: «Eslı poıavlıaetsıa solnechnyı krýg, to zapasaısıa lopatamı; eslı poıavlıaetsıa lýnnyı krýg, to zapasaısıa verblıýdamı». Eto znachıt, chto krýg solnsa predvrashaet glýbokıı sneg, ız pod kotorogo prıdetsıa lopatamı dobyvat korm dlıa skota; krýg je lýny predvrashaet sýrovýıý zımý, kogda prıhodıtsıa ıskat drýgoı mestnostı, gde zıma dlıa skota blagoprııatnye». Búgingi tanymymyzda «arys» sózi «tirek, ardaqty» degen maǵynada qoldanylady. Degenmen, túıe sharýashylyǵymen aınalysatyn Mańǵystaý óńirinde «arys» sózi kóshti bastaıtyn túıege qatysty qoldanylady. Kórshi qaraqalpaq halqynda «arys» – arbanyń tertegi. Qalaı bolǵanda da, «arys» – kóshpeli tirlikten týǵan aýyspaly maǵynada qoldanylatyn sóz.
№5 boljam sózde Ahań «Erteńgilik kún qulaqtansa, elińdi jaý shapqandaı qoryq, keshke kún qulaqtansa, keliniń ul tapqandaı qýan» degen maqaldy keltire otyryp, malynyń jaǵdaıyn kúıttegen qazaqtyń tabıǵatpen etene jaqyn bolǵanyn, onyń qas-qabaǵyn baǵyp otyrǵan tirshiliginen habardar etedi. Osy maqaldan tańnyń atýynan kúnniń raıyn baqylaǵan sharýanyń qam-qareketi, tirshiliktegi qaıǵy-qýanyshy kóz aldyńa keledi. Ahań oǵan: «pogovorka eta vpolne spravedlıva, potomý chto skot sostavlıaet glavnoe sredstvo k sýshestvovanııý kırgızov ı neblagoprııatnaıa pogoda dlıa skota navodıt na kırgıza-skotovoda takoı je strah, kak ot napadenııa vragov; naoborot, teplaıa pogoda, kak bolee blagoprııatnaıa dlıa skota, radýet kırgıza kak rojdenıe vnýka» dep túsinikteme beredi.
Maqalada aı-juldyzdyń qozǵalysyn baqylaǵan qazaqtyń astronomııalyq esebinen, tanym-túsiniginen habar beretin derekter bar. Mysaly, avtor halqymyz Úrker shoq juldyzynyń Aımen toǵysy kezinde olardyń ornalasý araqashyqtyǵyna mán berip, soǵan qaraı aldaǵy aıdyń aýa raıyn boljaıtyndyǵyn jazady. Eger Úrker men Aı jaqyn ornalassa, olardyń arasynda beıbit, mamyrajaı jaǵdaı oryn alyp tur, demek aı jaıly ótýi tıis dep boljanady («Eslı prı etom zvezdy «ýrker» ı lýna stoıat blızko drýg k drýgý, to, znachıt, mejdý nımı sarıt mır, ı mesıas etot doljen proıtı spokoıno»). Al olardyń arasy alys ornalassa, kerisinshe bolatyny sózsiz. Osydan bizder sóz qoldanysymyzdaǵy «juldyzy qarsy» degen tirkes qazaqtyń astronomııalyq túsiniginen týyndaǵanyn baǵamdaı alamyz.
Avtor qazaq esepshileri kók júzinde Úrker men Aı jyl táýliginde 10 ret toǵysatynyn jazady. Bul turǵyda ol: «takoe raspolojenıe zvezd, nazyvaemoe kırgızamı «togys», byvaet v godý 10 raz: s 21 ııýlıa, 19 avgýsta, 17 sentıabrıa, 15 oktıabrıa, 13 noıabrıa, 11 dekabrıa, 9 ıanvarıa, 7 fevralıa, 5 ı 3 aprelıa. 1-go je maıa zvezdy ıschezaıýt ı do 10 ııýlıa ıh ne vıdat» dep jazady. Atalǵan on «toǵystyń» qazaq arasynda saqtalǵan tildik belgileri bar. Aıtalyq, «Úrker týsa tań uzarady» (kóktem aılary), «Úrker kóterilse, bıdaı bas tartady» (shilde), «Úrker týsa, qoshqar basyn kóteredi» (qyrkúıek aıy) degen maqaldar sol toǵystardyń sıpaty ekeni anyq.
Túıindeı kelgende, Ahmet atamyzdyń alǵashqy maqalasynan qazaq tanymyna qatysty kóptegen oı túıýge bolady. Bizdiń sholýymyz maqala túpnusqasyn qolǵa ustaǵandaǵy alǵashqy áser ǵana. Qalǵany zertteýshilerdiń enshisinde.
Almasbek ÁBSADYQ,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
QOSTANAI
