Qazaqstan saıası ǵylymdar qaýymdastyǵy ótkizgen keleli keńeste sarapshylar toby eki taqyryptyń tóńireginde pikir almasty. «Saılaý naýqanynyń sabaqtary» atty alǵashqy bólimde qazaqstandyq sarapshylar halyqtyń saıası belsendiligi artqanyn, saılaý ádil ári básekeli bolǵanyn aıtyp, elimizdiń aldaǵy damý baǵdary týrasynda sóz qozǵady.
Aldymen «Transparency Kazakhstan» qoǵamdyq qory qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Marat Shıbýtov saılaý naýqanynyń qorytyndysyna toqtalyp, ekzıt-pýldyń nátıjesi Qazaqstannyń saıası alańyna ózgeris engeniniń kórinisi ekenin aıtty.
«Birinshiden, Ámirjan Qosanovtyń saılaýshylardyń 15 paıyzdan asa daýysyn jınaǵanyn aıtýǵa bolady. Bul – el tarıhyndaǵy jalpy oppozısııa atynan túsken kandıdattardyń ishinde eń joǵary kórsetkish. Buǵan deıin tek Serikbolsyn Ábdildın ǵana 12 paıyzdan kóp daýys jınaǵan. Ekinshiden, bılik tarapynan áleýetti kandıdat retinde saılaýǵa alǵash ret Nursultan Nazarbaev qatyspady. Úshinshiden, saılaýǵa túsken alǵashqy áıel kandıdattyń 5 paıyz daýys jınaǵanyn da erekshe atap ótken jón. Buryn tek oblystyq kólemde tanylyp kelgen Danııa Espaeva úshin bul jaqsy nátıje. Al jalpy saılaýshylardyń 77,4 paıyzynyń daýys bergenin ortasha deńgeıde, el damýynyń baǵdaryn aıqyndaýǵa jetkilikti dep oılaımyn. Sondaı-aq el óńirleriniń belsendiligine de mán berý kerek. Árıne bulardyń ishinde úsh megapolıstiń kórsetkishi erekshelenedi. Budan bizdiń aqyryndap saıası shyndyqtyń jańa satysyna kóship jatqanymyz baıqalady. Elordada ótip jatqan qarsylyq mıtıngisi týraly aıtyp ótsek, onda jınalǵan jurtpen dıalogqa kelý óte qıyn. О́ıtkeni olardyń arasynda kóshbasshy joq, bir ıdeologııaǵa toǵyspaǵan, árqaısysynyń óz aıtarlary bar. Bul máseleni tek keń aýqymdy saıası reforma ǵana retteı alady. Halyqtyń jaı-kúıin jete túsinetin, solardyń tilinde sóılese alatyn saıasatkerlerdiń dáýiri kele jatyr», dedi Marat Shıbýtov.
Al Qazaqstan saıası zertteýler qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Aıdos Sarym: «Qasym-Jomart Toqaevtyń jeńetinine kúmánim bolǵan joq. Bir jaǵynan onyń jeńisi zańdy bolǵanyn moıyndaý kerek. Bul saılaýdy Qazaqstan qoǵamy men álemdik qoǵamdastyq moıyndasa, bolashaqta úlken saıası naýqandarǵa jol ashylady. Eldiń demokratııalanýyn, qoǵamnyń ózgergenin aıqyn, anyq kórdik. Keıbir saılaý ýchaskelerinde Ámirjan Qosanovtyń basym daýysqa ıe bolýy kóp nárseni ańǵartady. Qoǵam Ámirjan Qosanov úshin ǵana emes, ózgerister úshin daýys berip jatyr. Halyq osylaısha júıege qozǵaý salý úshin ún qosty. Osydan durys qorytyndy shyǵarý atqarýshy bıliktiń basty baǵyty bolý kerek. Toqaevtyń ózi daýys berip shyqqannan keıin ózgeris kerektigin maquldap, oppozısııany, ózge ustanymda júrgen azamattardy dıalogqa shaqyratynyn jetkizdi. Aldaǵy saılaýlar jańa tártippen, jańa úrdispen ótip, kúmán-kúdikterdiń sanyn azaıtý qajet», dedi.
Sóz kezegi «Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń dırektory Andreı Chebotarevke kelgende, ol saılaý kezinde partııalardyń belsendiligine qatysty áńgime órbitti.
«Bul saılaýǵa uıymdar atynan túsken kandıdattardy aıtpaǵanda, tórt partııanyń ókili qatysty. Partııalardyń belsendiligine kelsek, aldymen olardyń kóshbasshylary qatyspaǵanyn atap ótken jón. Basty partııa Nur Otannyń atynan alǵash ret Nursultan Nazarbaev emes, onyń izbasary Qasym-Jomart Toqaev qatysty. Elbasy túspegen saılaýdyń deńgeıi de ózgeshe boldy. Sonymen qatar bul saılaýdan «Aq jol» partııasynan Azat Perýashev pen «Aýyl» partııasynan Álı Bektaevty kórgen joqpyz. Al halyq kommýnısteri atynan shyqqan Jambyl Ahmetbekov burynǵyǵa qaraǵanda bul saılaýda sylbyr jumys istegen syńaıly. Eger saılaýǵa partııalardyń birinshi tulǵalary túskende, básekeniń kórigi qyzar edi. Máselen, prezıdenttikke kandıdattardyń debatynda Álı Bektaevtyń ájeptáýir áleýetin baıqadyq. Degenmen, Tóleýtaı Raqymbekov te halyqqa agroónerkásip salasynyń máselelerin jaqsy jetkizdi. Soǵan qarap aldaǵy Parlament saılaýlarynda «Aýyl» partııasynyń qýaty artady dep topshylaýǵa bolady. Sondaı-aq «Aq joldyń» atynan túsken Danııa Espaeva da jaqsy nátıje kórsetti. Alaıda basty partııamen qalǵandary barynsha básekelese almaǵandyqtan, «Ult taǵdyry» ulttyq-patrıottyq qozǵalysy atynan kandıdat bolyp tirkelgen Ámirjan Qosanov ekinshi oryndy ıelendi», dedi Andreı Chebotarev.
Al konferensııanyń ekinshi bólimi «Saılaý. Syrttan kózqaras» dep atalyp, AQSh, Izraıl, Ázerbaıjan jáne Belarýs elderinen kelgen sarapshylar óz oılaryn bildirdi. Halyqaralyq saılaý júıesin saraptaý ortalyǵynyń prezıdenti, ızraıldik Aleksandr Sınker:
«Bıyl álemde kóptegen saılaý ótip, árqaısysy ártúrli sıpatqa ıe boldy. Máselen, Armenııadaǵy saılaý beıbit túrde ótse, Ýkraınadaǵy saılaý qatań boldy ári jastardyń belsendiligi artyp shoýǵa aınalyp ketkendeı áser qaldyrdy. Al Qazaqstan óz jolynan jańylmaı, Prezıdent saılaýy dástúrge saı ótti. Biz mundaǵy saılaý prosesin biraz baqylap, kimniń alǵa shyǵatyny týraly boljam jasadyq jáne oılaǵanymyz durys shyqty. Qasym-Jomart Toqaev eldegi turaqtylyqtyń saqtalýyna kepil bolyp, osy kúnge deıin Qazaqstanda qolǵa alynǵan maqsatty baǵdarlamalardyń júzege asyrylýy odan ári jalǵasa beredi dep oılaımyn», dedi.
Budan keıin ázerbaıjandyq saıasatker Farhad Mammadov Qazaqstandaǵy saılaý naýqany álemniń nazarynda bolǵanyn aıtyp, bılik tranzıtiniń Ortalyq Azııa elderine yqpaly jóninde baıandady.
«Qazaqstan – aımaqtaǵy mańyzy men salmaǵy zor memleketterdiń biri. Sondyqtan osy elde ótip jatqan kez kelgen prosess qalaı bolsa da kórshi elderge yqpal etetin bolady. Prezıdenttikke kandıdattardyń halyqqa usynǵan saılaýaldy baǵdarlamalaryna erekshe kóńil bólindi. Ásirese sheteldik sarapshylardy kandıdattardyń syrtqy saıasat turǵysyndaǵy ustanymdary qyzyqtyrdy degen oıdamyn. Bul memleket – toǵyz joldyń torabynda turǵan memleket. Dál osy jerde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Qytaıdyń bastamalary túıisip tur. Álbette, Qazaqstanda júzege asyrylyp jatqan reformalar men jobalar eń birinshi kezekte el halqy úshin jasalý ústinde. Sondaı-aq bul eldiń aldaǵy damý baǵdarynyń kórshi elderge de áseri mol», dedi Farhad Mammadov.
Sonymen qatar atalǵan jıynda Prezıdent saılaýynyń erekshelikteri talqylanǵanda, jastardyń belsendiligine qosa, qazaqtildi qoǵamnyń óskeni aıtyldy. Saıası naýqandar buqara halyqpen memlekettik tilde sóılesý arqyly ortaq mámilege kele alatynyn, til birlik pen turaqtylyqtyń tiregi ekeni atap kórsetildi.
