Tabıǵı taǵam – densaýlyq kepili

Bul rette onyń alǵashqy sharty: úzdiksiz qımyl-qozǵalys, múmkindigine qaraı jaıaý júrý ekenine kóz jetkizemiz. Qımyl-qozǵalys – bul ómirdiń naǵyz ózi degen naqylǵa bergisiz sózi de osyndaıda aıtylsa kerek. Al aty shýly halyqaralyq uıym bekitken densaýlyqtyń ekinshi qaǵıdaty – durys tamaqtana bilý. Tamaq ishý normalaryn saqtaý jáne quramynda ártúrli hımııalyq qospalary bar konservanttardy tutynbaý. Onyń esesine dárýmenderi mol tabıǵı tamaqtardy molyraq paıdalaný bolyp shyǵady.

Kúndelikti ómirde osy talaptardy saq­tap júrmiz be? «Iá» dep aıtýǵa kel­meıdi. Azyq-túlik dúkenderi men sýpermarketterge kirseńiz, kerek zattyń bári aldyńyzdan samsap shyǵady. Al onyń sapasy men quna­ry qandaı? Sertıfıkattalǵan ba, adam aǵzasyna zııandy áseri joq pa? Buǵan eshkim basyn aýyrta ber­meı­di. Tipti saýda oryndarynda paıda­la­ný merzimi men jaramdylyǵy álde­qa­shan ótip ketken azyq-túlik túrleri kez­desip qalatyny arnaıy reıdter ke­zinde baıqalyp qalyp júr emes pe? Taǵy bir kereǵar jaıt, qazirgi kezde saýda sórelerinde satylatyn birqatar jemis pen kókónis túrleriniń syrtqy taýarlyq kórinisi kez kelgen tutynýshynyń tábetin ashatyndaı, tipti bıologııalyq-anatomııalyq tilmen aıtqanda ony kórgen sátte asqazannan sól, ıaǵnı shartty refleks bóldiretindeı jutynyp jaınap turady. Al aýyz tıip kórseńiz ıisi de, dámi de joq ónim ekenin bilesiz. Birde qyzmetten qol bosaǵan kezde baǵbandyqpen aınalysatyn Baýyrjan Tumanov degen esimi elge eleýli azamattyń bylaı degeni bar: Eń tátti alma – qurt túsken alma. Shiri­gen alma. Al konservanttyq ónim bolsa oǵan qurt ta túspeıdi, shirimeıdi de. Baýkeń júzim de ósiredi. Birde ol ádeıi synaq júrgizip kórmek bolyp, ózi ósirgen balshyryndaı dámi til úıiretin júzimniń bir tal sabaǵy men bazardan satyp alǵan dál sondaı kesindini shybyn-shirkeıler men qurt-qumyrsqalar keledi-aý degen jerge tastap ketipti. Ne bolǵanyn bil­mekshi bolyp, erteńine kelip qara­sa óz qolymen baptap ósirgen tabı­ǵı júzimniń shyrynyn álgi usaq ján­­dik­­ter soryp, tesip, syrtqy ju­qa qabyǵyn ǵana qaldyrypty. Al ja­san­­dy júzimge shybyn-shirkeıler tıis­pep­ti, sol kúıinde tur eken.

Bul mysaldyń ózi kóp jaıtty ańǵartpaı ma? Aıtalyq, qazirgi kezde tur­ǵyndar turaqty túrde tutynatyn taǵam­nyń biri – sút. Bul rette saýda oryndarynda otandyq ónimderden góri Belarýstan jetkizilgen qatyrma qoraptar men plastık ydystardaǵy sút ónimi birden tutynýshy nazary­na iligedi. Atalǵan ónimderdiń jaram­dy­lyǵy men paıdalaný merzimi uzaq ýa­qyt­qa arnalǵan. Iаǵnı, bir gáp bar degen sóz. Ras, taıaýda elimizdiń aýmaǵyndaǵy bir iri agrofırma ıesi tutyný merzimi eki-úsh kúnnen aspaıtyn, assa buzylyp ketetin sút ónimin shyǵara bastady degen jaqsy habardy estigen edik. Mine, naǵyz ta­bıǵı ónim dep osyny aıty­ńyz. Mun­daı jaǵdaıda ony tek sol aımaq­tyń turǵyndary ǵana paıdalana alary anyq. Ony ózge óńirlerge shy­ǵa­rýǵa paıdalaný merziminiń tym shek­teý­li­li­gi múmkindik bermeıdi.

Jańa saýylǵan sút kúnniń ysty­ǵyn­da eki-úsh saǵattyń ishinde irip, buzy­lyp ketpeı me? Tabıǵı azyq-túlik túriniń basty ereksheligi de osyn­daı. Eger qala turǵyndary dúken sórelerinde turǵan qatyrma qaǵazdaǵy sútti paıdalansa buǵan túsinistikpen qaraýǵa bolatyn shyǵar. О́ıtkeni onyń aýla­synda, páteriniń balkonynda móńirep turǵan sıyr joq. Al aýylda turatyn otbasylar da dál osylaı istese ne deýge bolady? Bul – dármensizdik. Qorasynda saýyn sıyry bola tura, saý­maı aýyl dúkeninen zaýyttyń sútin satyp alý aýyldaǵy analar men ájelerdiń kúndelikti daǵdysyna aınalyp bara jatqany qynjyltady.

Ras, el ishinde tórt-bes sıyrdy qatar saýyp, buzaýyn jamyratpaı bólek baǵyp, aırany men maıyn, qurty men qaımaǵyn, irimshigi men súzbesin balalary men nemereleriniń nesibesine paıdalanyp otyrǵan, osy arqyly olardyń boıyna eńbek tárbıe­sin darytyp júrgen ónegeli otbasylar barshylyq. Solardyń biri – Shalqar kóliniń jaǵasynda orna­las­qan Shotanovtar áýleti. Bir joly jýrnalıstik issaparmen júrgende osy shańyraqtan dám tatýdyń sáti tústi. Dastarqanda Shárápı aǵa men Darıǵa jeńgeıdiń óz qolymen baptaǵan et ónimderi jáne kókónis túrleri syqasyp tur. Úlken kárlen kesege kók sútinen jańa ǵana aıyrylǵan ári qoıýlana qoımaǵan balqaımaq qoıylypty.

– Qane, jigit ekenińdi kóreıin. Myna kesedegi qaımaqty jutyp, simi­rip iship qoıa alasyz ba, – dedi úı ıesi bir sátte.

– Sháke, úıińizge kelgen kóldeneń kók attynyń bárine tostaǵandap ishkize beretindeı qaımaǵyńyz sonshama kóp pe edi, – dedim men. Osy sátte Shákeń Darıǵa jeńgeı men maǵan bir kóz tas­tap aldy da:

– Qudaıǵa shúkir, jeńgeı ekeýmiz osy shańyraqta bes sıyr ustap saýyp otyrmyz. Kesemen ishe alatyn adamǵa qaımaq tabylady, – dep jaýap qaıtardy.

Eshqandaı qospasy joq tabıǵı ulttyq taǵamdardy tutynǵan adamnyń densaýlyǵy myqty, otyz eki tisi saý bolatynyna áýlet basy Shárápı Shotanovtyń ózi de aıqyn mysal bola alady. Onyń jasy jetpiske jaqyn­dap qalsa da qyryqtaǵy jigitteı qyl­shyldap turǵanyn kórdik. Muny udaıy tynymsyz eńbek pen qımyl-qozǵa­lys­tyń jáne jarasym tapqan tatý-tátti jubaılyq ómirdiń tıgizgen áseri desek qatelespespiz.

Túptep kelgende, áńgimemizdiń arqa­ýy halqymyzdyń abyz aqsa­qal­darynyń biri, densaýlyq saqtaý isiniń maıtalmany, Qazaq taǵamtaný aka­de­mııasynyń prezıdenti Tóregeldi Sharmanovtyń shetelderden aǵylyp keletin kókjasyq, densaýlyqqa keri áseri bar qospa qosylǵan azyq-túlik túrlerinen góri ulttyq taǵamdardy tutynýǵa basymdyq berý jónindegi paıdaly keńesterimen sabaqtasady. Qazy men qartany, jal men jaıany kertip jemeıtin qazaqty qazaq deı alamyz ba? Jylqy eti qansha jelinse de jaqsy qorytylatynyn, den­saýlyqqa zııany bolmaıtynyn, qura­mynda holesterın kezdespeıtinin Tókeńniń udaıy aıtyp júrgeni de qan­das­tarǵa oı salýǵa tıis.

Halqymyzdyń ejelgi ómir súrý daǵ­dysynan qalǵan bolar, qysqy mer­zimge qaraı soǵym soıý úrdisi keńi­nen taraǵany málim. Osy dástúr eli­miz­diń qysy uzaq ólkelerinde áli kún­ge deıin jalǵasyp keledi. Sońǵy ýa­qyt­ta soǵymǵa jylqy malynyń tań^­da­lyp soıylýy da ata-baba salty men dástúriniń búgingi jalǵasy men sabaq­tas­tyǵyndaı kórinedi.

Ult densaýlyǵy – elimizdiń basty baılyǵy. Sondyqtan da Tuńǵysh Pre­zı­de­nt – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy men halyq densaýlyǵyn jaqsartý jáne qazaqstandyqtardyń ortasha ǵumyr jasyn ósirý jóninde baıypty baǵdarlamalary belgilendi. Búgingi Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev er azamattardyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa qatysty Tuńǵysh Prezıdent júzege asyrǵan reformalardy odan ári baıandy etý jóninde laıyqty qadamdar jasaýǵa bet burǵany sabaqtastyqtyń bir kórinisindeı áser qaldyrady.

Sonyń ishinde taza, tabıǵı taǵam­dar­dy tutyný, joǵaryda aıtylǵandaı den­saýlyqtyń jaqsy bolýynyń bas­ty bir faktory. О́ıtkeni búgingi ýa­qyt­ta aýrýdyń 60-70 paıyzy tamaq ishý normalaryn durys saqta­ma­ǵan­dyq­tan jáne jasandy konservanty men keri qospasy mol azyq-túlik túrlerin udaıy tutynǵandyqtan paıda bolatynyn ǵalymdar aıǵaqtap otyr. Osyndaı qunary mol tabıǵı tamaq pen as qana adam­nyń as arqaýy bola alatyny nazar­dan tys qalmasa eken demekpiz.

AQTО́BE