Búginde Azııadaǵy barlyq derlik memlekettiń basyn biriktirip otyrǵan mańyzdy keńesti shaqyrý ıdeıasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevqa tıesili. Alǵash ret bul bastama 1992 jyly 5 qazanda BUU Bas Assambleıasynyń minberinde kóterilip, ýaqyt óte óziniń mańyzdylyǵy men ózektiligin aıqyndaı tústi.
Sol ýaqytta Elbasy Nursultan Nazarbaev bastamanyń máni Azııa qurlyǵynda qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda tıimdi jáne ámbebap qurylym jasaqtaý ekenin atap ótken bolatyn. Búginde óńirdegi qaqtyǵystar men memleketter arasyndaǵy ózara senimsizdiktiń órshýi Elbasy kótergen usynystyń ózektiligin odan ári qýattaı tústi. Ýaqyt sanap ulǵaıyp kele jatqan keńeske múshe memleketter sanynyń 27-ge deıin jetýi únqatysý alańynyń qajettiligin kórsetti.
Osylaısha qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bastama 8 baqylaýshy memleket pen BUU, EQYU, AML (Arab memleketteriniń lıgasy), TúrkPA, Halyqaralyq kóshi-qon uıymy sııaqty halyqaralyq bedeldi uıymdardyń da qoldaýyna ıe boldy.
Memleket basshylarymen kezdesti
Sammıt bastalmastan buryn, ıaǵnı 14 maýsym kúni Qasym-Jomart Toqaev Tájikstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Emomalı Rahmonmen kezdesti. Qasym-Jomart Toqaev Nur-Sultan men Dýshanbe arasyndaǵy baıyrǵy dostyq qatynastar men yntymaqtastyqty atap ótip, Qazaqstannyń saılanǵan Prezıdenti retindegi alǵashqy sheteldik saparynyń sımvoldyq máni bar ekenin aıtty.
– Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń sammıtine keler bolsaq, Siz osy forýmnyń basynda turdyńyz jáne onyń bastamashylarynyń biri boldyńyz. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 1992 jyly Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen osyndaı usynys jasaǵan edi. Sol bastama qoldaý taýyp, sodan beri bul úderis tabysty damyp keledi. Sizdiń osy uıymnyń damýyna zor úles qosqanyńyzdy taǵy da atap ótkim keledi. Al qazir, is júzinde, osy jıyndy basqaryp otyrsyz, – dedi Qazaqstan basshysy.
Q.Toqaev Qazaqstan men Tájikstannyń kópqyrly qurylymdar men halyqaralyq uıymdarda bir-birine qoldaý kórsetip kele jatqanyn aıtyp, osy yqpaldastyqty jalǵastyra berýge nıetti ekenin jetkizdi.
Tájikstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa iltıpat bildirip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılanǵannan keıingi alǵashqy jumys sapary ekenin atap ótti.
– Eń aldymen, Sizdi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılanýyńyzben quttyqtaımyn. Josparlaryńyz ben bastamalaryńyzdyń tabysty júzege asýyna tilektespin. Saılaý qorytyndysy halqyńyzdyń Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıası baǵytyn júzege asyrý isindegi sabaqtastyqty qoldaıtynyn taǵy da dáleldedi, – dedi E.Rahmon.
Tájikstan basshysy Qazaqstanmen yntymaqtastyqtyń óz memleketiniń syrtqy saıasatynda mańyzdy orynǵa ıe ekenin atap ótti. Onyń paıymynsha, birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestik bolashaqta da jemisti damı beredi.
Kelissózder sońynda taraptar Dýshanbe sammıtiniń qatysýshy elder úshin Keńes sammıtiniń aralyq jumysynyń qorytyndysyn shyǵarýǵa, aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri jóninde pikir almasýǵa jáne bolashaqtaǵy baǵyttary men basymdyqtaryn aıqyndaýǵa múmkindik beretinin atap ótti.
Resmı kezdesýden keıin Emomalı Rahmon Qasym-Jomart Toqaevqa óziniń rezıdensııasy – Ult saraıyn tanystyrdy.
AО́SShK qatysýshy memleketter basshylarynyń V sammıti aıasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵanmen kezdesti. Memleketter basshylary ekijaqty yntymaqtastyqtyń perspektıvalaryn, aımaqtyq jáne halyqaralyq kún tártibindegi máselelerdi talqylady. Kezdesý sońynda taraptar bir-birin óz elderine memlekettik saparmen kelýge shaqyrdy.
Sondaı-aq Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qatar Ámiri Tamım ben Hamad ál Tanımen kezdesti. Memleket basshysy kezdesýde Qazaqstannyń Qatarmen yntymaqtastyqty joǵary baǵalaıtynyn jáne ekijaqty baılanystardy nyǵaıtýǵa nıetti ekenin atap ótti.
– Bul kezdesýimizge óte qýanyshtymyn. Bizdiń elderimiz arasynda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tereńdetýdiń múmkindikteri kóp. Qatardyń ınvestısııalyq áleýetin jaqsy bilemiz. Bizdiń memleketterimizdiń ózara is-qımyldaryn keńeıtýge, sonyń ishinde Qatar elinen ınvestısııa tartý boıynsha tıisti tetikterdi iske qosýǵa nıettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qatar Ámiri Tamım ben Hamad ál Tanı Qasym-Jomart Toqaevty Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılanýymen taǵy da quttyqtap, elder arasyndaǵy ózara qarym-qatynastyń nyǵaıa túsetinine senim bildirdi.
– Biz Sizdiń elińizge ınvestısııa salýǵa nıettimiz. Buǵan Qazaqstan da múddeli. Bizdiń yntymaqtastyǵymyzdy arttyrý baǵytynda birlesken tehnıkalyq komıssııa qurylsa, elderimizdiń ózara qarym-qatynasyna oń yqpalyn tıgizedi dep oılaımyn, – dep atap ótti Tamım ben Hamad ál Tanı.
Kezdesý sońynda taraptar saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýǵa ýaǵdalasty. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qatar Ámirine Fýtboldan álem chempıonatyn abyroımen ótkizýge tilektestik bildirdi.
Tájik tarapy tóraǵalyq etti
AО́SShK-niń kezekti sammıti tájik halqynyń tarıhy men salt-dástúrin aıshyqtap, gúlmen kómkerilgen saltanat saraıy – Kohı Navrýzda ótti. Sammıt jumysyna Keńeske múshe birqatar memleket basshylary: Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy, Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti, О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti, Bangladesh Halyqtyq Respýblıkasynyń Prezıdenti, Shrı-Lanka Demokratııalyq Sosıalıstik Respýblıkasynyń Prezıdenti, Aýǵanstan Islam Respýblıkasynyń, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń jáne Kambodja Koroldiginiń úkimet basshylary jınaldy. Jıynǵa meımandarmen qatar, tájik tarapynyń málimetterine qaraǵanda, keńesten habar taratýǵa 650-ge jýyq jergilikti jáne halyqaralyq jýrnalıst qatysty.
Tórt jyl saıyn ótetin AО́SShK-ge múshe memleketter men úkimetter basshylarynyń kezdesýi sońǵy ret 2014 jyldyń mamyrynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shanhaı qalasynda ótken. Osy otyrysta jańa qaýip-qaterlerdiń paıda bolýy jáne ujymdyq ózara is-qımyldardy ázirleý qajettiligi forým negizinde Azııadaǵy qaýipsizdik pen damý jónindegi uıymdy (AQDU) qurý týraly bastamany usynýǵa sebepshi boldy. Osyndaı bastamany da Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev kóterdi. Bul transformasııa múshe memleketter arasyndaǵy senimdilikti nyǵaıtyp, olardyń halyqaralyq arenaǵa áserin kúsheıtýge múmkindik beredi dep túsindirildi.
AО́SShK tóraǵasy – Tájikstan tarapy sammıt taqyrybyn «Ornyqty damý arqyly jalpyǵa ortaq beıbitshilik pen qaýipsizdik» dep atady. Al jıyndy ashqan Tájikstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Emomalı Rahmon jınalǵan memleket jáne úkimet basshylaryna, qonaqtarǵa alǵysyn bildirdi. Sodan keıin ol Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevty Qazaqstan Prezıdenti laýazymyna saılanýymen taǵy bir márte quttyqtady. «Qurmetti Qasym-Jomart Toqaevty Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyna saılanýymen shyn júrekten quttyqtaǵym keledi. Oǵan myqty densaýlyq pen jaýapty qyzmette tabys tileımin», dedi E.Rahmon jıyndy ashqan sátte. Sondaı-aq ol Keńestiń jańa múshesi – Shrı-Lanka memleketine óz quttyqtaýyn jetkizdi.
Elbasy ıdeıasy jańa kezeńge jol ashty
О́z kezeginde sóz alǵan Qazaqstan basshysy Qasym-Jomart Toqaev baıandamasynda Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmonǵa qonaqjaılylyǵy, Sammıtti joǵary deńgeıde uıymdastyrǵany jáne Prezıdent bolyp saılanýymen quttyqtaǵany úshin rızashylyq bildirdi. Sonymen qatar ol Tájikstannyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske tóraǵalyǵy Keńesti Azııa aımaǵyndaǵy óte mańyzdy máselelerdi sheshý isine belsendi jumyldyrýǵa septigin tıgizetinin aıtty.
Q.Toqaev 1992 jyly Birikken Ulttar Uıymynda Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jóninde keńes qurý ıdeıasy Azııa qurlyǵynyń tarıhynda jańa kezeńge jol ashqanyn atap ótti.
– Búginde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes – Azııa óńirindegi 35 memleketti jáne Jer sharyndaǵy halyqtyń jartysyna jýyǵyn biriktirip otyrǵan tıimdi kópqyrly qurylym, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan Prezıdenti qaqtyǵystardyń órshı túskenin, qaýipsizdik mehanızmderiniń erozııasyn, saýda jáne sanksııalyq soǵystardy, sondaı-aq halyqaralyq terrorızmniń beleń alǵanyn atap ótip, óńirdegi qaýipsizdikke tóngen qaterdiń, ıdeologııalyq, etnostyq jáne dinaralyq qaıshylyqtardyń órship kele jatqanyna alańdaıtynyn aıtty. Osyǵan oraı ol Azııadaǵy qaýipsizdiktiń túıtkildi máselelerin sheshý úshin júıeli ári keshendi ádisterdiń qajet ekenine toqtalyp, atalǵan problemaǵa baılanysty Qazaqstannyń ustanymyn jetkizdi.
– Barsha dostarymyz ben seriktesterimizdi forýmnyń tıimdiligi men halyqaralyq básekege qabilettiligin arttyrý úshin kúsh-jiger jumyldyrýǵa shaqyramyz. Tolyqqandy óńirlik uıym bolý úshin bizge Keńesti ret-retimen, birtindep transformasııalaý qajet. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti ınstıtýttyq túrde qalyptastyrý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan, quqyqtyq bazasy ázirlengen, onyń turaqty qurylymdary jumys istep jatyr, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qasym-Jomart Toqaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ınklıýzıvti damýdyń jahandyq arhıtektýrasyn qalyptastyrý jónindegi «Úsh dıalog» týraly bastamasynyń ózektiligin atap ótip, bul ıdeıanyń quramdas bóligi Eýrazııa aýqymyndaǵy ózara is-qımyldardyń josparyn jasaý úshin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń jáne Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń, sodan keıin Azııa men Eýropadaǵy basqa da óńirlik ári kópjaqty ınstıtýttar áleýetteriniń sınergııasyn qamtamasyz etý bolyp tabylatynyn aıtty.
– Daýly problemalar men qarama-qaıshylyqtardy bastalǵan sátinde sheshý úshin konstrýktıvti kelissózderdi qamtamasyz etý – kún tártibindegi basty máselelerdiń biri. Sondyqtan jaqyn arada Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes aıasynda halyqaralyq medıasııany júzege asyratyn tolyqqandy ujymdyq qaýipsizdik júıesi qurylýy ábden múmkin, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Q.Toqaev halyqaralyq lańkestikke qarsy is-qımyldar úshin birlesken júıeli ádister ázirleý qajettigine arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, BUU Bas Assambleıasynyń 73-sessııasynda qabyldanǵan jáne 82 memleket qoldaǵan Lańkestikten ada, beıbitshiliktiń jetistigi jónindegi minez-qulyq kodeksi Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes keńistigindegi lańkestikten týatyn qaýiptiń aldyn alatyn usynystar ázirleýge negiz bola alady.
Arnaıy qor qurýdy usyndy
Sonymen qatar Qazaqstan basshysy Keńestiń barlyq mańyzdy baǵyttary boıynsha qatysýshy elderdiń naqty is-qımyldaryn keńeıtýdiń ózektiligin atap ótip, jobalar men forýmnyń basqa da jumystaryn qarjylandyratyn arnaıy qor qurýdy usyndy. Qazaqstan Prezıdentiniń pikirinshe, qor Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń Iskerlik keńesiniń jumysyn qosymsha yntalandyrýǵa jáne Keńeske qatysýshy barlyq memlekettiń ekonomıkalyq ıgilikterine tyń serpin beredi.
Qasym-Jomart Toqaev is-qımyldardyń taǵy bir ózekti salasy retinde Keńestiń barlyq ólshemdegi jumystaryn sapaly sarapshylyq súıemeldeýdi jolǵa qoıýdy atady.
– Turaqty jumys isteıtin dıalogty platformany qaıta qurý arqyly Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń taldaý ortalyqtarynyń áleýetin arttyrǵan jón. Keńestiń jumys organdaryna arnalǵan usynystardy jandandyrýǵa múmkindik beretin Ǵulamalar keńesin qurý máselesin ýaqtyly ári jan-jaqty zertteý kerek dep esepteımiz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sońynda Q.Toqaev joǵaryda usynylǵan bastamalardyń júzege asyrylýy Keńeske múshe memleketterdiń yntymaqtastyǵyn sapaly jańa deńgeıge kóteretinin jáne Qazaqstannyń qatysýshy barlyq memlekettiń múddeleri úshin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes aıasyndaǵy tolyqqandy is-qımyldarǵa daıyn ekenin atap ótti.
Jıynda sóz alǵan Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın AО́SShK-ge múshe elderdi terrorıstik toptardy anyqtaý men joıý boıynsha yntymaqtastyqty arttyrýǵa shaqyrsa, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpın «Bir beldeý, bir jol» forýmy kezinde qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy iske asyrý qajettiligin aıtyp ótti. Sonymen qatar Qytaı basshysy AО́SShK elderin birlesken kólik áleýetin belsendi paıdalanýǵa jáne damytýǵa shaqyrdy. О́z kezeginde Ázerbaıjan Premer-mınıstri Novrýz Mámmedov Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa Keńesti qurý ıdeıasy úshin alǵysyn bildirdi.
Jıyn sońynda Keńeske qatysýshy memleketter basshylarynyń Besinshi otyrysynyń qorytyndysy boıynsha tıisti deklarasııa qabyldandy. Osylaısha AО́SShK óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýda óziniń qajettiligi men ómirsheńdigin kezekti márte dáleldedi.
