Tııanaqtylyqqa negizdelgen zeınetaqy júıesi

Japonııa azamattary zeınetke 65 jasynda shyǵady. О́mir jasynyń uzaqtyǵy jaǵynan japonııalyqtarmen eshkim teńespeıdi. 2014 jylǵy zertteý boıynsha ortasha jas uzaqtyǵy áıelderde shamamen 87 bolsa, erlerde 81 jas. «The Sankei news» agenttiginiń málimetine súıensek, Japonııada búginde jasy 100-den asqan 69 785 adam turady.

Endi Hokkaıdo ýnıversıteti­niń professory Takeda Masa­nao biz­ge arnaıy usynǵan Japonııa­daǵy zeınetaqy júıesiniń 2014 jyl boıynsha zertteýine nazar aýdarsaq.

Zeınetaqy qorynyń bazalyq bóli­gine aı saıyn túsetin tııanaq­talǵan mólsherleme 15 590 ıendi quraıdy eken. Zeınetaqy qoryna tólem jasaıtyndar sany – 67 mıl­lıon 360 myń adam. Al óz bız­­nesiniń túsimi arqasynda tir­shi­­lik etetin azamattar zeınetaqy qory­nyń ulttyq bazalyq bóligine tólem jasaıdy. Zeınetaqy qory­na eshteńe tólemeıtin, ıaǵnı zeı­net­aqy alýǵa quqyǵy joq azamattar sany 5 mıllıon 300 myń shamasynda. Al zeınetaqy júıesine tirkelmegender shamamen – 2 mıllıon. Eldiń jalpy halyq sanyna shaqqanda bul tym kóp emes.

Takeda Masanaonyń aıtýynsha, 2014 jyly zeınetaqy qoryna 67 mıllıon 360 myń adamnan 34,3 trıllıon ıen saqtandyrý kirisi túsken. 39 mıllıon 420 myń adamǵa 53,9 trıllıon ıen zeınet­aqy tólengen. 2014 jyl bo­ıyn­sha Japonııada erlerdiń or­tasha jalaqysy 340 myń ıen bolsa, áıelder shamamen 200 myń ıen alǵan. Al ortasha zeınet­aqy mólsheri erlerde 190 myń ıen, áıelderde 110 myń ıen kóleminde.

 Zeınetaqynyń bazalyq ulttyq bóligi boıynsha erlerge 51,072 ıen, al áıelderge 44,160 ıen tıesili. Japonııada zań boıynsha zeınetkerlerge ortasha aılyq mólsherin mekemede jumys istegen jyl sanyna kóbeıtý arqyly esepteletin bir rettik járdemaqy da tólenedi.

Zań boıynsha bazalyq zeınet­aqyny jasy 65-ke jetken barlyq japon alady. Zeınet­aqynyń 50 paıyzy memleket tarapynan, al qalǵan 50 paıyzy jınaqtaýshy qor arqyly qarjylandyrylady. Ortaq talap azamattyń eńbek ótili 25 jyldan az bolmaýy kerek. Japonııada baǵa árdaıym turaqty bolǵandyqtan, zeınetaqy júıesi de tııanaqtylyqqa negizdelgen.

Japonııada zeınetaqy qoryna 20-ǵa tolǵan ár azamat tólem jasaýy kerek. Qyryq jyl boıy, ıaǵnı 60-qa tolǵansha zeınetaqy qo­rynyń ulttyq bóligine túsim tú­sir­gender joǵary zeınetaqy ala­dy. Japonııada zeınetaqy mól­sheri adamnyń jumys ótili men zeınetke qaı ýaqytta shyq­qa­­ny­­na qaraı belgilenedi. Eger aza­­mat zeınetke belgilengen 65 jas emes, bes jyl erte shyqsa, zeı­­net­­aqysy 30 paıyzǵa kemıdi, 63 jasyn­da shyqsa 12 paıyzǵa azaıa­­dy. Al eger 65 jastan as­qa­ny­­na qarmastan jumysyn jal­ǵas­­tyr­sa, máselen, zeınetke 70 jasyn­da bir-aq shyqsa, 42 paıyz ar­tyq mólsherde zeı­net­aqy alady. Bul – memleket aza­mat­taryn «qar­taı­dym, ja­sym jet­ti» demeı, ómirge optı­mızm­­men qa­raýǵa, eńbek etýge qul­­shyny­sy­nyń artýyna jaǵdaı jasap otyr degen sóz. Japon­dardyń úsh­ten eki bóli­gi zeınet jasyna jetse de el úshin eńbek etýge nıet­ti ekendigi ar­na­ıy sa­ýaldama nátı­jesinde anyqtalǵan.

Japonııanyń zeınetaqy jú­ıe­si dúnıe júzi boıynsha eń jetilgen júıeniń biri sanalady. Sondyqtan bul memlekettiń jasy kelgen turǵyndaryn tolyq qamtamasyz etýge jaǵdaıy bar. Zeınetkerleri jaqsy turatyn eldiń zeınetaqy júıesi tarıhynan málimet bereıik. Zeınetaqy júıesi 1942 jyly arnaıy zań júzinde engizilgen. Soǵystan keıin zeınetaqynyń úshten bir bóligi memleket, qal­ǵan úshten eki bóligi jumys berý­shi salymdary esebinen tólen­di. 1986 jyly jınaqtaýshy júıe en­gizildi. Arnaıy qurylǵan áleý­met­tik saqtandyrý qory tur­ǵyn­dar men kásiporyndardyń qar­jy­lyq tólemderi negizinde aza­­mattardy zeınetaqymen qam­tamasyz etýmen aınalysty.

Búginde bul qor 55 trıl­lıon ıen (500 mıllıard dollar) qarjysymen álemdegi eń iri qor sa­nalady. Onyń 350 mıllıard dollaryn eńbekkerler men kásip­oryndar tólemi quraıdy. 12,5 trıllıon ıendi memleket bıýdjet esebinen kirgizedi. Qor áleýetiniń joǵarylyǵy sonsha, memleket qarjylyq túsim toqtaǵan jaǵ­daıda da azamattardy birneshe jyl zeınetaqymen qam­tamasyz ete alady. Iаǵnı, Ja­po­nııa bolashaqta qandaı jaǵ­daı oryn alsa da azamattaryn qaraýsyz qaldyrmaıdy, «asyraı alady» degen sóz.

2019 jylǵy esep boıynsha Japonııadaǵy zeınetaqy mól­sheri ortasha jalaqynyń 60 pa­ıyzyn (shamamen 1500 AQSh dollary) qu­raıdy eken. Basqa memleketter­men salys­tyrǵanda japon azamat­tary­nyń qamsyz kárilik kezeńi úshin zeınetkerlikke deıin qor jınaýǵa múmkindigi bar. Sondyqtan jalǵyz zeınetaqyǵa qarap kúneltý degen uǵym bul elde joq.

Kúnshyǵys eliniń zeınet­ker­leri áleýmettik turǵyda barlyq jaǵynan qamtamasyz etilgenine qaramastan, eńbekten qol úzgisi kelmeıdi. Álemdegi eń eńbekqor el sanalatyn Japonııada jasy 65-ten asqan kóptegen azamat jumys isteıdi. Zeınetkerlerge ju­mys taýyp beretin arnaıy me­keme de bar. Japonııa dúnıe júzi boıynsha eńbektegi zeınet­ker­­lerdiń úlesi boıynsha da bi­rin­­­shi orynda. Bul elde zeı­net­ker­­­ler­diń 7,7 mıllıony ju­mys is­teıdi. Jalpy, eńbek adam­dary­nyń 11,9 paıyzyn zeınetker­ler qu­­raı­­dy. Bir zeınetker ot­ba­sy­nyń ortasha jınaq mólsheri 200 myń dollardan asady. Japon qa­rııa­larynyń úshten bir bóligi aýyl sharýashylyǵynda eńbek etedi.

Japonııanyń zeınetaqy jú­ıe­­sindegi ózgege uqsamaıtyn bir erek­shelik, úı sharýasyndaǵy áıel­­derdiń tólem jasamaı-aq zeınet­aqy alýǵa quqy bar. Olarǵa beri­letin turaqty zeınetaqy mól­sheri shamamen – 600 dollar. Memleket tarapynan jasalatyn osyndaı qamqorlyqtyń arqa­synda áıelderi qartaıǵanda kún­kórissiz qalamyn dep ýa­ıymdamaıdy. Nápaqa tabý úshin jańa týǵan balasyn emshekten shy­ǵar­mastan jumysqa asy­ǵý úrdisi joq. Al syńarynan aıy­ryl­­­ǵan azamattarǵa qaıtys bol­ǵan kúıeýiniń (áıeliniń) zeınet­aqysynyń 50 paıyzy tólenedi.

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy

ALMATY