Qazaqshalaımyz dep, qalyptan aspaıyq

Áıtse de qazaq termınologııasyn durys qalyptastyrý baǵytynda kó­ńil tolmaıtyn tustardyń, ornyǵyp qalǵan birli-jarym keleńsizdikterdiń kúni búginge deıin jalǵasyp kele jat­qanyn jasyra almaımyz. Sózimiz jalań bolmas úshin naqty mysaldarǵa júginelik.

Máselen, Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Úkimeti janyndaǵy Mem­lekettik termınologııa komıssııa­synyń 2000 jylǵy 25 qańtardaǵy májilisinde bekitilgen termınder men birqatar jekelegen atalymdar tizbesi sol 2000 jylǵy 29 naýryzdaǵy «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııa­lanǵan bolatyn. Ondaǵy kóp­tegen termınder balamasynyń naqpa-naq ári dálme-dál berilgeni kúmán keltirmeıdi.

Desek te, termınderdi qalyptas­tyrýǵa baılanysty bir shıkiliktiń orys tiliniń ózine ózge tilden engen, halyqaralyq deńgeıde, tipti aýyzeki sóıleý tiliniń ózinde ábden qalyp­tasyp, qulaqqa sińisti bolyp ketken sózderdiń ózin qaıtkende qa­zaq­­shalap berýge umtylýdan týyn­dap otyrǵanyn basa aıtýǵa tıis­piz. О́kinishke qaraı, osy oraıda jal­py nıet jaqsy bolǵanymen, áb­den qalyptasqan halyqaralyq deń­geı­degi termınder men basqa da sóz­­der­diń balamasy ana tilimizde sáti­men alynbaǵan kezde áý bastaǵy nıet­tiń tolyq aqtala bermeıtini anyq baı­qalýda.

Máselen, halyqaralyq deńgeıde keńinen belgili, orys tiliniń ózine ózge tilden engen «dıplomat» degen termın sóz joǵaryda keltirilgen tizbede «mámileger» dep berilgen bolatyn. Eń aldymen jańaǵy sózdiń túbiri «mámile» ekenin eskerip, ony orysshaǵa aýdaratyn bolsaq, «sdelka» degendi bildiredi. Sonda «mámileger» degen sózdi orysshaǵa aýdaratyn bolsaq «sdelshık» degen múldem bas­qa maǵynany bildiretin sóz bolyp shyǵa keler edi. Onyń ústine jalpy dıplomatty tek mámilege jyǵyla ketýge beıim turatyn adam retinde eles­tetýdiń ózi qıyn ǵoı. О́ıtkeni dıplomat degenimiz – aqyly men aılasy qatar júretin, tipti óz eliniń múddesi úshin nebir aıla-táýekelderge bara alatyn batyl, jalpy qalyptasqan sol kezdegi jaǵdaıdy oı eleginen ótkizip, birden-bir durys sheshim qa­byldaı alatyn, sóılep ketse sheshen, jol kórsetse kósem deıtindeı biregeı tulǵa emes pe?!

Al «ınventar» degen sózdiń aýdar­­masy sol kezde «muqammal» dep beril­­gen edi. Osy oraıda «ınven­tar» degen sózdiń negizinen «qural-jab­dyqtar» bolyp aýdarylyp kel­geni belgili-tuǵyn. Máselen, «selsko­hozıaıstvennaıa ınventar» – «aýyl­sharýashylyq qural-jab­dyq­tary». Keńes dáýiri kezinde jaryq kórgen «Aýyl sharýashylyǵy sózdiginde» de bul sózdiń balamasy naq osylaı aýda­rylyp berilgen bolatyn.

Joǵaryda atalǵan termınder men atalymdar tizbesinde «katalog» degen sóz «tizimdeme» bolyp bekitilgen. Al endi osy túbiri «tiz» degennen bas­talyp, birtektes aýdarylatyn sózderdiń óte jıi ushyrasatyny jáne olardyń bir-birine egiz qozydaı uqsas bolyp keletini belgili. Máselen, Memtermınkomnyń 1972-1981 jyldar aralyǵynda bekitilgen termınder men atalymdarda «opıs» degen sóz de naq jańaǵydaı «tizimdeme» bolyp bekitilgen. Ony Qazaqstan Respýblıkasynyń Aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrliginiń sol kezdegi Tilderdi damytý depar­tamentiniń 1998 jyly jaryqqa shyǵa­rylǵan «Termınologııalyq jınaǵynan» baıqap kórýge bolady. Sonda «katalog» ta, «opıs» te «tizimdeme» bolyp bir ǵana sózge telingen. О́kinishke qaraı, orys tilinen aýdarý kezinde bir sózge telingen sózderdiń aragidik bolsyn kezigip qalatyny ókinishti-aq. Aıtalyq, bir ǵana «nysan» degen qazaq sózi oryssha birneshe sózge telingen, ıaǵnı «forma» – «nysan» bolsa, «obekt» te – «nysan».

Osy oraıda aıta ketken jón, Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1996 jylǵy 4 qarashadaǵy №3186 О́kimimen maquldanǵan Til saıasaty­nyń tujyrymdamasynda bylaı delingen: «Eń aldymen qazirgi qazaq tiliniń ahýalynyń ózi, onyń damýy men baıýyna baılanysty problemalar ǵalymdardyń, mamandardyń, oqytýshylardyń aıryqsha kóńil bólýin qajet etetin másele. Bul jerde áńgime jańa áleýmettik-mádenı bolmysty beıneleýde ózge álemdik tildermen qarym-qatynas jasaý jáne tildiń ishki áleýetin paıdalaný ar­qyly onyń múmkindikterin keńeıtý jó­ninde bolyp otyr. Tilde ornyqqan kirme sózder men halyqaralyq termınderden bas tartý til «tazalyǵyn» qamtamasyz etýdi kúıtteıtin kúmándi nıetke de nemquraıdy qaraýǵa bolmaıdy». 

О́kinishtisi sol, qazaq termınologııa­syn qalyptastyrý baǵytynda osy bir salıqaly pikir kúni búginge deıin jete eskerilmeı kele jatqanyn jasyra almaımyz. Sózimiz jalań bolmas úshin taǵy da naqty mysaldarǵa júginelik. Máselen, halyqaralyq deńgeıde keńinen belgili «monopolıst» degen sózdiń balamasy joǵa­ryda kórsetilgen kezde «alpaýyt» dep bekitilgen edi. Negizinen bul sóz «monopolıst» ataýynyń as­taryndaǵy uǵymdy tolyǵymen qam­tı almaıtyn edi. Nege deısizder ǵoı? О́ıtkeni monopolıst tek zor ǵana emes, sonymen birge eń aldymen sol zor­lyǵynyń óktemdigin júrgizýshi tulǵa nemese tipti tutastaı bir júıe emes pe? Sondyqtan bas­pasóz betinde bul sóz negizinen sol burynǵy nusqasynda berilip keldi de, aqyry birte-birte solaı durys qalyptasyp ketti.

О́kinishke qaraı, mátinderdi aýda­rý kezinde qalyptasqan termınder men atalymdardyń bekitilgen nusqalarynyń óziniń áýel bastaǵy týra maǵynasynan aıyrylyp, ekiush­tylaý, tipti keıde basqashalaý mán-maǵyna bildiretini, sondyqtan da osy taqyletti termınder men atalymdar ózi tektes qazaq sózderimen qatarlasa kelgende olardyń burynnan belgili nusqalarynyń paıdalanylyp kele jatqany gazet-jýrnaldarda jıi baı­qalady. 

Máselen, «vıza» degen sózdiń eki­ túrli balamasy bolǵany belgili: onyń biri – «ruqsatnama» da, ekinshisi – «buryshtama». Eń aldymen naq osy jerde «nama» «tama» degen jur­naqtardyń jalǵanyp, ózinshe jańa uǵym bildirgensip kórinýi kókeıge qo­nyp turǵan joq. Al «vızırovanıe» degen sóz «buryshtama soǵý» dep berilgen. Bizdińshe, «vıza» degen sózd­iń ózi birdeńeni isteýge, aıtalyq, bir elden ekinshi elge barýǵa nemese basqa da bir sharýany atqarýǵa beri­letin ruqsatty bildirmeı me? Bu­dan shyǵatyn qorytyndy mynaý: reti kelsin, kelmesin «nama» degen jur­naqty paıdalanyp, jańa termın jasaımyn degen jadaǵaı pıǵyl ózin ózi ár­daıym aqtaı bermeıtinin basa aıtýǵa tıispiz. Osy oraıda termınniń tek bir ǵana maǵynada qoldanylatynyn moıyndaıtyn bolsaq, aýyzeki sóıleý tilinde de ábden qalyptasyp ketken sózderdi, ásirese halyqaralyq qaty­nastarda jıi paıdalanylatyn termınderdi jón-josyqsyz qa­zaq­shalaı berýdiń jańsaqtyqqa uryn­dyryp, jarǵa jyǵatyn kezderin jıi baı­qap kelemiz. Máselen, áý basta qazaqı uǵymda bolmaǵan «balkon» degen sózdiń balamasy «qyltıma» dep be­rilip, qalyń qaýymnyń ezýine kúlki úıiriltkeni bar. Mundaıda «boıaýshy boıaýshy degenge, saqalyn boıaıdy» degendi eriksiz eske alasyń.

Sondyqtan elimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy «Tór­tinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵ­daıyndaǵy damýdyń jańa múmkin­dikteri» atty Joldaýynda «Eger biz­­ qazaq tili ǵumyrly bolsyn desek, ony jónsiz termınologııamen qıyn­datpaı, qazirgi zamanǵa laıyq­taýymyz qajet. Alaıda, sońǵy jyldary álemde qalyptasqan 7 myń ter­mın qazaq tiline aýdarylǵan, – dep oryndy atap ótken bolatyn. – Mun­daı «jańalyqtar» keıde kúlkińdi keltiredi. Mysaly, «ǵalamtor» (In­ternet), «qoltyraýyn» (krokodıl), «kúısandyq» (fortepıano) jáne taǵy sol sııaqtylar tolyp jatyr. Osyndaı aýdarmalardy negizdeý tásilderin qaıta qarastyryp, termınologııa turǵysynan qazaq tilin halyqaralyq deńgeıge jaqyndatý kerek».

Elbasynyń bul aıtqandarynyń aıdaı anyq aqıqat ekeni esh kúmán keltirmese kerek. Joǵaryda aıtylǵan birli-jarym derekter osy pikirimizdiń aıqyn aıǵaǵy dep bilemiz. Olaı bol­­sa, termın ataýlynyń bárin qa­zaq­­­shalaımyz dep qalyptan asyp ket­peıik, túpkilikti sheshimdi on oılanyp, júz tolǵanyp baryp bir-aq qabyldaıyq degim keledi.