Atalǵan salanyń bizdiń el úshin mańyzdylyǵy mashına jasaý ónimi ımportynyń kólemi Qazaqstannyń jalpy ımportynyń 39%-yn quraıtynynan aıqyn kórinedi. Aqshalaı mánde bul – 13 mlrd dollar. Salystyrý úshin aıtsaq, osy somaǵa 2,5 myń mektep nemese 200-ge jýyq jańa aýrýhana salýǵa bolady.
Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2019 jylǵy 26 maýsymdaǵy № 115-ó ókimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń mashına jasaýdy damytý jónindegi 2019-2024 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy bekitildi. Bul sala úshin mańyzdy oqıǵa. Mashına jasaýshylar árqashan memleket basshylyǵynyń qamqorlyǵyn sezinedi. Elbasy óziniń baǵdarlamalyq qujattarynda otandyq mashına jasaý ındýstrııalandyrýdyń draıveri men júregi bolǵanyn birneshe ret atap ótti.
Memleket basshysy saılaý aldyndaǵy baǵdarlamada ónerkásiptik saıasattyń sabaqtastyǵyn erekshe atap ótti jáne otandyq ónerkásipshilerdi qoldaýǵa basymdyq berdi. Bul bastamalardy óńirlerde jyly qabyldady jáne qoldaý tapty.
Jol kartasyn Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Mashına jasaýshylar odaǵymen birlesip ázirledi. Bul qujat mashına jasaý salasyn damytýdyń orta merzimdi perspektıvaǵa arnalǵan strategııalyq kórinisi bolyp tabylady. Qujattyń basty maqsaty – otandyq mashına jasaý kásiporyndarynyń básekege qabilettiligin arttyrý, jańa tehnologııalardy engizý jáne salanyń eksporttyq áleýetin arttyrý.
Jol kartasynda otandyq kásiporyndardy shıkizatpen qamtamasyz etý, satyp alýdaǵy jergilikti qamtý úlesin arttyrý, tehnıkalyq retteý sharalaryn jetildirý, ekonomıkalyq yntalandyrý tetikterin engizý jónindegi sharalardy qamtıtyn qoldaý sharalarynyń keshendi paketi qarastyrylǵan.
Aıta ketý kerek, bul qujat tek mashına jasaýdy ǵana emes, sonymen qatar tutastaı alǵanda barlyq óńdeýshi ónerkásipti yntalandyrýǵa baǵyttalǵan úsh negizgi kıtti qamtıdy.
Birinshisi. «О́nerkásiptik saıasat týraly» zańdy qabyldaý memlekettiń búkil aýmaǵynda ortalyqtandyrylǵan jáne teńgerimdi ónerkásip saıasatyn júrgizýge múmkindik beredi, ónerkásipke memlekettik qoldaý kórsetý prosesi men sharttaryn júıeleıdi jáne jeńildetedi. Investorlar ónerkásiptiń óńdeýshi salalaryndaǵy jobalardy iske asyrý úshin qosymsha yntalandyrýlar alady.
Osy zańdy qabyldaýdyń nátıjesinde bıznes is-qımylǵa belgili bir senimdilik pen belgini alady, iskerlik belsendilik artady. Mundaı zańdar Italııa, Ulybrıtanııa, AQSh-ta bar, olardyń barlyǵy ishki óndirýshini qorǵaýǵa jáne yntalandyrýǵa baǵyttalǵan.
Ekinshisi. Jol kartasynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń janyndaǵy Qazaqstan ónerkásibin damytý qoryn qurýǵa túrtki bolatyn tarmaq qarastyrylǵan.
Mundaı qorlardyń Reseıde, Belarýste, EYDU elderinde tabysty jumys isteıtinin atap ótken jón. Olar jyldyq 1-4% mólsherleme boıynsha qaryz beredi, lızıng jobalaryna qaryzdyń paıyzdyq mólsherlemesi 1%-dy quraıdy.
Mysaly, Reseı tájirıbesi boıynsha qor óz qarajatyn konversııany, jınaqtaýshy buıymdardy, ónerkásipti sıfrlandyrýdy, eńbek ónimdiligin arttyrýdy qarjylandyrýǵa baǵyttaıdy. Qorlardyń qyzmetiniń tıimdiligi ónerkásipti qoldaýdyń jalpy saıasatynyń bir uıymda shoǵyrlanǵanyna, memlekettik qoldaýdyń tıimdiligine naqty monıtorıng pen taldaý júrgizilýine baılanysty bolýymen negizdeledi.
Úshinshisi. Sondaı-aq qoldanystaǵy qýattardy jańǵyrtý, sondaı-aq otandyq kásiporyndardyń eksporttyq áleýetin odan ári arttyrý maqsatynda kásiporyndar úshin salyqtyq preferensııalar engizý usynylady. Atap aıtqanda, jańa tehnologııalardy engizý, ınvestısııalardy ulǵaıtý, óndiris kólemi men oqshaýlaý deńgeıi boıynsha ózine mindettemeler alatyn kásiporyndar úshin Qazaqstanda óndirilgen mashına jasaý ónimderin satý boıynsha aınalymǵa QQS nóldik mólsherlemesin qoldaný boljanyp otyr.
Quıý, soǵý, qalyptaý sııaqty bazalyq óndiristerdi damytýǵa mańyzdy ról bólingen. Qazaqstannyń negizgi óńirlerinde salalar úshin quıý óndirisin iske qosý kózdelip otyr. Búgingi kúni mashına jasaýshylardyń metalǵa degen jyl saıynǵy jalpy qajettiligi 2 mln tonnany quraıdy, onyń ishinde quıý – 200 myń tonna. Otandyq mashına jasaýshylar Reseı men Qytaıdan metall satyp alýǵa májbúr.
Álemdik tájirıbede metallýrgııa zaýytynyń qurylysy 100-150 mln AQSh dollaryn quraıdy, quıý zaýytynyń qurylysy 30-35 mln eýroǵa baǵalanady. Eger biz kem degende bir quıý zaýytyn salsaq, biz jartylaı soǵýmen, otandyq óndirýshilerdi quıýmen qamtamasyz ete alamyz. Nátıjesinde bizdiń mindetimiz ónimniń ózindik qunyn tómendetýge –básekege qabilettilikti arttyrýǵa qol jetkizemiz. Tıisti qoldaý bolǵan jaǵdaıda kórsetilgen is-sharalardy iske asyrý otandyq mashına jasaý óndirisiniń óndiris kóleminiń jáne eńbek ónimdiliginiń keminde 2 ese ósýine yqpal etetin bolady.
Aıta ketý kerek, Jol kartasynyń tujyrymdamasy alǵash ret ótken jyly Qazaqstannyń mashına jasaýshylar forýmy aıasynda usynylǵan bolatyn. Bıyl forým 2019 jyly 12-13 qyrkúıekte Nur-Sultan qalasynda EXPO kongress-ortalyǵynda ótedi. Forým taqyryby: «Mashına jasaý – Qazaqstandy ındýstrııalandyrý draıveri».
Dástúrli túrde forýmǵa keminde 1000 delegat, jetekshi qazaqstandyq jáne sheteldik mashına jasaý kásiporyndarynyń, kvazımemlekettik sektordyń, damý ınstıtýttarynyń, bıznes qaýymdastyqtardyń basshylary qatysady dep kútilýde.
Forým osyǵan deıin memleket pen bıznestiń naqty dıalog alańyna aınaldy. Jyl saıyn forýmǵa Germanııa, AQSh, Japonııa, Italııa, Chehııa, Reseı, Qytaı jáne t.b. álemniń 30-dan astam elinen kelgen sheteldik delegattar qatysady. Osylaısha otandyq kásiporyndar shetelge shyqpaı-aq óziniń sheteldik áriptesterimen B2B kezdesýler, kovorkıng, netvorkıng ótkizý múmkindigine ıe bolady.
Jastar jyly aıasynda forým alańynda tehnıkalyq mamandyqtarǵa jastardy belsendi tartýǵa, kásiptik-tehnıkalyq jáne joǵary bilimdi damytýǵa, orta býyn kadrlaryn daıarlaý kezinde dýaldy bilim berýdi damytýǵa arnalǵan arnaıy paneldik pikirtalastar ótedi.
Sońǵy 5 jylda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdarynda oqýǵa qabyldanǵandar sany artty. 2018 jyly tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý oqý oryndaryna mashına jasaý salasy úshin mamandyqtar boıynsha oqýǵa qabyldanǵan oqýshylardyń jalpy sany 22 myń adamdy, oqıtyndar sany – 62,8 myń adamdy qurady.
Kolledj jáne orta-arnaıy oqý oryndarynyń talapkerleriniń arasynda «Avtomobıl kóligine tehnıkalyq qyzmet kórsetý, jóndeý jáne paıdalaný» mamandyǵy eń kóp suranysqa ıe, onyń úlesi mashına jasaý mamandyqtaryna túsýshilerdiń jalpy sanynyń 44,6%-yn quraıdy. Sonymen qatar «Dánekerleý isi» (22%) jáne «Temir jol jyljymaly quramyn paıdalaný, jóndeý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý» (9,1%) mamandyqtarynyń úles salmaǵy aıtarlyqtaı zor.
Bul jerde aıta ketý kerek, álemdegi bedeldi 10 mamandyqtyń 40%-nyń mashına jasaýǵa tikeleı qatysy bar. Bul – nanotehnologııalar, IT-mamandar, ónerkásiptiń túrli salalaryndaǵy tehnıkalyq jáne atqarýshy dırektorlar, ushqyshtar.
Aldaǵy forým jastarǵa bilim berý úrdisiniń trendinde bolýǵa ýáde etedi. Osyǵan baılanysty jastarmen belsendi jumys júrgizý, kómektesý, qalyptastyrý óte mańyzdy. Kelesi 10 jylda tehnologııalyq draıv serpin alady, adamdar odan da kóp yńǵaılylyqty, jaılylyqty qalaıdy, óndirýshiler etıkasy men adamgershiligine kóbirek kóńil bóledi. Qarqyndy jasandy ıntellekt aınalymdary úlken ról oınaıtyn bolady. Álem túbegeıli ózgeredi jáne ony mashınalar aýystyrady. Jasandy ıntellekt – taǵy bir ındýstrııalyq revolıýsııa.
Biraq eger bizdiń jastarymyz ben qoǵam jalpy alǵanda joǵary adamgershilik pen mádenıettiń jalpyǵa birdeı qabyldanǵan qundylyqtaryn saqtap, ósirse ǵana adam árqashan adam bolyp qalady.
Meıram PIShEMBAEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
Qazaqstan Mashına jasaýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy
