Ulylar ultqa bólinbeıdi

Ulylardy ýaqyttyń ózi týǵyzady. Zamannyń órti men derti, seli men seńi, daýyly men jaýyny shyńdap, shynyqtyrady. Qudireti kúshti, meıir shapaǵaty mol Alla taǵala meniń mańdaıyma óz halqynyń maqtanyshy men ulttyq pasportyna aınalǵan ulylarmen tanys, bilis qana emes, aralas-quralas, dámdes, syrlas, dos bolý baqyty men jaýapkershiligin jazypty. Orys Sergeı Mıhalkov, qyrǵyz Shyńǵys Aıtmatov, daǵystandyq Rasýl Ǵamzatov, qalmaq Davıd Kýgýltınov, bashqurt Mustaı Kárim, balqar Qaısyn Qulıev, tájik Momyn Kanoat, t.b. tarıhı tulǵalarmen birge júrgen ǵa­jaıyp, ǵazal kún, sáýleli sát sirá da esten keter me?!

Mustaı aǵamen alǵash ret ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Alma­tyda tanysyp, tabysyp edim. Ekeý­miz Ýfada, Máskeýde, Almatyda san márte kezdesip, saǵattar boıy áńgimeleskenbiz, syrlasqanbyz, bir-birimizdiń úıimizde de bolǵanbyz. Dostyǵymyzdyń qurmetine men ulym­nyń atyn Mustaı dep qoı­ǵanmyn. Mustaı aǵa meniń shyǵar­mashylyǵym jaıly maqala jazyp, jarııalaǵan. Sol kóp jylǵa sozylǵan shynaıy dostyq, qarym-qatynas kezinde baıqaǵanym – Mustaı aǵa az sóılep, kóp tyńdaıtyn kemel oıly kemeńger edi. Ataq-dańqy jer-jahanǵa jaıylǵan aqyn ǵana emes, kórnekti memleket qaı­ratkeri de edi Mustaı aǵa. Ol Re­seı Joǵary Keńesiniń depýtaty ǵana emes, vıse-spıker de boldy. KSRO Memlekettik syılyǵynyń, Lenındik syılyqtyń laýreaty, Sosıa­lıstik Eńbek Eri. Osynshama ataq-dańqqa, syı-qurmetke bólengen Mustaı Kárim óte kishipeıil bolatyn. Asqaqtap, astam sóılegenin kór­meppin. Kerisinshe, únemi oı ús­tinde júretin. Oıly, janary muń­ly edi. Bul – aqyldylyqtyń, dara týǵan da­nalyqtyń belgisi bolsa kerek.

Bir ulttyń balasy bolyp ómir esigin ashyp, búkil adamzattyń perzenti bolý ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaǵan baqyt. Olar ýaqyt týǵyzǵan uly tul­ǵalar. Ulylar ultqa bólinbeıdi. Olardyń shyǵarmalarynyń altyn arqaýy – gýmanızm, asqan adamgershilik, jan dúnıe jasaýlarynyń baılyǵy. О́tken ǵasyr ár ult, ár halyq ultqa bólin­beıtin sondaı som tulǵaly alyp­tar týǵyzǵan ádebıettiń altyn ǵasyry boldy. Olar álem ádebıeti men mádenıetine olja saldy deý az olar ony – álem ádebıeti men mádenıetin sony oılarmen baıytty, jańa bıikke kóterdi. Solardyń biri ári biregeıi – Mustaı Kárim. Onyń poezııasy men prozasy, kósemsózderi men kórkem oıla­ry – álem mádenıetiniń altyn qazynasy.

Mustaı Kárim shyǵarmalarynyń shyńy – dramatýrgııasy. «Tastama otty, Prometeı», «Aı tutylǵan tún», «Salavat» atty úsh drama – Sheks­pır shyǵarmalarymen ıyq­tasyp turǵan, drama janryn jańa túr, sony oılarmen baıytqan, jańa álemdik deńgeıge kó­ter­gen, adamzatpen birge jasaı be­re­tin jaýharlar.

Mustaı Kárim – álem ádebıeti men mádenıetindegi qubylys. Ol – oıshyl, fılosof. Onyń shy­ǵar­malaryn oqyǵannan keıin adamnyń rýhy ósip, jan dúnıe jasaýlary gúl­denip, jańǵy­ryp, jasaryp shyǵa keledi.

Dalanyń dana shaldary qatty rıza bolǵanda: «Dúnıe turǵansha tur» dep bata berýshi edi. Oqyǵany az bolsa da ómirde kórgeni, kóńilge túıgeni kóp qazaqtyń qaıran qara, dana shaldary-aı, bilgesin aıtady da. Kári tarıhpen birge jasasyp, dúnıe turǵansha tura­tyn kemel oıly kemeńgerlerdiń de bar ekenine ómirdiń ózi kýá. Olar almastaı asyl, altyndaı az. Mustaı Kárim tarıh tórinen oıyp turyp óz ornyn alǵan son­daı tot baspaıtyn sary altyn, som tulǵa.

Mustaı Kárim poezııasynyń erek­sheligi, artyqshylyǵy desek te bolady oıǵa baı, sezimi sergek. «Kóz ja­sy da – memleket baılyǵy» deıdi ol «Aı­sulýdyń kóz jasy» deıtin óle­ńinde. Bizdiń elimizde jıi bolǵan aqyn Qazaq­stan­dy janjúrek, shynaıy sezim­men tó­gilte jyrlady. Sonyń bir mysaly mynaý:

Qazaqstan – jazylatyn óleńim...

Tek bastaýǵa sol óleńdi tartynam.

Turǵan qarap jebeýshi ana kóremin,

Aı qalǵyǵan Oral taýy artynan.

Aı – sıqyrshy. Zamandardy barlady.

Aralardy qosyp, birge jalǵady,

Myń jyl buryn týyp, qalǵan úzilip,

Oıatty ortaq janymnyń oı-armanyn.

Aı sóıledi: «Jasaımyn dep kepildik,

Men jıhanmyn kýálikke ótimdi –

Qazaq, bashqurt Tarıh atty ananyń

Kózden tamǵan eki jasy sekildi».

Qazaqstan! Oımen kezdim aralap

Qaıran qaldym kelbetińe ǵalamat:

Aspanyńda qustar qaptap jol salyp,

Jerińde jel jón tappaıdy jaǵalap.

Kók nurymen boıanǵanda kókjıek,

Turǵan shyǵar nazǵa Almatym eljirep.

О́mirim qur óter edi kóriksiz,

Eger seni eske almasa bul júrek.

Dostardyń bar jeroshaǵy ózińde,

Sol oshaqtyń qyzý shoǵy sezimde.

Eki qoldy sozyp soǵan jylynam,

Qara sýyq qaltyratqan kezinde.

Bar ózińde paıǵambardyń qabiri,

Jatyr sonda Áýezov oı alyby.

Eger oǵan tabynbasań, aqynym,

Emessiń sen jany taza, ar uly.

Top-top basyp orap ótti aldymnan,

Bala Mustaı men esimdi baldyrǵan.

Eı, sábıim, júrer jolyń jaryq bop,

Sybaǵaly syıyńdy al taǵdyrdan!

Qazaqstan, tutqyn boldym búgin men,

Ǵashyq boldym rııasyz shynymen,

Kóz aldymnan ketpeı qoıdy kelbetiń,

Túspeı qoıdy seniń atyń tilimnen.

О́tken HH ǵasyrda, dál aıtsaq 1980 jyly jazylǵan «Jyr­lanar jyrym» atty otty jyrdyń ys­tyǵy áli basylǵan joq, oıly óleńniń mán-maǵynasy kemimek, kórkemdik kes­tesi ketilmek emes.

Mustaı Kárim poezııasy tunyp tur­ǵan tup-tunyq oı. Bir ǵana mysal:

Taýlar adam sııaqty,

Bıiktede qanshama.

Shytyrman da shýaqty

Salmaǵy da sonshama.

Mustaı Kárimniń juldyzdy jyrlary oıly ǵana emes, symbaty bólek sulý syrǵa, qýanyshqa bergisiz tátti muńǵa toly áserli de ásem álem. Onyń óreli óleńderine Chehov aıtqan qysqalyq tán. Janyp súıgen jan-jary Raýzaǵa arnalǵan bar bolǵany eki-aq shýmaq myna óleń sonyń myqty bir mysaly:

Qansha jyldar saqtap kelem

Júregimde men seni.

О́tken túnde shanshyp kenet,

Basty júrek eńsemdi.

Bar ma nebir aýyr qaıǵyń,

Ne kúdikti júr me ediń?

Sastym senen aıyrylam dep,

Toqtap qalsa júregim.

Aqyn júregim toqtap qalsa ólem dep emes, mahabbatymnan aıyrylam dep qorqady. Qysqa óleńniń túıini de qysqa ári nusqa.

Osynaý jolda, túzerde

Tarıh qanmen jazylǵan.

Qııada qylysh izderi

Tuıaqtan taýlar qazylǵan.

Er halqym basyn ımegen,

Tizesin de búkpegen.

Kórshige qoly tımegen.

Tıisken jaýdy búktegen.

Jarlylyq, joqtyq bassa da,

Sadaqa jattan almaǵan.

Beline qylysh asqany

Iyǵyna dorba salmaǵan, –

Osy sanaýly ǵana joldarda qan­shama salıqaly oı, salmaqty obraz bar deseńizshi. Týǵan halqynyń týysy bólek beınesin minsiz músindeýdiń úzdik úlgisi bul óleń.

«О́mir kerek, saqta, – deısiń, – ózińdi».

Tilegińdi teris dep te aıta alman.

Báıge kórse, qalaı biraq tózedi

Ǵumyr boıy qıqýlaǵan maıtalman?

Dúnıe sholaq bizden ǵana qalǵan ba,

Jetedi ajal jatsynbaı da arlanbaı.

Jyǵylsam-aý zor báıgege salǵanda,

О́z júregin jaryp ólgen tarlandaı!

Sonaý HH ǵasyrda ja­zyl­ǵan óreli óleń HHI ǵa­syrda da óziniń ómirsheń­digin joǵalt­qan joq.

Esh ýaqyt adaspaımyz ekeý bolsaq,

Adassa jalǵyz juldyz adasady, –

degen eki jol men:

Kórmedim óz erinińdeı otty biraq,

Ystyqty sondaı ǵajap súıgenim joq, –

degen egiz shýmaqtyń da aıtary anyq, boıaýy qanyq. Osy «boıaýy qanyq degen sóz aqyn jyrlarynyń bashqurt tilindegi nusqasyna oraı aıtylǵanmen aýdarmaǵa saı deý qıyn. Mustaı jyrlaryn qazaqsha sóıletken Juban Moldaǵalıev ta, Syrbaı Máýlenov te sóz joq asa talantty aqyndar. Desek te aýdarma qansha sátti bolsa da túp­nusqadaı bola bermeıdi. Beınelep aıtsaq túpnusqa túkti kilemniń bederli beti, aýdarma astary, basqasha aıtsaq túpnusqa symbaty bólek sulý arýdyń ózi, aýdarma onyń sýreti.

Birde Mustaı aǵanyń biraz oılanyp otyryp, «Maǵan bireýge sál qııanat istegem joq pa degen oı kelse uıqym da uıqy, ishken asym da as bolmas edi» dep edi. Júrekten shyǵyp júrekke jetken osy sózde azamat aqynnyń jaltańy joq, jan dúnıe jasaýlary baı bekzat bolmysy aıqyn tanylyp tur!

Mustaı Kárim syndy tarıhı tulǵa­lardy eske alǵanda sol ulylardyń murageri, keshegi Mahambet, búgingi Buhar jyraý Oljas Súleımenovtiń:

Bul adamdar máńgi óshpeıtin,

Júrek pen kóńilden

Tiri júrse jol silter edi,

Aı, juldyz bop kógińnen, –

degen jyr joldary oıǵa oralady. Aqyn dosym, júregime jaqyn dosym Oljastyń oımaqtaı bolsa da qorǵasyndaı salmaqty oıyn qostaı otyryp aıtar az ǵana qosymsha sóz Mustaı syndy kemel oıly ke­meńgerler tirisinde ǵana emes, o dú­nıe­ge attanǵan soń da Shandor Petefı aıtqandaı: «О́lgen soń da oraldy rýh bop».

Uly oıshyl, fılosof, ulaǵatty sýretker Mustaı Kárim rýhy, onyń tarıhpen birge jasaı beretin shyǵarmalary adamzatqa nuryn tógip, sanasyna sáýle shashyp tur.

Sábıt Dosanov,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty

ALMATY