Qoǵam • 12 Shilde, 2019

Mektepke deıingi bilim: mindet pe, álde qajet pe?

1570 ret

kórsetildi

9 mın

oqý úshin

Mektep baǵdarlamasy jańaryp, oqýshylar zaman talabyna saı bilim alýǵa kóshken saıyn mektepke deıingi bilim berýge degen jaýapkershilik arta tústi. Bul salaǵa den qoıýdyń qajet ekenin búginde úkimet te, qoǵam da, ata-ana da sezinedi. Sebebi kúrdelene túsken bilim mazmunyn ıgerýge bala daıyn bolyp kelý kerek.

Aıdana ShOTBAIQYZY

Mektepke deıingi bilim: mindet pe, álde qajet pe?

Osydan týra toǵyz jyl buryn Úkimettiń qaýlysymen «Balapan» baǵdarlamasy bekitildi. 2010 jyldan beri júıeli júrgizilip kele jatqan baǵdarlamanyń nátıjesinde 3-6 jastaǵy balalardyń balabaqshamen qamtylýy 95 paıyzǵa jetti. 2020 jylǵa deıin 100 paıyzǵa jetkizý josparlanǵan. Buryn ata-analar balalaryn balabaqshaǵa tańnan keshke deıin qarap otyratyn oryn retinde qarady. Al qazir mektepke deıingi bilim berýge qoǵamnyń ózi edáýir úlken talap qoıady. Mine, osy ekijaqty talap pen jaýapkershilik salany jańa satyǵa kóterýi múmkin. Ol – mektepke deıingi bilim berýdi mindetti etý. Biraq buǵan memleket, qoǵam, mamandar, bastysy – balalar daıyn ba?

Bir qadam qos túıtkildiń túıinin tarqatady

Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıka ýnıversıtetiniń professory Saırash Naǵashybaıqyzy mindetti mektepke deıingi bilim berýdi qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, bul – sheteldik tájirıbede bar dúnıe. Máselen, Amerıkada mektepaldy daıarlyq mindettelgen. Balabaqshadan sertıfıkat alyp kelgende ǵana mektepke qabyldaıdy. Eń mańyzdysy balany mektepke psıhologııalyq, áleýmettik jaǵynan daıyndaıdy. «Men bul bastamany tek mektepke deıingi bilim berý tegin bolsa qoldaımyn. Sebebi qazir mindetti bolmaǵandyqtan, kóp ata-analar balalaryn balabaqshaǵa bere bermeıdi. Oǵan túrli sebep bar. Biraq balaǵa orta kerek», deıdi professor. Onyń aıtýynsha, bul bastamaǵa ata-analar daıyn emes. Naqtyraq aıtqanda, aýyldyq jerdegi ata-analar daıyn bolmaı shyǵady. Memlekettik balabaqshaǵa berdi degende de, 10-15 myń teńgeniń ózi – aýyldyqtarǵa aıtarlyqtaı aqsha. «Mundaı jaǵdaıǵa barlyq tarap úlken daıyndyqpen kelýi kerek. Ata-analarǵa mektepke deıingi mindetti bilim berýdiń qajettiligi jóninde nasıhattap, pedagogıkalyq saýatyn arttyrǵan abzal. Sosıometrııalyq ádispen alyp qaraıtyn bolsaq, 3-6 jastaǵy balalardy 95 paıyzben qamtyp otyrmyz deýge kelmeıdi. Kóbisi kezekte tur, ala almaı júr. Ata-ájesiniń qolynda óskenin qalaıtyndar taǵy bar», deıdi S.Naǵashybaıqyzy.

Professordyń zertteýinshe, shetelderde eń joǵary jalaqyny osy tárbıeshiler alady. Olardyń aılyǵyn kóterý arqyly eki birdeı másele sheshiler edi: aldymen sapany arttyramyz ári er adamdardy tartýǵa múmkindik bolady. Eýropa elderinde, anyǵy jalaqysy joǵary memleketterde er tárbıeshiler jıi kezdesedi. «Al bizde, ókinishke qaraı, búgingi balalarǵa er adamnyń tárbıesi jetispeı turǵany baıqalady. Kezinde Keńes úkimeti tusynda jalaqy joǵary boldy, sonda balabaqshaǵa qyzmetke turýǵa talasatynbyz, talap kúshti, jumysqa kirý qıyn edi», deıdi atalǵan oqytýshy.

Bul qadamǵa barý úshin aldymen Bilim týraly zańǵa ózgeris engizý kerek ekeni belgili. Onsyz biz eshqandaı áreketke bara almaımyz. Sonan soń úgit-nasıhatty júıeli júrgizý qajet. Sol nátıjesin bergende ǵana iske kirisýge bolady.

Balaǵa da bala kerek

Erkejan Nurlanbekqyzynyń tuńǵyshy úsh jasta. Ol qyzyn qazaqy salt boıynsha ata-ájesiniń tárbıesine bergen. «Ata men ájeniń tárbıesinde bolǵan bala ańǵarympaz, kórgendi bolyp ósedi. Qyzym úlkenderdiń qolynda eki jarym jasqa deıin júrdi, keıin balabaqshaǵa berdik. Sonda bir nárseni anyq baıqadym, balaǵa báribir bala kerek eken. Ony óz ortasy men qurdastary ǵana zaman kóshine qaraı qalyptastyratynyn túsindik. Tańnan keshke deıin tek ata-ájesimen alysyp, at qyp oınaıtyn balapanym óz qataryna birazǵa deıin qosyla almady», – deıdi ana. Onyń aıtýynsha, adam qoǵamnan tys ómir súre almaıtyndyqtan, balany bastan beıimdeý qajet. Onyń róli – balabaqshanyń qolynda. Sondyqtan mektepke deıingi bilim berý qazirgi memlekettik baǵdarlamadaǵydaı, 3 jastan ǵana emes, 2 jastan qoljetimdi jáne tolyq qamtylǵany jón.

Japondyq jańashyl azamat, ataqty «Sony» korporasııasynyń negizin qalaýshy, ınjener Masarý Ibýkı adam ómirinde erte balalyq shaqtan damytýdyń orasan zor áseri baryn 1971 jyly jaryqqa shyqqan óziniń «Úshten keıin kesh» (aǵylshynsha nusqasy – «Kindergarten is too late») kitaby arqyly dáleldegen. Bul eńbek japon pedagogıkasyna tóńkeris jasady. Onda alǵashqy úsh jyl bala ómiriniń negizi ekeni aıtylǵan. Avtor osy eńbegindegi alǵysózinde: «Biz balalardy úsh jastan keıin nege úıretý kerektigine kóp kóńil bólemiz. Biraq osy jastaǵy balalarǵa júrgizilgen jańa zertteýge sáıkes, bas mıyndaǵy kletkalardyń damýy 70-80 paıyzǵa deıin jetken, oryndalyp bitken. Bul bizge kúshimizdi úsh jasqa deıingi balanyń mıyn damytý jolyna jumsaýǵa tıis ekenimizdi aıqyndamaı ma?» dep ózinen bastap, barsha qoǵamǵa saýal tastaı kele, osy kitabyn analarǵa arnaǵanyn aıtady.

Qoǵamnan memlekettik saıasatqa deıin

Baıqasańyz, bizdiń elde de 3 jasqa deıingi balalar mektepke deıingi uıymdarmen tolyq qamtylmaǵan. Demek, 0-3 jastaǵy balalarmen, ıaǵnı Ibýkı dáleldegen eń mańyzdy shaqta ata-analar aınalysyp otyr degen sóz. Sondyqtan balalardy erte jastan damytýda Úkimettiń, mamandardyń ata-analarmen júrgizetin jumysy mańyzdy.

Qoǵamnyń talaby bizdiń memlekettik saıasatta da eskerildi. Onyń bir aıǵaǵy – Elbasynyń 2018 jylǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda balalardy erte jastan damytýǵa erekshe nazar aýdarýy. Onda: «2019 jyldyń 1 qyrkúıegine qaraı mektepke deıingi bilim berý isinde balalardyń erte damýy úshin óz betinshe oqý mashyǵy men áleýmettik daǵdysyn damytatyn baǵdarlamalardyń biryńǵaı standarttaryn engizý qajet», – delingen.

Budan bólek, IýNESKO anyqtamalyǵynda: «Kishi jastaǵy balalardy mektepke deıingi tárbıeleý jáne oqytý – balanyń ósýine, damýyna, densaýlyǵyna, tamaqtanýy men gıgıenalyq talaptardyń saqtalýyna tikeleı yqpal etýshi prosess. Mektepke deıingi erte bilim berý balanyń dúnıege kelgen sátinen bastap, onyń bastaýysh mektepke barýyna deıin tanymdyq-sóıleý, fızıkalyq, áleýmettik-tulǵalyq jáne kórkem-estetıkalyq damýyna yqpal etedi» – dep kórsetilgen.

Osy halyqaralyq tájirıbe men memlekettik saıasattyń negizinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń basshylyǵymen Mektepke deıingi bilim berýdiń standartyna birqatar ózgerister engizilip, «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵy atalǵan saladaǵy pedagogtar jumys barysynda qoldanatyn ádistemelik quraldar ázirledi. Onda balalardy erte jastan óz betinshe oqytý men damytý, áleýmettendirý boıynsha ádistemelik kómek berilgen. Demek, úkimet pen úkimet janyndaǵy jaýapty vedomstvo mindetti mektepke deıingi bilim berýge balalardy erte jastan damytýdy qolǵa alý arqyly naqty qadam basyp keledi. Dese de, 3 jasqa deıingi balalardy 100 paıyz balabaqshamen qamtamasyz ete almaı otyryp, mindettilik týraly sóz qozǵaý qanshalyqty qısyndy?!

Bári balanyń bolashaǵy úshin

Jaraıdy, úkimet daıyn degenniń ózinde muny mynadaı kózqarastaǵy qoǵam qalaı qabyldaıdy? Bir almatylyq ana balasyn balabaqshaǵa bermeıtinin jetkizdi. «О́zim úıden mektepke daıyndaımyn. Biz de kezinde árip tanymaı-aq 1-synypqa barǵanbyz. Balabaqshaǵa ornalastyryp edim. Tárbıeshisinen úrkip qalǵan balam butyna jiberip qoıypty. Ondaı tárbıe kórgenshe, úıde bolǵany jaqsy», dedi kóńili qalǵan ata-ana. Al mundaı ata-analarǵa, balabaqshaǵa barýdy «tragedııa» sanaıtyn balalarǵa «mektepke deıingi bilim almasa, mektepke qabyldamaýy múmkin» desek, olardyń sanasynda jarylys bolmaı ma? Kóp suraqtyń jalǵyz jaýaby – qamtylýyn ǵana emes, mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń sapasyn 100 paıyzǵa jetkizý. Sonda ǵana bala ata-anasyn balabaqshaǵa ózi súırep barady.