О́ńdeý ónerkásibindegi ónim 2017 jyly 1,478 mlrd teńgege jetti. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý kólemi 2,1 mlrd AQSh dollaryn kurady. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 300 mlrd dollarǵa kóp. Árıne, munyń barlyǵy Elbasymyzdyń AО́K damýyna degen qamqorlyǵynyń, memleket tarapynan jasalyp otyrǵan koldaýdyń jáne aýyl eńbekkerleriniń eren eńbeginiń nátıjesi. Aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý negizinen Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen elimizdiń AО́K damytýdyń strategııalyq mańyzdy josparynyń qarjylyq operatory esebinde ashylǵan «QazAgro» ulttyq holdıngi» AQ arqyly júzege asyrylýda. «QazAgro» ulttyq holdıngi» Memleket basshysy mindettegen, strategııalyq jəne baǵdarlamalyq qujattarda josparlanǵan agrarlyq baǵytty berik ustanyp, AО́K-iniń óndiristik, aqparattyq jáne servıstik ınfraqurylymyn odan ári damýyn júzege asyrýmen birge, memlekettiń jáne salaǵa tartylǵan qarjylyq resýrstardy qol jeterlik, maqsatty jáne tıimdi paıdalanýyn qamtamasyz etýge kúsh jumsap keledi.
2017 jyly «QazAgro» ulttyq holdıngi» AQ nesıelik portfeli 622 mlrd teńgege ósip, qaryz alýshylar sany 58 myńǵa kóbeıdi. Bul elimizde jumys isteıtin aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń úshten bir bóligi. Holdıng 2017 jyly aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin qoldaýǵa 267 mlrd teńge jumsasa, 2018 jyly ol 400 mlrd teńgeden asyp, 149%-ǵa ósti. AО́K qarjylandyrýdyń negizgi kózi holdıngtiń jeke jáne tartylǵan qarajattary bolyp otyr. Onyń jıyntyq úlesi 60%-dy quraıdy. О́tken jyly «QazAgronyń» enshiles kompanııalary nesıeniń ortasha somasy 11 mln teńgeden keletin 22 myń nesıe berdi. Bul 52 myńnan astam adamdy jumyspen qamtyp, jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik berdi. Aýyldyq jerlerdegi shaǵyn bıznesti damytý úshin qarjynyń qoljetimdiligin arttyrý jáne jekemenshik qarjylyq uıymdardy agrosektorǵa nesıe berýge tartý maqsatynda holdıng olardyń qorlandyrý kólemin arttyrýda. Sońǵy eki jylda nesıelik seriktestikter, mıkroqarjylyq uıymdar, ekinshi deńgeıdegi bankter jáne lızıngtik kompanııalardy qorlandyrý arqyly nesıe berý kólemi 21%-dan 60%-ǵa deıin ósti. Holdıng aýyldaǵy kedeıshilikti azaıtý men shaǵyn kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalǵan 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan nətıjeli jumyspen qamtý jəne jappaı kəsipkerlikti damytý baǵdarlamasyn tııanaqty iske asyryp keledi. 2017 jyly holdıngtiń enshiles kəsiporyndary osy maqsatqa 28,8 mıllıard teńgeniń shaǵyn nesıesin bergen bolsa, 2018 jyly 11 myń 155 adamǵa 44,7 mıllıard teńge nesıe berdi. Bul baǵdarlamany iske asyrýdyń negizgi qarjy operatorynyń biri – holdıngtiń «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ kompanııasy. Bul kompanııa aýyldyń shaǵyn nesıeleý naryǵynda 20 jyldan astam jumys istep keledi. Qordyń beretin nesıeleri aýyl turǵyndary úshin qolaıly, qoljetimdi, nesıelendirý shartynyń merzimi 6 jyldan 10 jylǵa deıin, («Sybaǵa» nesıelendirý baǵdarlamasy boıynsha 15 jylǵa deıin) paıyzdyq mólsherlemeleri tómen, jyldyq mólsherlemesi – 4-6%, jeńildik kezeńi 2 jylǵa deıin jáne kepildik saıasaty óte ıkemdi. Osy jyldary qor aýyl turǵyndaryna 250 mlrd teńgeden asatyn kólemde nesıe berdi. Kompanııa et, sút, kókónis, jemis-jıdek, mal azyǵy ónimderin óndirý, otbasylyq bordaqylaý alańdary men taýarly sút fermalaryn qurý, múıizdi iri qara men qoı satyp alý baǵyttary boıynsha jumys istep keledi. Nátıjesinde, tek ótken jyly 14 myńnan astam aýyl turǵyny jumyspen qamtyldy.
Sońǵy jyldary «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ elimizde asyl tuqymdy múıizdi iri qara analyq mal basy men qoı sanyn kóbeıtýge baılanysty «Sybaǵa» etti mal baǵdarlamasy boıynsha koljetimdi nesıe berip keledi. Aýyl turǵyndary úshin qoljetimdi nesıeleý baǵdarlamasy bolǵan bul baǵdarlama iri qaranyń sanyn arttyrýǵa septigin tıgizýde. Qordyń menshikti qarajaty esebinen bólingen qarjyǵa «Sybaǵa» nesıelendirý baǵdarlamasy boıynsha etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy iri qara maldyń analyq basyn satyp alý úshin nesıe shartynyń merzimi 15 jyl, al usaq mal satyp alý úshin 10 jyl, syıaqy ústemesi – 4%, jeńildetilgen merzim 30 aıǵa deıin, kepildiktiń 75 paıyzyna nesıe esebinen satyp alynatyn tehnıka men asyl tuqymdy maldy qoıýǵa bolady. Bul qoldarynda kepildikke qoıatyn múlki jetpeıtin aýyl turǵyndary úshin úlken jeńildik. Shetelden satyp alynǵan iri qaranyń analyǵyn ár basyna memleket 225 myń teńgeden sýbsıdııa tóleıdi. Tól esebinen ósirilip, bordaqylaý alańyna ótkizilgen buqashyqtyń tiri salmaǵynyń ár kılogramyna memleket tarapynan 200 teńge sýbsıdııa beriledi. Bir sózben aıtqanda, mal ósirem degen sharýaǵa memleket tarapynan barlyq jaǵdaı jasalǵan. Birinshiden, uzaq merzimge arzan, jeńildetilgen, iri kólemde koljetimdi nesıe beriledi.
Ekinshiden, memleket satyp alynatyn mal baǵasynyń 30-40%-yna sýbsıdııa tóleıdi. Úshinshiden, bordaqylaý alańyna ótkizgen buqashyqtyń tiri salmaǵynyń ár kılosyna taǵy da sýbsıdııa beredi. Mysaly, siz buqashyqty bordaqylaý alańyna 150 kılogramm kúıinde ótkizip, 200 myń teńge alatyn bolsańyz, memleket sizge taǵy da 30 myń teńge sýbsıdııa beretin bolady (150 kg*200 t = 30 myń t). Berilgen nesıeni aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn alýǵa da jumsaýǵa bolady. 2018 jyly qor osyndaı shartty kelisimdermen sharýalarǵa 23,8 myń bas asyl tuqymdy iri qara men 75,4 myń bas usaq mal satyp alýǵa 15,6 mlrd teńge kóleminde jeńildetilgen nesıe bergen. Búginge deıin bul qarjyǵa 16 myń bastan asa iri qara men 75 myń bas qoı satyp ákelingen. Mal satyp ákelý jalǵasýda. Bul joba ústimizdegi jyly da jalǵasyn tabýda. Aýylda shaǵyn bıznesti damytýǵa, jańa jumys oryndaryn ashyp , jumyssyzdyq pen kedeıshilikti azaıtýǵa baǵyttalǵan, aýyl turǵyndarynyń erekshe qoldaýyna ıe bolǵan bul jobanyń iske asyrylyp jatqanyna bir jyldan asty. Qandaı jetistikterge qol jetkizildi, qandaı kemshilikter bar? Sharýalarǵa, aýylǵa óte kerekti jobanyń tıimdiligin, qaıtarymyn qalaı arttyrýǵa bolady? Endi osy suraqtar tóńireginde oı qozǵaıyq. Baǵdarlamanyń basty maqsaty – aýylda jumyssyz júrgen jaǵdaıy tómen otbasylarǵa qoljetimdi, arzan nesıe berip, olardy oqytyp, aýyl sharýashylyǵy jumystaryna tartý arqyly jańa jumys oryndaryn ashyp, jumyssyzdyq pen kedeıshilikti azaıtýǵa, shaǵyn bıznesti damytýǵa baǵyttalǵan. Baǵdarlamany oryndaý halyqty áleýmettik qorǵaý, aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikterimen, jergilikti atqarýshy organdarǵa; aýyl, aýdan, oblys ákimdikterine júktelgen. Jobanyń tıimdi, tabysty oryndalýy osy organdardyń tyǵyz baılanysta tııanaqty, kelisip, máselege jaýapkershilikpen qarap atqarýlaryna baılanysty. Ortalyq atqarýshy organdar baǵdarlamanyń oryndalýynyń strategııalyq jón-jobalaryn jan-jaqty tıisti oryndarmen, óńirlermen aqyldasyp, bir sheshimge kelip, onyń qarjylaı operatory etip «QazAgro» holdınginiń enshiles kompanııalaryn bekitti. Joǵaryda aıtylǵandaı, «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ, onyń óńirlerdegi fılıaldary, oblystardyń aýylsharýashylyq organdarymen birlesip, bólingen nesıe qarjylardy ýaqtyly ıgerýge barynsha kúsh salýda. Qordyń basty mindeti – memleket qarjysyn tıimdi, maqsatty talan-tarajǵa salmaı paıdalanyp, onyń ýaqtyly qaıtarymyn qamtamasyz etý. Sol sebepti de olar nesıeni jaǵdaıy bar, ýaqtyly qaıtarýǵa qabiletti, eti tiri, pysyq aýyl turǵyndary arasynan tańdap, nesıeni solarǵa berýge tyrysady. Qor tarapynan bul durys ta shyǵar.
О́tken jyldyń qorytyndysy kórsetkendeı qor bul jumysty óz dárejesinde atqardy. Alaıda, bul arada aýylda jumyssyz júrgen, jaǵdaıy tómen otbasylarylarǵa qoljetimdi, arzan nesıe berip, olardy oqytyp, aýyl sharýashylyǵy jumystaryna tartý, arqyly jańa jumys oryndaryn ashyp, jumyssyzdyq pen kedeıshilikti azaıtýǵa, shaǵyn bıznesti damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamanyń negizgi maqsaty tolyq qamtylmaı qalýda. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń Nur Otan partııasynyń XVIII sezinde kóp balaly otbasylarǵa úıde otyryp jumys isteýge jaǵdaı jasaý úshin, arnaıy grant pen shaǵyn nesıe kvotalaryn bólip, olardyń mal ósirip, egin salyp, shaǵyn bıznespen shuǵyldanyp tabystaryn kóbeıtýge, balalaryn eńbekke baýlýǵa jaǵdaı jasaý kerek degen tapsyrmalar berildi. Bul maqsatty óz dárejesinde oryndaý jergilikti atqarýshy organdardyń, ásirese aýyl, aýdan ákimdikteriniń tııanaqty uıymdastyrýshylyq jumystaryna baılanysty. О́tken jyldyń tájirıbesi kóptegen aýyl, aýdan ákimshilikteri tarapynan jumyssyz, jaǵdaıy tómen otbasylar arasynan qolynan is keletin adamdardy iriktep, olarǵa nesıe alýǵa kómek berýde atqarylyp jatkan júıeli jumystar tómen dárejede ekenin kórsetti. 2018 jyly «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ tarapynan respýblıka boıynsha bólingen nesıe qarjynyń Almaty oblysy 11%-yn, Batys Qazaqstan oblysy men Túrkistan oblysy 9%-yn alǵan bolsa, Mańǵystaý, Atyraý, Pavlodar oblystary nebári 2-3-%-yn ǵana aldy. Al aýdandar boıynsha óz oblystaryna bólingen nesıe qarjylardyń eń kóp úlesin Mańǵystaý oblysynyń Munaıly aýdany 22%-yn, Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy aýdany 21%-yn, Qyzylqoǵa aýdany 17%-yn, Qyzylorda oblysynyń Jańaqorǵan aýdany 20%-yn, Qostanaı oblysynyń Qostanaı aýdany 17%-yn alsa, Aqmola oblysynyń Jarqaıyń aýdany 1%-yn, Shyǵys Qazaqstan oblysy Besqaraǵaı aýdany 2%-yn, Qostanaı oblysy Qamysty aýdany 2%-yn, Uzynkól aýdany 3%-yn ǵana alyp ıgergen. Al Almaty oblysy Alakól, Túrkistan oblysy Jetisaı, Qazyǵurt, Túlkibas aýdandarynyń turǵyndary 2018 jyly Elbasymyzdyń aýylda shaǵyn kásipkerlikti damytý, jumyssyzdyq pen kedeıshilikti azaıtýǵa arnaıy berilgen arzandatylǵan nesıesinen qur qalǵan. Muny nemen túsindirýge bolady?
Tıisti ákimshilik basshylary Elbasy tapsyrmalaryn oryndaýǵa ne sebepti nemquraıly qaraıdy? Álde bul aýdandardyń turǵyndaryna arzan, qoljetimdi nesıe qajet emes pe? Bizdińshe, bar másele aýdan basshylyǵynyń turǵyndardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa jany ashymaıtyn nemquraıly kózqarasy men óz jumysyna degen jaýapsyzdyǵynda dep oılaımyz. Aýyldaǵy shaǵyn kásipkerlikti damytý arqyly jumyssyzdyq pen kedeıshilikti azaıtý týraly tapsyrmasy tikeleı jergilikti atqarýshy oryndarǵa, birinshi kezekte aýyl, aýdan ákimshilikterine baǵyttalǵan. Sebebi aýyldaǵy árbir otbasynyń jaǵdaıyn, turmys-tirshiligin, kimniń qalaı nemen ómir súretinin, olardyń iskerlik qabiletin, qolynan ne keletinin aýyl ákiminen artyq eshkim bilmeıdi. Aýyl ákimi óz aýyldastary arasynda nesıe alý jóninde tıisti túsinik jumystaryn júrgizip, birinshi kezekte nesıeni jaǵdaıy tómen azamattarǵa, kelesi kezekte qandaı azamattarǵa beriletinin aıtyp, aýdan ákimdigi arqyly nemese qordyń oblystaǵy tikeleı fılıaldaryna shyǵyp, nesıe alýshylarǵa qoldan keletin kómekterin berip otyrsa, jumys bir júıege túsken bolar edi. Aýdan ákimdigi aýyl ákimdikteriniń usynysyn qorytyndylap, aýdan kóleminde shaǵyn kásipkerlikti damytý joldaryn zerttep, oblys ákimdigine óz usynystaryn jetkizip, memleket tarapynan berilip jatqan qamqorlyqtan óz sybaǵalaryn barynsha alyp qalýǵa jumys ister edi. Al oblys basshylyǵy óńir boıynsha jan-jaqty zerttelip, korytyndylanǵan usynyspen ortalyq organdarǵa shyǵyp, tıisti kólemde nesıelik qarjy resýrstaryn alyp, qordyń oblystaǵy fılıaldarymen birlesip, qordyń jumysynyń ashyqtyǵyn, jarııalylyǵyn qamtamasyz etip, nesıe alýshylarǵa jaǵdaı jasap, oblys kóleminde jumyssyzdyqty azaıtýǵa, shaǵyn bıznesti damytýǵa yqpal etken bolar edi.
Oblys basshylyǵy aı saıyn aýdan boıynsha, al aýdan basshylyǵy aýyl ákimdikteri boıynsha memleket tarapynan bólingen nesıe resýrtarynyń qalaı ıgerilip jatqany týraly taldaý jasap, tıisti oryndaýshylardyń jaýapkershilikterin kóterip otyrýlary kerek. Jergilikti atqarýshy organdar memleket tarapynan arzandatylǵan uzaq merzimdi nesıe alýshylarǵa jaıylym bólý, mal azyǵyn jasaqtaý, mal dárigerlik qyzmet kórsetý, sýbsıdııa alýǵa kómektesý jáne t.b. máselermen turaqty túrde kómek kórsetip otyrýlary kerek. Ár aýyl, aýdan ákimdikteri aýyldyq jerlerde shaǵyn bıznesti damytýǵa, jumyssyzdyqty joıýǵa baǵyttalǵan osyndaı tııanaqty, jan-jaqty oılastyrylǵan jumystar júrgizse, 3-4 jyl kóleminde aýylda aýylsharýashylyq ónimderin óndirý molaıyp, shaǵyn bıznes qanat jaıyp, jumyssyzdyq pen kedeıshilik tómendep, halyqtyń tabysy jaqsarǵan bolar edi.
Qýanysh AITAHANOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
