Kóktemde qar sýy erigen kezde osy ýly zattar beınebir kógildir kól sekildi kúıge enedi. Sony ońtústikten myńdaǵan shaqyrym joldy ushyp ótip, qanaty talyp kele jatqan qustar kól dep oılap, tynystap alýǵa jappaı qonady eken. Munyń aıaǵy qustardyń tegis qyrylýyna ákeletini ókinishti-aq. Shlamnyń zııandy áserin osydan-aq bile berińiz. Kóktem kezindegi qaıǵyly kórinis osyndaı bolsa, jazda tuz sekildi aqjemdengen shlam shańy Alǵa qalasyna qaraı kóteriledi. Sarapshy mamandar mundaı shlam borany qaıtalana berse, turǵyndardyń aýyr dertterge, sonyń ishinde onkologııalyq aýrýlarǵa tap bolýyna ákelip soqtyrýy múmkin ekenin málimdep otyr.
Sondaı-aq uzaq jyldardan beri ashyq aspan astynda ashyq-shashyq jatqan burynǵy Alǵa hımııa zaýytynyń zııandy qaldyqtary osy mańdaǵy jerasty jáne jerústi sýlarynyń lastanýyna da áserin tıgizýde. Osy teris faktor óz kezeginde transshekaralyq Elek ózeniniń ekologııalyq jaǵdaıyn da ýshyqtyra túsýde.
Bul keleńsizdiktiń basty sebebi – keńestik kezeńde qyzmet etip, keıin jabylyp qalǵan zaýyt pen onyń aýmaǵynyń eshkimge qajeti bolmaı, ıesiz qalǵandyǵynda. Ras, elimizde Alǵa hımııalyq zaýyty sekildi osyndaı zııandy qaldyqtarǵa tolyp turǵan ıesiz nysandardy qamqorshylyqqa berýdiń tártibi bar. Sondyqtan bul aýmaq sot sheshimine sáıkes respýblıkalyq menshiktiń qataryna engizilgen. Atap aıtqanda, Energetıka mınıstriniń 2015 jylǵy 20 naýryzdaǵy buıryǵyna sáıkes mundaǵy kúrdeli jaǵdaıdy zertteý jumystary «Jasyl damý» AQ-na tapsyrylǵan.
Sol ýaqyttan beri atalǵan respýblıkalyq deńgeıdegi qurylym zaýyt aýmaǵyndaǵy zııandy zattar men qaldyqtarǵa tıisti zertteý jumystaryn júrgize bastady. Sóıtip «Jasyl dalanyń» sarapshylary men mamandary qorshaǵan ortaǵa qaýip tóndiretin qaldyqtardyń pasportyn jasap shyǵarǵan. Sonymen birge qatty qaldyqtardy joıý máselelerine qatysty konkýrstar ótkizýge bastamashy bolady. Áıtse de, olardyń bul is-áreketterine qulaq asar eshkim tabylmaı, zııandy qaldyqtar ornynyń eshkimge qajeti bolmaı qala beredi. Soǵan qaramastan, «Jasyl damý» AQ mundaǵy zııandy qaldyqtardy joıý jolyndaǵy is-sharalaryn odan ári jalǵastyra beredi. Ári ony elimizdiń ekologııalyq zańdylyqtary men qaýipsizdik normalaryna sáıkes atqarýdyń naqty joldaryn belgileıdi.
– Osyǵan oraı biz S.M.Kırov atyndaǵy burynǵy Alǵa hımııa zaýyty aýmaǵyndaǵy zııandy hımııalyq, ónerkásiptik jáne shlam qaldyqtaryn joıýdyń jobalyq-smetalyq qujattaryn jasadyq. Bul rette biz ony joıýdyń basty joly arnaıy ázirlengen orynǵa qaýipti qaldyqtardy kómý dep esepteımiz. Jasalǵan jumys josparynyń basty qaǵıdasy osy sheshimge súıenedi, – dedi bizge taqyrypqa oraı «Jasyl damý» AQ Bas dırektorynyń orynbasary Nurjan Qabdoldanov.
Mundaı kúrdeli istiń jaýapkershiligi men salmaǵy aýyr ekeni belgili. Bul baǵyttaǵy joba jergilikti turǵyndar men kópshiliktiń talqysyna salynbasa, onyń sońy ókinishti jaıttarǵa soqtyrýy da múmkin. Sondyqtan da joba ıeleriniń qoldanystaǵy zańdarǵa sáıkes 2017 jyly qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizýge bastamashy bolǵany quptaýǵa ábden laıyqty qadam der edik.
Osyndaı ashyq jınalys túrinde aımaqta ótkizilgen basqosýda jergilikti turǵyndar «Jasyl damý» jasaǵan jobaǵa qoldaý kórsetip, oń pikirler bildirgen. Ári onyń qorshaǵan ortany saqtaýǵa tıgizetin áserin atap kórsetken. Keıinnen osy materıaldar 2017 jyldyń jeltoqsanynda №01-0653/17 sandy memlekettik saraptamanyń oń berilýine sebepshi bolǵanyn da aıta ketý kerek.
Zaýyttyń zııandy qaldyqtaryn atmosferaǵa zııany tımeıtindeı etip joıý, ıaǵnı ony arnaıy ázirlengen shlam jınaý qoımasyna kómý – óte kúrdeli is. Eń bastysy, jer qoınaýyna túsken ýly zattar jerasty sý kózderine zalalyn tıgizbeýge tıis. – Jańa shlam jınaý qoımasynyń qudyǵyn ázirlegen kezde bul máselelerdiń bári de eskerilgen. Ol úshin belgilengen eki shlam kómý qoımasyna ári osy mańaıdaǵy aýmaqqa joba boıynsha bıologııalyq óńdeý jumystary júrgizilmek. Ári jobaǵa sáıkes qos shlam kómý qoımasy jasyldandyrylyp, beıne bir jasyl fýtbol alańy ispettes kúıge enedi, – deıdi joba avtorlarynyń biri Nurjan Qabdoldanov.
Oń memlekettik saraptamany alǵan «Jasyl damý» janashyrlarynyń jobasy zııandy qaldyqtardy joıýdyń tıimdi tásilin negizge alatyny talas týǵyzbaıdy. Áıtse de, Aqtóbe aımaǵyndaǵy «EKO Qamqor» qoǵamdyq birlestigi atalǵan jobanyń kemshin tustary da bar dep esepteıdi. Olardyń aıtýynsha, qaldyqtardy tasymaldaý men tógý kezinde qaýipsizdik sharalarynyń buzylýy ábden múmkin. Ári ýly qaldyqtardy tasymaldaý men tógý kezinde zııandy zattar aýaǵa taralyp, jumysshylardyń densaýlyǵyna zııan keledi. Jobada máseleniń osy jaǵy eskerilmegen dep málimdep otyr.
«Jasyl damý» AQ bas dırektorynyń orynbasary Nurjan Qabdoldanov: «Bári de ekologııalyq zańdylyqtar men normatıvterge sáıkes qarastyrylǵan. Eger bul iske qoǵamdyq birlestik ókilderi kúmán keltirse, olar óz tarapynan arnaıy komıssııa quryp, keleshekte atqarylatyn qaldyqtardy qaýipsiz jerge kómý úderisterin baqylaýlaryna bolady», degen jaýap qaıtardy.
Osy oraıda biz jobada belgilengen qaldyqtardy qorshaǵan ortaǵa zııany tımeıtindeı etip kómý tásili tabıǵatty qorǵaýdan týyndaǵan oń qadam ekenine senim artqymyz keledi. Osy arqyly aýany lastaýdyń jańa kózderi paıda bolmaıtyn bolsa, joba jasaýshylardyń maqsaty oryndalǵany. Ras, bul joba ekonomıkalyq turǵydan alǵanda qomaqty shyǵyndy qajet etedi, onyń tolyq iske asýy úshin 7,5 mıllıard teńge kóleminde qarajat kerek. Bul – ájeptáýir soma. Al ekologııalyq jáne áleýmettik turǵydan qarastyrǵanda, sondaı-aq qaldyqtardyń qaýipsizdik deńgeıin tómendetý men aımaqtyń ekologııalyq júıesin qalpyna keltirý qyrynan kelsek, ony kópsinýge bolmaıdy. Bul eseppen qaraǵanda joǵaryda kórsetilgen qarajat mólsheri ózin-ózi tolyq aqtaıtyny anyq.
Qazir burynǵy Alǵa hımııa zaýytynyń zııandy qaldyqtaryn tazalaý jónindegi másele ortalyq memlekettik qurylymdar quzyrynan óńirdiń ózine qaraı oıysyp keledi. Onyń jaı-kúıine tıisti baqylaý men monıtorıngtik zertteý júrgizý isi de jergilikti atqarýshy organdardyń enshisine aýystyryla bastady.
