Jangeldın aýdanyna qarasty bul aýyldyń topyraǵyna tulpar minip, tý ustaǵan talaı tulǵanyń kindik qany tamǵan.
Árige barmaı-aq, Qyzbelde týyp-ósken Mirjaqyp Dýlatov Alash týyn qalaı asqaqtatsa, bı Ábdirahman Imanqululy, halyq aqyny Kúderi Joldybaıuly qazaq halqynyń ómiri men ónerine ózindik úles qosty. Qazaq KSR-i Oqý mınıstri, keıin Syrtqy ister mınıstri bolǵan Asqar Zakarın men fızıka salasynyń ǵalymy, álemge belgili Fazylhan Báıimbetov, respýblıkaǵa tanymal ekonomıster Saılaý men Sábıt Baızaqovtar, satırık Seıit Kenjeahmetuly, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevqa ustazdyq etken muǵalimderdiń biri Edires Álimov, ǵumyryn Qazaqstannyń sý sharýashylyǵyn órkendetýge arnaǵan mınıstr Narıman Qypshaqbaevtarmen qalaı maqtanbaısyń?! Keńes Odaǵyna tanylǵan opera ánshisi Abaı Baıtoǵaevtyń ornyn kim toltyrsyn?! Uıadaı ǵana aýyldan taýdaı azamattar shyqqanyna tańǵalmasqa amalyń qalmaıdy.
Aýyldyń búgingi kúıin kórseńiz bul aıtqandaryma senbeıtin de edińiz. Keshegi keremet aýyldyń kelbeti ketip, kedir-budyry kóbeıip barady.
Qaıbir jyldary qanshama ýaqyt qasıetinen arylmaǵan Qońyraýly ózeni bir túnde qyp-qyzyl reńge enip, qurt pa, qońyz ba, qaptap ketkende qapalanbaǵan jan qalmady. Amalsyz sol sýdy ishtik. Sol kezdegi Qyzbel halqynyń jaǵdaıy «Egemen Qazaqstanda» jazyldy da. Áıteýir basshylardyń jaýapkershiliginiń arqasynda elge sý keldi. Jaǵdaı ońaldy.
Alty Alashtyń ardaqty uly Mirjaqyptyń súıegi osynda jatyr. Kesenesi men mýzeıi salynǵan. Kózi qaraqty oqyrman Jaqańnyń elge oralý tarıhyn da bilýge tıis. Karelııanyń Sosnoves kentinen Mirjaqyptyń jatqan jerin anyqtap, súıegin elge ákelgen oqıǵa kúlli qazaq jurtynyń rýhyn janyp, mereıin ósirgen edi. Tarıhı oqıǵanyń basy-qasynda «Egemen Qazaqstan» gazeti júrdi.
Dese de bul 1992 jyldyń kúntizbesinde qattalyp qalǵan sátter. Odan beri zyrǵyp kúnder, týlap jyldar ótti. Mirjaqyp Dýlatovtyń kesenesi qazir eskirgen. Stýdent kezimizde aýylǵa barǵan saıyn ortalyqtan 40 shaqyrym jerdegi Mirjaqyptyń basyna barýdy ádetke aınaldyrdyq. Ár barǵan saıyn, keseneniń jaryla bastaǵan qabyrǵalary men eskirgen mýzeı ishin kórgende qulazyp qaıtamyn. Bir men emes, eldiń qurmetti ulyn izdep, rýhyna taǵzym etýge jyl saıyn kóptegen adam keledi. Olardyń ishinde ǵalym da, tarıhshy da, saıasatker, qoǵam qaıratkerleri de bar. Sonda kelgen qonaqtar «Elden jyraqta jan tapsyrǵan maqtanyshymyzdyń súıegi týǵan jerge oralǵanda qýanǵan jurttyń búginde babalaryna degen iltıpaty osy ma?!» dep oılamady deımisiz? Joq, álde ultqa qyzmet qylǵan qaıratkerge tikeleı urpaǵy ǵana kómektesýi shart pa?! Sońǵy barǵanymyzda keseneniń shyraqshysyna aınalǵan Naǵashybaı Birmanov mýzeıdiń jaı-kúıin aıtyp, qynjylysyn bildirdi. Kún jaryqta barsaq ta mýzeı ishi qarańǵy ári sýyq. Elektr jaryǵy da joq. Esigin jaýyp, kesene men mýzeıdiń tazalyǵyn rettep júrgen el aǵasy Naǵashybaı qyzmeti úshin jalaqy almaıdy. О́ıtkeni kesene de, mýzeı de memlekettik qamqorlyqqa alynbaǵan. Bul jaıtqa Jaqańnyń týystas urpaqtary beıjaı qaramaı, byltyr óz qarjylaryna kúrdeli jóndeý júrgizip, jádigerlerin arnaıy ornalastyryp ıgi is jasap ketipti. Muny Naǵashybaı aǵamyz habarlasyp aıtty. Kóp uzamaı Qazaqstannyń kıeli jerleri tizimine de qosyldy.
2007 jyly Qyzbelde Qazaqstan men Vengrııa arasyndaǵy yntymaqqa arnalǵan úlken forým ótti. Torǵaılyq madııarlardy túp-tamyrymyz dep sanaıtyn majarlyqtardyń aýylǵa yqylasy erekshe. Jyl saıyn ártúrli ekspedısııa keledi. Aýyl ortalyǵynyń qaq ortasynda qazaq pen majar halqy arasyndaǵy dostyqty beınelegen erekshe eskertkish ornatyldy. Tipti bir jyldary aýylǵa keletin majarlyqtar ózderine arnap qonaq úı turǵyzýy da múmkin degen áńgime jeldeı esken. Áıtpese jıi keletin sheteldikter resmı kelgende bolmasa, bylaıǵy ýaqytta aýyl úılerine bas suǵyp, qonaq bolýǵa ımenedi. Amalsyz aýyldyń dál ortasynda saıahatqa shyǵatyn shatyrlaryn tigip, tynyǵady. Qarap otyrsaq, Jankeldın aýdany boıynsha sheteldikter keletin jalǵyz aýyl osy – Qyzbel. Bálkim, oblys boıynsha da solaı.
Ruqsat etilgen ýaqyttarda Reseı Federasııasynan, elimizdiń túkpir-túkpirinen keletin balyqshylar men ańshylardy, saıahatshylardy aıtpaı-aq qoıaıyq... Mine, osylar aınaldyrǵan Toqanaı men Qyzbeldiń ortasyndaǵy joldyń nasharlyǵy men baılanystyń joǵynan zárezap bolady. Osydan soń ishki jáne syrtqy týrızmdi qalaı damytpaqpyz? Aýyldyń qara domalaqtary aýdan, odan qaldy qala balasynan qalaı qalys qalmasyn. Jazda jańbyr jaýsa, qysta qar qalyń túse qalsa, qala túgili aýdandyq jarystarǵa bara almaı qanaty qaıyrylyp jatqan oqýshynyń meseli qaıtyp, armany oryndalmaı jatsa, qalaı janyńa batpasyn.
Bıyl 22 aqpanda Qostanaı oblysynyń ákimi Arhımed Muhambetov halyqqa esep berý kezdesýinde «Amankeldi men Jankeldın aýdandary arasyndaǵy sapasyz joldar jóndelýde. 83 shaqyrym jolǵa jóndeý júrgizildi. Endigi qalǵany 70 shaqyrymdaı. Barlyq jumystaryna 2,3 mlrd teńge qarastyrylǵan. Aıaqtalý merzimi merdigerge baılanysty. Jumys ónimdiligine saı bıyl aıaqtalýy tıis. Budan basqa Shubalań, Qarasý jáne taǵy bir aýyldyń jolyn durystaýdy kózdep otyrmyz. Oǵan 800 mıllıon teńgedeı bólemiz. Jalpy quny 1,8 mlrd teńge turady. Jumystardy bastaýǵa jaýapty mınıstrlik qoldaý bildirip otyr» degen edi. Osy rette biz Jankeldın aýdanyna qarasty joly jóndelýge tıis aýyldardyń tizimine Qyzbeldi de kiristirse deımiz.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 14 mamyrdaǵy jurtshylyqpen kezdesýinde «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda bilim, densaýlyq saqtaý, mádenıet, jol qurylysy salalarynda quny 1,7 mıllıard teńge bolatyn 60 joba josparlanǵanyn aıtqan edi. Oblys ákimderi bul jobalardy tıisti deńgeıdegi jerlerde júzege asyrsa ıgi.
Aýdannan eń shetkeri jatqandyqtan jolǵa mán bergenimiz abzal. Joldyń qazirgi kúıine shydaýǵa bolsa, bolatyn shyǵar, biraq keıin ony jóndeý ońaıǵa soqpasy anyq. Jol degenimiz halyqtyń turmys sapasyna tikeleı áser etetin faktor. Tipti eki aýdannyń arasyndaǵy joldy jóndeý kezindegi múmkindikti paıdalanyp, tas jol tóselip qalsa nur ústine nur bolar edi. Búgingi kúıin retke keltirmese, ábden jaramsyz jolǵa aınalyp ketpek.
Taǵy bir aıta keterlik másele, Jankeldın aýdany boıynsha 2-3 aýylda uıaly baılanys pen ınternet jelisi joq. Mysalǵa, naýryz aıynyń aıaǵynda óńirlik kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken Qostanaı oblysynyń aqparattandyrý, memlekettik qyzmetter kórsetý jáne arhıvter basqarmasynyń basshysy Erkebulan Ábdikárimovtiń aımaqtaǵy sıfrlandyrý salasynyń damý kórsetkishteri týraly aıtqan málimetterine toqtalaıyq.
– Bıyl 53 aýyldyq eldi mekenge talshyqty-optıkalyq baılanys jelisi jetkiziledi. Jankeldın, Amankeldi, Qostanaı, Qarasý, Áýlıekól aýdandarynda jáne Arqalyq qalasyna qarasty aýyldarda joǵary jyldamdyqty ınternet ornatylady. Búgingi tańda oblys boıynsha keńjolaqty ınternetke qosylý 83%-ǵa jetti. Oblystaǵy 504 mekteptiń 446-sy jáne 500 medısınalyq mekemeniń 476-sy joǵary jyldamdyqty ınternetke qosylǵan, – deıdi E.Ábdikárimov. Mundaǵy derekter kóńil qýantarlyq. Degenmen mektep pen aýyl ákimdiginiń ǵımaratyndaǵy birneshe ǵalamtor kabeli eldi mekenniń ınternetpen qamtylýynyń kórsetkishi bola ala ma? Olar sapaly ári jyldam jumys isteı me? Talshyqty-optıkalyq jeli aýyl túgili, aýdan ortalyǵyna da áli jetpegen.
Mektep muǵalimderi tórt symdy qushaqtap otyrsa da, onlaın kúndelikti toltyrýǵa ǵalamtordyń kúshi áreń jetedi. Mobıldi operatorlar qyzmetine qol jetkizsek mundaı olqylyq sheshiler edi. О́ıtkeni jergilikti turǵyndar jeke qondyrǵylar arqyly aýylda otyryp-aq, álemdik keńistikti zerttep, qajetin taba alar edi.
Byltyr burynǵy Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov «elektrondyq saýdany tolyǵymen jetildirý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq eldi mekenderinde keń jolaqty ınternetke qoljetimdilik, sondaı-aq spýtnıktik tehnologııalarmen qamtamasyz etý boıynsha jumystar júrgizilýde» dep esep bergen bolatyn.
Osy maqsatta memleket-jekemenshik áriptestik úlgisi boıynsha aýyldyq eldi mekenderde talshyqty-optıkalyq baılanys jelileri qurylysy atty jobany iske asyrý bastalǵany týraly habarlaǵan. Bul joba 2021 jylǵa deıin 6 212 aýyldyq eldi mekendi qamtamasyz etýge múmkindik beredi eken. Al buǵan Qostanaı oblysyndaǵy aýdandarǵa qarasty aýyldar ilige me? Ásirese Úkimet sharýasy shabandap qalmasyn dep Jankeldın aýdany sekildi óńirlerge nege nazar aýdarmasqa. Bizdi mazalaıtyn suraq osy.
Aýdandaǵy iri aýyldyń biri bola tura XXI ǵasyrda uıaly baılanystyń bolmaýy kóńilge qaıaý túsiredi. Internetten bilim alyp, qosymsha dáris alyp júrgen órkenıetti aýyldyń órenderine bul jerdegi óskinder qalaı qyzyqpasyn. M.Dýlatov atyndaǵy orta mektepte bilim alyp jatqan shákirtterdiń áleýeti mol, yntasy zor. Endi osyndaı mekendi jandandyryp, el ıgiligi úshin paıdalanýǵa ne kedergi?
Buǵan deıin Elbasy Nursultan Nazarbaev óz Joldaýynda «Aýyl – el besigi» jobasynyń bastalǵanyn jarııalady. Atalǵan bastamanyń negizgi maqsaty – aýyldardyń áleýmettik ortasyn jańǵyrtý. Al osy jobalar oblys, aýdan ortalyqtarynda ǵana emes, shalǵaı aýyldarda da atqarylýy kerek qoı. Elbasy bergen tapsyrmanyń sharapaty qaı kezde jetedi?!
Qyzbeldiń qatardaǵy qarapaıym aýyl emestigine Farıza Ońǵarsynova sekildi aqyndardyń óleńin, Sábıt Muqanovtyń alǵashqyda «Adasqandar», keıinnen «Móldir mahabbat» dep jazylǵan romanyn oqyǵandar kózsiz sener edi. Aıdyndy kól qalyń qopadan kórinbeıdi. Bul mańaıda jabaıy qaban, aqbóken áli kúnge deıin tirshilik etedi. Aýdanda atymen joq balyq sharýashylyǵy kásiporyndaryn ashamyn degen adamǵa bul aımaqtan artyq jer tappaısyz.
Toqeterine kelgende, aýyldyń búkil qazaq qoǵamyna qalaı qyzmet etkenin, kimderdi dúnıege ákelip, kimniń qanatyn qataıtqanyn aıtqandaı boldyq. Biraq dittegenimiz bul emes. Alda qazaqtyń kórnekti aǵartýshysy, qoǵam qaıratkeri, aqyn, jazýshy Mirjaqyp Dýlatovtyń týǵanyna 135 jyl tolady. Mádenıet jáne sport mınıstrligi osyǵan oraı Alash ardaqtysynyń týǵan jerinde respýblıkalyq deńgeıdegi is-shara uıymdastyramyz dep jatsa, uıatqa qalmasaq ıgi.
