Rýhanııat • 25 Shilde, 2019

Eskertkishter men estelikter

1542 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Uzynaǵashtaǵy aýdandyq Mádenıet úıiniń sol jaq búıirin ala, jasyl nýǵa malynǵan jalpaq saıdyń erneýinde naızasyn kókke qadap Er Qarasaı batyrdyń eskertkishi tur. Batyr babanyń janyńdy rýhtandyratyn tańǵajaıyp tas músinin bir sıpap, táý etken saıyn tarıh qoınaýyna tereńdep ketken bir oqıǵa ylǵı eske túse beredi...

Eskertkishter men estelikter

Ol kezde, dál osy jerde, Lenın atyndaǵy kolhozdyń Mádenıet úıi sanalatyn eńseli ǵımarattyń aldynda proletarıat kósemderi Lenın men Stalınniń (Keńes Odaǵynyń barlyq buryshyna keń taraǵan «Lenın men Stalın Gorkada» monýmenti - avt.) aıaqtaryn aıqastyryp, bir-birine emine qarap otyrǵan erekshe eskertkish turypty. Ozat kolhozshy Alǵadaı Bókenbaev kókemniń aýdandyq redaksııaǵa kelgen bir sátinde aıtqany: 1953 jyldyń sýyq kókteminde dúnıeden ótken Stalınniń tas músinin ornynan alyp tastaý týraly eki jyldan soń bastalǵan naýqan Uzynaǵashqa da jetedi. Tapsyrma túsýin túskenmen kolhoz basshylary kúndeı kúrkirep nemisti jeńgen qaharly kósemniń tas músinin qulatýǵa júrekteri daýalamaıdy. Aqyry partııa uıymy bas bolyp, tırannyń eskertkishin qalaıda osy túni taıdyrýǵa tas-túıin bekinedi. Partııa «tapsyrysyn» oryndaý ataqty kommýnıst-traktorshyǵa júkteledi. Batyldyq úshin jarty bótelke araq iship, tún jamylyp jalǵyz joryqqa shyqqan ol batyrdyń «kózsiz erligi» sol kún ertesimen-aq jazylmaǵan tarıhqa aınalatynyn eshkim bilmegen! Sóıtse, mańdaıdaǵy qos shamynyń bir kózi ǵana ólimsirep janatyn shynjyr tabandy «DT» traktorymen dittegen jerine úreı qushaǵynda jetken traktorshy temir arqandy Lenınniń moınyna laqtyryp, tas músindi saı tabanyna bir-aq súırep aparyp tastaǵan eken...

Árıne tarıhı sabaqtastyq deýge kelmes, kóp keshikpeı Stalın «ketip», Lenınniń músini ekinshi márte tuǵyryna «yń-shyńsyz» qaıta qonǵan dál sol jerde Er Qarasaı babamyzdyń eskertkishiniń de bir orynǵa eki márte qoıylǵany bar. О́ıtkeni batyrdyń birinshi eskertkishindegi at pen adamnyń tas­tan qashalǵan músinderiniń kólem-ólshemi esh úılespese de birshama jyl «eskertkish atyn jamylyp turdy». Abyroı bolǵanda, kóziqaraqty azamattar qatelikti túzetti, shúkir. Almatydaǵy atynyń alty qulash súıretilgen quıryǵy jer tiregen, óziniń kerneıdeı qalpaǵy kók tiregen Abylaıhan eskertkishine qaraı-qaraı, «kúńkildeı-kúńkildeı» júrip halyqtyń kózi oǵan da úırendi. Endigi jerde «E-e, ómirde arystandaı aıbarly Abylaıhan men onyń arǵymaǵy osyndaı bolǵan» dep, bul qubylysty jas urpaqtyń sanasyna sińirý ǵana qaldy. Osyndaıda tastan qashasa da, shoıynnan quısa da keıipkerin aınytpaıtyn has sheber, qazaqtan shyqqan tuńǵysh músinshi, Qazaqstannyń halyq sýretshisi Hakimjan Naýryzbaevtyń esimin eske alyp, sheberligine bas shaıqaısyń. «Abaı», «Shoqan», «Jambyl», «Bala Jambyl» eskertkishteri!..

El qorǵaǵan batyrlarymyz ben boıyna sóz qudireti qonǵan abyzdarymyzdyń eskertkishteri táýelsizdik jyldary Qazaq­stand­a sańyraýqulaqtaı qaptady. Árıne buǵan qýanasyń! О́kinishke qaraı, «qosaq ishinde talaı bos at» ketti. Qolyna naıza alyp, basyna dýlyǵa kıip, arǵymaq minse, ol – Qabanbaı, Bógenbeı, Naýryzbaı bastaǵan batyrlar, al bórik kıip, dombyra ustasa, ol – Qurmanǵazy men Jambyl bastaǵan aqyn-sazgerler toby dep uǵynýymyz kerek. Beıne – aına-qatesiz serıal! 
Ol dástúrge aınaldy. Granıt tuǵyrdaǵy jazýdy oqyp baryp, kimniń kim ekenin ajyratyp jatamyz. Rýstiń sońǵy patshasy, Búkilreseılik tuńǵysh ımperator Petrdiń tas tuǵyrdaǵy eskertkishine (Sankt-Peterbor, «Mys salt atty») árkez tesilgen saıyn «Osy kisiniń kózi tuzdaı emes pe ózi?» dep súısine tańyrqaısyń. Basynda patsha táji joq, jalańbas! Mundaı qylaýy joq músinshilik sheberliktiń qudireti men qasıetine qalaısha bas urmaısyń?! 90-shy jyldardyń basynda úlken bir aýylda Lenın eskertkishiniń qalaı Abaıǵa aınalǵanyna kýá bolǵanbyz. Kósemniń qýshıǵan betine domalaqtap gıps japsyryp, jaltyr basyna dóńgeletip taqııa kıgizse birinshi ult aqynymyzdan aýmaı qalady eken! Qaıta búgingi kóp eskertkishke qaraǵanda onyńyz erekshe óner týyndysyna óte-móte uqsańqyraıtyn. Bizdiń búgingi músinshilerimiz keńestik ataqty músinshi Evgenıı Výchetıchtiń BUU-nyń Bas ǵımaraty (Nıý-Iork) aldyndaǵy «Semserden soqa soǵamyz» eskertkishine mán bermeı júr-aý dep aıta almaımyz. Qaıtarylǵan qalyń shashty, jazyq mańdaıly, atjaqty sol keıipkerine Výchetıch baıyrǵy tanysy ári syrlasy, dańqty polkovnık Baýyrjan Momyshulynyń bet-beınesin tańdaǵan. Al biz Qazaqstandaǵy on san eskertkishte Baýkeńdi áli kúnge deıin eltiri papahasyz elestete almaı áýremiz! 
Eń bolmasa, ózimizdiń Výchetıchten úırensek, káne?!.
 
Sońǵy jańalyqtar