Búgingi tańda AI-92 markaly benzınniń bólshek saýdadaǵy baǵasy ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 6,9%-ǵa arzandap, 147,6 teńgeden satylyp jatyr. AI-95/96 markaly benzınder de 3,8%-ǵa arzandap, 168,6 teńgege turaqtady. Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev Úkimet otyrysynda Qashaǵan, Qarashyǵanaq, Teńiz kenishterinde júrgizilgen kúrdeli jóndeý jumystary munaı óndirisiniń qarqynyn kúsheıtetinin, Qashaǵanda jóndeý jumystary merziminen 10 kún buryn aıaqtalǵanyn tilge tıek etip, qazirgi óndiris kólemi rekordtyq kórsetkishke – táýligine 400 myń barrelge jetkenin habarlady.
– Teńiz ken ornyn keńeıtý jobasy aıaqtalǵanda óndiris kólemi taǵy ulǵaıady. 2024 jylǵa qaraı Teńizdegi munaı óndirý kólemi qazirgi 27 mln tonnadan 39 mln tonnaǵa jetedi. Qashaǵan ken ornynan bıyl táýligine 370 myń tonna shıkizat alynsa, 2024 jyly 450 myń barrel munaı óndirý josparlanyp otyr. 2025 jylǵa qaraı kórsetkish jylyna 104 mln tonnaǵa jetýge tıis. Teńiz ken ornyn keńeıtý jobasy jalǵasa beredi. Bul bastamaǵa 37 mlrd AQSh dollary jumsalady. Qazaqstanda 2018 jyly – 90 mln, 2017 jyly 86,2 mln tonna munaı óndirildi, – dedi mınıstr.
Tórtinshi MО́Z kerek emes pe?
Q.Bozymbaevtyń jaǵymdy aqparattardy taratýynyń sebebi keıinirek belgili boldy. Onyń sózine qaraǵanda, Qazaqstanǵa tórtinshi munaı zaýytynyń keregi joq.
– «QazMunaıGaz» naryqty, múmkindikter men trendterdi zertteýge qaýqarly kompanııalardy jaldap, sonyń nátıjesi boıynsha máseleniń mán-jaıyn anyqtap, munaı ónimderin tutyný kóleminiń balansyn qaıta zerdeledik. Sóıtip, osyndaı sheshimge keldik, – deıdi Q.Bozymbaev.
Otandyq BAQ-tarda elimizdegi 3 MО́Z-diń qýaty tolyq iske qosylmaı kele jatqany jıi kóteriletini belgili. Bul saýalǵa da mınıstrdiń jaýaby daıyn eken:
– Tolyq qýatymen jumys istemese de 3 munaı zaýyty óndiris kólemin artyǵymen oryndap otyr. Osy turǵydan alǵanda da bizge munaı zaýyty qajet emes, – dep sózin bir túıip ótti Qanat Bozymbaev.
Jalpy, Qazaqstanda tórtinshi munaı zaýytyn salý týraly áńgimeniń tarıhy 2014 jyldan bastalady. Sol kezde tańdaý Aqtaýǵa túsken-di. Bul ıdeıany qoldaýshylar Aqtaýdyń shıkizat qoryna jaqyn ornalasqanyn, Mańǵystaý men Túrkimenstan arasyndaǵy temir jol arqyly Parsy shyǵanaǵy elderine, Aqtaý, Quryq teńiz porttary arqyly Kavkazǵa, Reseı men Eýropa elderine ónimdi eksporttaýǵa bolatynyn alǵa tartqan edi. Biraq munyń bári keıin júzege asyrylmaı, bos sóz bolyp qaldy.
Mınıstrlik usynǵan málimetke sener bolsaq, Belarýs, Qyrǵyzstan elderi bizdiń benzınge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazaqstan jaǵy básekelestiktiń aldyn alý úshin olarǵa reeksport jasamaý týraly shart qoıǵan.
– Biz seriktesterimizdiń Qazaqstannyń munaıy men munaı ónimderin úshinshi elderge reeksport jasaǵanyn qalamaımyz. Kelissóz sátti ótedi dep úmittenemiz, – dedi Q.Bozymbaev.
Budan biraz buryn Energetıka mınıstri Qazaqstan bolashaqta Qyrǵyzstan, Armenııa, Belarýs, О́zbekstan, Tájikstan jáne Aýǵanstan elderine benzın eksporttaıtynyn málimdegen bolatyn.
Qazaqstannyń kómirsýtegi men daıyn ónimderiniń úshinshi elderge eksporttalýy bizge ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi. Biraq onyń keri áserleri de bar dep sanaıdy sarapshylar. Ekonomıst Konstantın Smırnov bizge bergen suhbatynda Qazaqstan janarmaı eksporttamaq elderge dál qazir janarmaıdy Reseı jetkizip otyrǵanyn da umytpaý kerek deıdi.
– Aldaǵy kúzde, jıyn-terim jumystary bastalǵan kezde naryqtyń osy segmentindegi báseke Reseı men Qazaqstannyń arasynda ótedi. Sol sebepti Máskeý Astanaǵa benzın baǵasyn aldaǵy ýaqytta qazirgi deńgeıden túsirýge jol bermeýi múmkin. Biz kórshi elderge benzın satýdy bastaǵanda ózimizde baǵa kóterilýi múmkin. О́ıtkeni bizdiń naryq profısıtten, ıaǵnı artyq benzınnen aryla bastaıdy, – deıdi Konstantın Smırnov.
2025 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda biryńǵaı energetıkalyq naryq paıda bolady. Bul munaı-gaz jáne munaı ónimderiniń baǵasyn teńestiredi. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bul da qazaqstandyqtardyń qaltasyna salmaq túsiredi.
Sarapshylar Energetıka mınıstrligi baǵa arzandaıdy dep qoǵamdy erte qýantyp qoıýy da múmkin ekenin aıtady. Úkimet 2015 jyly janar-jaǵarmaı tapshylyǵynyń aldyn alý úshin AI-80 markaly benzınniń baǵasyn retteýden bas tartyp, erkin aınalymǵa jiberý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. Sarapshylar bul sheshimge naryqtyń zańymen júrý qajettiligi sebep bolǵanyn, Úkimet baǵany naryqtyń ózi rettep otyrady dep úmittengenin aıtady.
– Biraq Úkimet ishinara qatelesti. AI-80 markaly benzındi qaltalylar emes, orta tap paıdalanady. Munaıly el bola tura jyl saıyn dızel otynyn Reseıden alamyz. Ol jetpese, irgedegi Qytaıdan tasımyz. Reseıde munaı ónimderiniń baǵasy sál kóterilse, bizdegi baǵa aspanǵa ushyp ketedi, – K.Smırnov.
Sarapshy bizben áńgimesinde osyǵan deıin «tórtinshi munaı ónimderin óńdeıtin zaýyt salý kerek» degen ustanymnyń kenetten trendten túsip qalý sebebin túsindirip ótti. Onyń paıymdaýynsha, jańa zaýytqa shıkizat kerek. Biz ony qaıdan alamyz? Jumys istep turǵan zaýyttardyń ózi shıkizattyń tapshylyǵyn jıi sezinip júr. Munaı óńdeýshi zaýyttardyń múmkindigi 17,4 mln tonna «qara altyn» óńdeýge jetedi.
Standartty kóterý kerek
Bıyl elimizdegi tirkelgen avtokólikterdiń sany 7 mln 150 myńǵa jetipti. Olardyń 2015 jyldan beri qaraı shyqqandaryna Eýro-4 standartyna saı janar-jaǵarmaı qajet. Al bizdegi zaýyttar Eýro-2 sanatyna jatatyn ónim óndiredi. Al Reseıdegi munaı óńdeý zaýyttarynyń basym kópshiligi 2015 jyldan bastap Eýro-4 standartyna saı janar-jaǵarmaıǵa kóshti. Iаǵnı, MО́Z-derdiń tehnologııasyn Eýro-4 standartyna beıimdeý kerek.
Bul týraly ekonomıst K.Smırnov:
– Aldaǵy birer jylda Qazaqstandaǵy barlyq jańa kólik Eýro-4 standartyna kóshedi. Sebebi 2015 jyldan bastap 10-15 jyldyq tarıhy bar eski kólikterdi ýtılızasııalaý bastaldy. Endi birer jylda bizde Eýro-2 standartyndaǵy benzındi tutynatyn kólik qalmaıtyny belgili. Sol sebepti zaýyttarymyzdy Eýro-4, Eýro-5 standarttaryna aldyn ala beıimdeýimiz kerek, – deıdi.
2018 jyly Shymkent munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtýdyń birinshi kezeńi aıaqtaldy. Atyraý jáne Pavlodar munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý jumystary da jaqynda aıaqtalady. Demek, MО́Z-derdiń Eýro-4, Eýro-5 standartyndaǵy janarmaı shyǵaratyn kezi jaqyndap qaldy.
Mamandardyń aıtýynsha, 1 tonna munaıdy óńdeýdiń ózindik quny – 60-65 dollar. Al bir tonna munaıdyń tek 16 paıyzy ǵana Eýro-2 standartyndaǵy benzın shyǵarýǵa jaramdy. Eger, Eýro-4 nemese Eýro-5 standartyna kóshsek, bul kórsetkish 9-11 paıyzǵa túsip qalýy ábden múmkin. Sol kezde úsh zaýyt shıkizat tapshylyǵyn kórýi múmkin. Mamandar sol úshin MО́Z-derdi jartylaı bolsa da Eýro-4, Eýro-5 standartyndaǵy benzın óndirýge beıimdeı berý kerek deıdi.
Táýekelderdi baǵalaý tobynyń jetekshisi, saıasattanýshy Dosym Sátpaev baǵanyń qymbattaýyna naryqty shekten tys monopolııalaý men munaıdy az óńdeý áser etip otyrǵanyn, bul bizdiń ǵana emes, Reseıdiń de basyndaǵy jaǵdaı ekenin aıtady. Sol sebepti aldaǵy jyldar týraly málimetterdi birizdendirý óte qıyn. Olaı bolatyny, munaı ónimderin satý baǵasy Qazaqstan janarmaı qaýymdastyǵy tarapynan baqylanady da, memlekettik formýlaǵa sáıkes rettelip otyrady. Elimizdegi 3 MО́Z-de memleket úlesiniń bolýynyń ózi janar-jaǵarmaı naryǵyndaǵy lobbısterdiń qarsylyǵyn kúsheıtip jiberýi ábden múmkin. Ondaǵy árbir kúmándi kelisimshart el ishindegi túrli áńgimeniń otyn laýlatyp jibermeıtinine de kepildik joq.
– Aqparattyq soǵysta buǵan deıin munaı treıderleri men janar-jaǵarmaı treıderleri jeńiske jetip keldi, – deıdi D.Sátpaev.
D.Sátpaev masaıraýdy toqtatyp, barynsha salqynqandy jáne biz úshin tıimdi sheshim qabyldaıtyn kez kelgenin aıtty. Naqty áreketti munaı-gaz sektoryndaǵy óz úlesimizdi kóbeıtýden bastaıtyn ýaqyt keldi. Endi keri sheginetin jónimiz de, jolymyz da joq. Onyń paıymdaýynsha, Qazaqstandyq úlesti arttyrmaıynsha, munaı-gaz sektoryndaǵy aqparattyń ashyqtyǵyna qol jetkize almaımyz. Al aqparat ashyq aıtylmaıtyn ortada oryndalmaıtyn ýádeler ótimdi bolady.
ALMATY
