Qasıeti jaǵynan tez jabysatyndyǵymen erekshelenetin otandyq munaıdy tasymaldaý ınnovasııalyq sheshimderdi qajet etedi. Osy mańyzdy másele boıynsha Q.Sátbaev ýnıversıteti men «QazTransOıl» AQ ǵalymdary talaı jyl boıy eńbektenip, birqatar zertteýler júrgizgen bolatyn.
Munaı tasymaly kezinde energııanyń joǵalýy eń aldymen munaı qubyryna jáne peshterge baılanysty. Osy eki aralyqtan ońtaıly júıeni basqarý tetigi tabylsa, tıimdilikti 20 paıyzǵa arttyrýǵa bolady. Onyń paıdasy qarjylyq turǵyda mıllıardtarmen ólshenedi. Sondaı-aq munaıdy magıstraldy qubyrlarmen aıdaýdy onlaın rejimde baqylap ońtaılandyryp otyratyn jáne monıtorıng jasaýǵa múmkindik beretin sıfrly tehnologııa daıyndap shyǵarý da bul jobanyń basty basymdyqtarynyń biri. Jobanyń negizgi ınvestory – Qazaqstandaǵy óńdeletin munaıdyń 42 paıyz úlesi tıesili «QazTransOıl» kompanııasy.
Joba avtorlarynyń biri Uzaq Japbasbaev bizben áńgimesinde: «Ǵalymdar tarapynan «Qandaı ǵylymı jańalyqtar bar?» degen suraq jıi qoıylady. Bul jumysta ǵylymı teorııa da bar, matematıkalyq dáldik te bar. Onyń bári shynaıy jaǵdaılarǵa laıyqtalyp eseptelgen. Tipti teńdeýlerdiń júzdegen ólshemderi da aldyn ala eseptelip, salmaqtyń saqtalý zańdylyqtary da eskerilgen. Mysaly, Túrkistan oblysyndaǵy qubyr jolynyń Jumaǵalıev – Sholaqqorǵan arasyndaǵy munaı tasymaly kezinde kómirsýteginiń tutqyrlyǵy kóbeıip, Nıýton zańyna baǵynbaıtyn jaǵdaıǵa kóshedi. Bul qubylys ǵalymdarǵa belgili bolǵanymen, onyń qalaı ótetini beımálim edi. Sony biz aldyn ala eseptep, shyǵynnyń mólsherin anyqtaýǵa tyrystyq», deıdi.
U.Japbasbaevtyń paıymdaýynsha, bul jańalyq – Qazaqstannyń noý-haýy. Osyǵan deıin «QazTransOıl» kompanııasy Reseı zaýyttarynda qoldanyp kelgen baǵdarlamalardy paıdalanyp keldi. Biraq jumys barysynda sáıkessizdikter baıqalyp, kompanııa ol baǵdarlamadan bas tartqan.
«Qazir qazaqstandyq kompanııalardyń birazy biz daıyndaǵan baǵdarlamaǵa kóshýge daıyn otyr», deıdi ǵalym.
Zertteýshiler tez qatatyn jáne tez jabysatyn munaı men munaı qospalaryn tasymaldaý úderisiniń tamasha matematıkalyq modelderin «ystyq» qotarý jáne hımııalyq reagentterdi qoldaný ádisteri arqyly oılap taýyp, sorǵy agregattary men jylý peshterinde energııa únemdeýdi ońtaılandyrýdyń jalpy krıterıılerin qalyptastyrdy. Sondaı-aq munaı qotarý barysynda ekonomıkalyq tıimdilikti arttyrý men oǵan ketetin energııa shyǵyndaryn azaıtý jónindegi sheshimderdiń ıntellektýaldy algorıtmdik keshenderin oılap tapty.
Qazir ken oryndarynda jeńil munaı óndirý qory kúrt azaıyp bara jatqanyn atap ótken jón, al aýyr jáne jabysqaq munaı qorynyń kólemi dúnıe júzi boıynsha qarqyndap ósip keledi. Sondyqtan da qazaqstandyq ǵalymdardyń bul tamasha jetistikteri elimizde ǵana emes, shetelderde de ózekti máselelerdiń sheshimine aınalyp otyr.
«SmartTran» baǵdarlamasy onlaın rejimde aqparattardy jyldam óńdep, munaı tasymalyn basqaryp, rettep jáne baqylap otyra alady. Sonymen birge baǵdarlama sorǵy agregattary men jylý peshteriniń jáne basqa da qurylǵylardyń tıimdiligin arttyra alady», deıdi U.Japbasbaev.
Batys Qazaqstannyń quramynda parafın kóp, tutqyrlyǵy joǵary munaıyn tasymaldaýdyń senimdi ádisi – shıkizatty ystyq kúıinde tasymaldaý, áli kúnge deıin solaı. Tez qatatyn munaı peshterde qyzdyrylady jáne peshterdiń tıimdi jumys jasaý sharttary qoldanylatyn energııanyń mólsherimen anyqtalady. Al munaıdy ystyq kúıinde qubyr arqyly aıdaý sorǵy agregattarynyń jumysyna baılanysty.
Osy jumystyń avtorlary jasaǵan SmartTran baǵdarlamalyq jasaqtamasy munaı jáne munaı qospalaryn tasymaldaýdy ońtaıly basqarý júıesiniń jáne energııany únemdeý máselesiniń sheshimin, depressorlyq qospany qoldaný arqyly tez qatatyn munaıdy tasymaldaýda energııa únemdeý sorǵy agregattarynyń ońtaıly rejimin anyqtady. Qyzdyrý peshteriniń únemdi jumys isteýi úshin munaı qubyrynyń gıdravlıkalyq jáne jylýlyq kórsetkishterine baılanysty munaı qospasyn ystyq kúıinde aıdaýdyń ońtaıly temperatýrasy da zertteý barysynda belgili bolypty. Sondaı-aq janarmaı men elektr energııasy tarıfteriniń aıyrmashylyǵyn eskere otyryp, munaı qospalaryn tasymal-daýdyń tehnologııalyq rejimderiniń ekonomıkalyq tıimdiligi de zertteý barysynda belgili bolǵan.
«Biregeı baǵdarlamany bizdiń ǵalymdar oılap tapty. Osy arqyly munaı qospalaryn aıdaý kezinde elektr qýatyn únemdeý, modeldeý jáne ońtaılandyrý jumystaryn júzege asyra alamyz. Qazir ken oryndarynda jeńil munaı óndirý qorlarynyń kúrt azaıyp bara jatqanyn atap ótken jón, al aýyr jáne jabysqaq munaı qorlarynyń kólemi dúnıe júzi boıynsha qarqyndy ósip keledi. Sondyqtan qazaqstandyq ǵalymdardyń bul tamasha jetistigi elimizde ǵana emes, shetelderde de ózekti máselelerdiń sheshimine aınalyp otyr», deıdi joba avtorlary.
Munaı-gaz salasynda qol jetkizgen jańa tehnologııaǵa oraı atalǵan ǵylymı jumys 2019 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka salasy boıynsha ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyna usyný jónindegi tańdaýdyń ekinshi kezeńine ótti.
ALMATY
