Talantty túlekter sheteldik oqý oryndary úshin daıarlanatyndaı

78 myń túlek aýtsaıderler qatarynda ma?

Bıyl memleket tarapynan bólingen 53 785 grantqa 64 452 úmitker ǵana qa­tysty. Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Fatıma Jaqypova 2019 jylǵy bilim grantynyń konkýrsy ótken jyldarmen salystyrǵanda tómen deńgeıde eke­nin málimdedi. Bul rette bıyl 143089 oqýshy mekteppen qoshtasqanyn da aıta ketelik. Vıse-mınıstrdiń aıtýyn­sha, bir grantqa ortasha konkýrs 1,29 adam­dy qurady. Ulttyq biryńǵaı testi­leýge qatysýshylardyń sany jyl ót­ken saıyn azaıyp keledi. Eń joǵary kórsetkish 2012 jyly tirkelipti. Sol jy­ly 172 myń 762 túlek konkýrsqa qatysqan. Sodan keıingi jyldardaǵy kórsetkish 133 myń men 143 myń talapker arasynda qubylyp otyrǵan. Al 2015 jyldan beri ósim bere bastaǵan demografııalyq nátıje boıynsha jyl saıyn kem degende 200-250 myń túlek testileýge qatysýy tıis-tin... Biraq bul faktor olardyń grant utý múmkindigi az bolǵandyqtan konkýrsqa qatyspady degendi bildirmeıdi.

2000 jyldardyń basynda  shetelde bilim jıyp kelgen jastarǵa kózqaras salmaqty edi. Sebebi olardyń qatary kóp emes-tin. Sondaı-aq «shetelge tek aýqat­tylar bara alady» degen kózqaras ta basym túsetin. Qazir bul tarapta kedergi joq. Biri memleket usynǵan múmkindikti, endi biri jekelegen kompanııalar granttaryn paıdalanady. Keshege deıin qa­jetti mamandardy shetelde oqytý memlekette trend boldy. Sonymen birge shekaralas Reseı, Qytaı, Qyrǵyzstan jyl saıyn qazaqstandyqtar úshin bilim grantyn bóledi. Reseıdiń joǵary oqý oryndary qazaqstandyq tú­lekterge 300-ge jýyq bilim grantyn bóletinin jyl basynda habarlap, túlekterimizdiń betin ózderine buryp qoıdy. Byltyr Bilim jáne ǵylym mınıstrligi taratqan málimet boıynsha, shetelde bilim alatyn qazaq stýdentteriniń sany 30 myńnan asty. Olardyń 15 myńy – Reseıde, 10 myńǵa jýyǵy – Qytaıda, 5 myńy Eýropa elderi men AQSh-ta oqyp júr. Demek, bul sheteldik joǵary oqý oryndary qazaqstandyq túlekterdi tańdap júrip qabyldaıtynyn, al qazaqstandyq oqý oryndary buıyr­ǵanyn qabyldaıtynyn baıqatady.

Damyǵan elderdegi demografııalyq daǵdarys

Sońǵy ýaqytta keı basylymdar «qazaqstandyq túlekterdiń shetel­­dik joǵary oqý oryndaryna kóp­tep shaqyrylýy qazaqtyń ere­k­she jaratylǵan darynyna baı­la­nys­ty» degen pikirge den qoıa bas­ta­ǵa­ny baıqalady. Sarapshylar bul Or­ta­­lyq Azııa elderine tán ortaq qu­by­lys ekenin aıtady. Máselen, bıyl Eýropalyq odaq, Japonııa jáne Qy­taı joǵary oqý oryndary Qazaq­stan­men birge О́zbekstan, Tájik­stan jáne Qyrǵyzstannyń mektep bitirý­shi­leri úshin de bilim grantyn kóptep bóle bastady. Qazir damyǵan elderde demo­grafııalyq daǵdarystyń áseri seziledi. Son­dyq­tan bul elder talanttardy qo­lyna shyraq alyp izdeýge daıyn.

Sarapshy Toǵjan Qojalıeva shekara­lardyń ashyqtyǵy bul úde­risti tezdetip otyrǵanyn jet­kizdi. «Japonııa, Qytaı, Reseı syrt­tan maman tartýmen birge erek­she qabiletti adam resýrsyn saqtap qalýdy strate­gııalyq baǵyt dep qaraıdy.  Qazaqstan maman­daryn syrtqa eksporttaıtyn el­derdiń qataryna qosylýǵa jaqyn­daı bastady. О́ıtkeni bilim granty kóbirek bólingen salalarda da stý­dentterdiń sany jospardan az bolyp tur. Al aqyly bilim bere­tin bólim­derge stýdentter qabyl­daý 40-85%-dyń arasynda eken. Jo­ǵary oqý ornyna túsýge qajet shekti deń­geıdiń óte tómendigi de jaǵ­daı­dy ózger­te almady. Ulttyq ýnı­ver­­­­sıtet­­ter tikeleı memlekettiń qar­­­­jy­­­­lan­dyrýymen jumys istep otyr­­­­ǵan­­dyqtan Qazaqstandaǵy árbir talant úshin talasýy kerek», deıdi T.Qojalıeva.

Tolyq taldaý júrgizilýi tıis

Sońǵy 15 jylda orys jáne qazaq tilinde bilim alǵan túlek­terdiń ara salmaǵyn UBT nátı­jesi arqyly bilýge bolady. Nátı­jesinde, grant bóliner kezde «50h50» degen qasań ólshemniń kúshi joıyldy. Buǵan qarap keıbir basylymdar «qazaq tilinde bilim alatyn balalardyń sany ósti» degen aqparatty jarııalap ta jiberdi. Al qoǵam bolsa orys synybyn bitirgen túlekterdiń basym kópshiligi Reseı nemese shetel asatynyn kórip-bilip júr. Ekonomıst Erlan Ibragımov bul kórsetkish tek Ulttyq bir­yń­ǵaı test tapsyrýǵa ótinish berý­shilerdiń sany ekenin aıtady. «Qazaqstandaǵy orta mektepterdi qansha bala bitirip shyqty, olardyń qanshasy Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryn tańdady?» degen suraqqa memleket tarapynan nazar aýdarylǵan emes. Qansha túlek ata-anasynyń qarjysymen shetelde oqyp júr?» degen suraqqa resmı túrde áli jaýap berilgen joq», deıdi E.Ibragımov.

Qytaıdyń bilim vedomstvosyna silteme jasaǵan aǵylshyn tildi «China Daily» basylymy jyl basynda Qytaıda bilim alatyn sheteldikter sany boıynsha Qazaqstan 9 orynda ekenin jazdy. Bul rette elimiz Fransııa, Vetnam, Germanııa, Mońǵolııa, Ulybrıtanııanyń aldyn orap ketti. «Qytaıda bilim alý Jibek joly ekonomıkalyq beldeýinde ornalasqan elder úshin sánge aınalýda. Oǵan Qazaqstandy mysalǵa keltirýge bolady. 2005 jyly Qytaıda 781 bala bilim alsa, 2018 jyly bul kórsetkish 11 764 balaǵa jetken» dep jazdy «China Daily». Basylymnyń jazýynsha, QHR memlekettik keńesi 2020 jylǵa qaraı Qytaıda bilim alatyn sheteldik stýdentter sanyn 500 myńǵa deıin jetkizýdi josparlap otyr. Qazaqstan elshilikteriniń málimetine súıensek, Reseıdiń joǵary oqý oryndarynda 26 600 qazaqstandyq bilim alýda. Onyń 19 100-i – kúndizgi oqý bóliminde, 1700-i – halyqaralyq kelisimshart aıasynda oqyp júr. QHR-da 9 670 otandasymyz oqı­dy. Shamamen Ulybrıtanııada – 4 myń, AQSh pen Chehııada – 1 myń, Ma­laı­zııada – 1500 (Malaızııanyń kóshi-qon qyz­metiniń málimeti boıynsha – 611), BAÁ-de – 715, Túrkııada – 783, Pol­shada 300 qazaqstandyq bilim alýda.

Qajetti mamandardy elde daıyndaý kerek

«Reseı Federasııasy men Qytaı­daǵy joǵary oqý oryndarynda oqý quny da, deńgeıi de bizben salys­tyr­ǵanda arzan ári sapaly. Kyrǵyz elin­degi joǵary oqý oryndaryn tań­dap jatqan ul-qyzdar da bar. Fınlıan­dııa men Iran bıyldan bas­tap sheteldik stýdentterge bilim gran­tyn kóptep bóle bastady»,  deıdi T.Qojalıeva. Ol máseleniń túıi­nin alys-jaqyn shetelderge bilim ekspansııasyn uıymdastyrý arqyly tarqatýǵa bolatynyn alǵa tartty. Másele – oqý aqysynda ǵana emes. Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan el­deri álemdik reıtıngte joǵary oqý oryn­darynyń tartymdylyǵyn art­tyrý boıynsha aldyńǵy orynda. Atalǵan elderdiń alys-jaqyn el­derge bilim ekspansııasy bizden bu­ryn bastalǵan. Shetelderdegi dıp­lo­ma­tııalyq korpýstary ar­qyly oqý oryndary jarnamasyn durys júr­gizedi. «Memleket esebinen qarjylan­dy­ratyn bilim granttaryn kóbeıtý máse­leni sheshpeıdi. Joǵary oqý oryn­dary álemdik deńgeıdegi tar­tymdylyǵyn arttyrý úshin sheteldik túlekterge bólinetin bilim granttaryn kóbeıtý kerek. Bul oqý oryndarynyń tany­mal­dy­lyǵyn arttyrady. Elimiz­de sheteldik kompanııalar kóp. Eger Qazaqstanda tirkelgen sheteldik kom­panııalarǵa qajet mamandardy elde oqytýǵa mindettesek, olarǵa qajetti mamandar elimizde daıyndalar edi»,  deıdi T.Qojalıeva.

Qazaqstandyq joǵary oqý oryn­daryna sheteldik túlekterdi tartý memlekettik deńgeıde talaı ret aıtyldy. Jyl basynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Qazaqstanda 18 myń sheteldik stýdent oqıtynyn, olardyń basym kópshiligi Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe elderden kelgenin jetkizdi. Aldaǵy birer jylda shetel­dik stýdentter sanyn shamamen 40 myńǵa deıin jetkizýdi kóz­dep otyrmyz.  «Jyl saıyn 20 paıyzǵa kóbeıtip otyrsaq, aldaǵy 5-6 jylda Qazaqstan aıtarlyqtaı aýqymdy bilim berý habyna aınalady», deıdi mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti taratqan derekkózderde.

Akademık Asqar Jumadildaev mamandyqty túlek emes, grant tań­daı­tynyn, mamandyq pen grant arasyn­daǵy «alaman báıgede» grant­tyń bási basym bolyp shyǵa­tynyn jetkizdi. Al túlektiń ma­man­dyqqa beıimi men yntasy ekin­shi kezekke ysyryldy. Osy rette sońǵy jyldary tehnıkalyq mamandarǵa grant kóp bóline bas­taǵany belgili. Matematıka nemese jaratylystaný pánderinen tómengi synyptarda jóndi bilim ala almaǵan túlek 11-synypqa kelgende jantalasyp, test suraqtaryn jattap alyp, qajetti balǵa qol jetkizedi. Biraq ári qaraı alyp ketýge qabileti jetpegendikten, oqý­dy orta joldan tastap ketedi. «Táýelsizdik alǵan kezeńnen bastap bul máselege mán berilip, zerdelengen joq. Ishki naryq mamandyq daıyndaýda usynys pen suranysty rettep otyratyn teńger­me­li tetikten kóz jazyp qaldy», deı­di A.Jumadildaev. Sondaı-aq ol bi­lim grantyn bel­gileıtin komıssııa qu­ra­my qo­ǵam­­ǵa qupııa ekenin aıtady. Ǵa­lym­nyń sózinshe, «Qandaı sa­la­ǵa grant kóbirek bólindi? Sebe­bi nede?» degen saýaldardyń jaýaby UBT qarsańynda emes, oqý jyly bas­tal­ǵanda belgili bolýy tıis. Budan bólek, komıssııa quramyna óndiris oryn­dary basshylary, óńir basshyla­ry kirgeni jón. Sebebi óndiris basshylary qansha mamannyń zeınet jasyna jetkenin, qaı salaǵa jas­tar­­­dy kóbirek tartý qajettigin or­ta­lyq­­­ta otyrǵan sheneýnikterge qara­ǵan­­da áldeqaıda jaqsy biledi. «Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jany­nan osy máseleni zertteıtin ar­naıy sarap­tamalyq ortalyq ashatyn kez keldi. Maman­dyqqa tapsyrys berý­shilermen baılanys arqyly bólinetin grant sanyn suranysqa qaraı rettep otyrý quzireti júktelýi kerek. Sonda sura­nysqa ıe mamandar daıyndaımyz. Stý­dentter mamandyǵy boıynsha ju­mys taba alatynyna senimdi bolady. Búgingi tańda aǵylshyn tildi elder jedel damyp jatyr. AQSh-tyń áskeri de, ekonomıkasy da qýatty, óıtkeni olar aqyldy adamdarǵa jaǵdaı jasaı­dy»,  deıdi A.Jumadildaev.

Memleket kadrlardy daıarlaýǵa qomaqty qarajat bólýde. Mysaly, kadr daıarlaýǵa 2 jyl ishinde 234 mlrd teńge bólinip, jyl saıyn 300 myńdaı jas maman joǵary jáne kásiptik teh­nı­kalyq bilim alyp shyǵady. Alaı­da búginde jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq resmı statıstıkaǵa sáıkes 82 400 adamdy quraıdy.

Túıin

Jastardyń alys-jaqyn shet memleketterdiń joǵary oqý oryndaryna kóz tigý úrdisi Qazaqstanda ǵana júrip jatqan joq. Elimizdiń ortalyq organdary bul máseleniń baqylaýda ekenin aıtqanymen, «halyqaralyq standart», «táji­rıbe», «qalypty jaǵdaı» dep ózimizdi ózimiz sendirip otyr­ǵanda, bolashaqta negizgi jumys kúshine aınalatyn býynnan aıyrylyp qalmasaq bolǵany. Bul – qaperge alatyn másele.

ALMATY