Tór Altaıdy sýretke tartty

«Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Asylhan Ábdiraıym bastaǵan bir top fotograftyń kózdegeni Tór Al­taı­dy sýretke túsirip qaıtý edi. Jaı ǵana sýretke túsirip qaıtpaı, Shy­ǵys­­tyń shyraıly tabıǵatyn sapa­ly foto­sýretterimen álemge tanytý­dy maq^­sat etti. «Shyǵys-Aqparat» medıa­hol­dın­gi, «Fotoóner» qoǵamdyq bir­les­tigi jáne Berel qoryq-murajaıy uıym­das­tyr­ǵan foto-týrǵa kelgender aldymen О́ske­men­degi etnoaýyldy aralap, ár ulttyń salt-dástúrinen syr shertetin úılerge bas suqty.

– Etnoaýyl degenge qalanyń qaq orta­synda 120 gektardy alyp jatqan alyp aýmaq dep oılamappyn. Keremet! Foto­sýretshiler úshin taptyrmas oryn ǵoı, – deıdi astanalyq fotograf Erbol Erdenbek.

Etnoaýyldaǵy saıahattan soń, fotoapparat ustaǵan jastar úshin «National Geographic Qazaqstan» jýrnalynyń shef-fotografy Erbolat Shadrahov, arda­ger fototilshi Nurmanbet Qızatuly jáne basqa da kásibı mamandar sheberlik saǵa­tyn ótkizdi.

– Bıyl elimizde Jastar jyly dep jarııalanǵandyqtan, «Kıeli Altaı: Berel-2019» fotoekspedısııasyna kel­gen fotograftardyń basym bóligi – jas­tar. Olardyń ishinde áleýmettik jeli arqyly kóztartar týyndylarymen tanymal bolyp qalǵan Dosjan Balabekuly da bar, – deıdi Asylhan Ábdiraıym.

Al sheberlik saǵatynda sóz alǵan «National Geographic Qazaqstan» jýr­na­­­lynyń shef-fotografy Erbolat Shadra­hov:

– Tabıǵatty túsirý úshin jan-jaqty zert­teý kerek. Ol úshin baratyn jerdiń sýret­terin ǵalamtordan qarap shyǵyp, «Kim túsirdi?», «Qalaı túsirdi?» degen suraqtarǵa jaýap izdeńiz. О́z basym kózdegen jerimnen jaqsy kadrlar túsir­meıinshe birneshe ret baramyn, – dep fotograftardy erteńgi saıahatqa daıyn­da­ǵandaı boldy.

Ashyq aspan astynda ótip jatqan sheber­lik saǵatyna belsendi qatysyp, fotografııaǵa qatysty suraqtarǵa durys ja­ýap bergen jastarǵa «Fotoóner» bir­lestigi atynan estelik syılyqtar tabystaldy.

Soldatqulaǵan

Ertesinde on bes fotograf artynyp-tartynyp Tór Altaıǵa, Katonqaraǵaıǵa jol tarttyq. Buralańy men asýy kóp О́mesh asýyn basyp ótken shaǵyn avtobýs Vasılev ótkelindegi paromǵa tumsyǵyn tiredi. Keıbireýi úshin bul parom da tańsyq edi. «Nege áli kúnge Vasılev ótkeli?» dep suraq qoıǵandar da boldy. Mundaıda aýzyńa qum quıylady eken.

Fotoapparat asynǵandar tús aýa Altaıdyń tumsa tabıǵatynan bir-aq shyq­ty. Shyńǵystaıdyń tusynan qos «ÝAZ» mashınasymen ótken ǵasyrda Aýstrııa-Vengrııa tutqyndary salǵan ırek jolmen Soldatqulaǵan asýyna kó­terilip kelemiz. Bul joldyń bas-aıaǵy júz shaqyrymǵa jýyq. Altaı­dyń teriskeıinen bastalǵan jol arǵy bettegi Uranhaı aýylynan bir-aq shy­ǵa­dy. Kónekóz qarııalardyń aıtýyn­sha, eski Aýstrııa joly strategııalyq maq­satta Qytaıǵa asý úshin salynǵan kóri­ne­di. Ol tusta atpen asatyndaı ǵana soqpaq bolǵan eken. Keıin traktormen keńeıtilipti. Ár bıikke ırek jolmen kóterilgen saıyn aýyl-aımaq tómennen munarlana berdi. Biz Soldatqulaǵanǵa jetkende, altyn shapaǵyn shashqan kún uıasyna eńkeıgen. Keıbir tustan Muztaý menmundalady. Fotograftar úshin bul – altyn ýaqyt, sátti kadrlar túsiretin kez. «ÝAZ» kóliginen japa-tarmaǵaı túsken olar jan-jaqqa júgire jóneldi. Yńǵaıly núkte izdep, mańaıdaǵy sulý tabıǵatty sýretke basyp alý úshin shı­raq qımyldady. Áı, biraq munshama sulý­lyqty áp-sátte sýretke túsirip alý áste múmkin emes. Ol úshin Altaıda aılap, aptalap jatý kerek, asyqpaı aralaý kerek. Degenmen Soldatqulaǵannan qorjyndaryn panoramalyq sýretterge toltyrdy-aý deımin. Qarańǵy túse tómenge asyqtyq. Kúrejoldyń boıynda Berelge apara jatqan avtobýsymyz kútip tur...

Berel

Tań atar-atpastan fotoaparattaryn arqalap, Berel-qoryq murajaıynyń ma­ńyn­­daǵy tóbege shyǵyp ketken Dosjan men Bekbol entigip etekke tústi. «Aıý júr», – deıdi ekeýi jarysa sóılep. Olardyń aıtqanyna asa mán bere qoı­ma­ǵan osy jerdiń kúzetshisi:

– E-e-e, aıý júre beredi. Qonjyǵymen júrgen aıý bolmasa, adamǵa shappaıdy, – dep ekeýiniń úreıin basqandaı boldy. Dosjan Balabekuly «taýkezbe» fotograf bolǵanymen, Almatynyń taýlarynda mundaı jabaıy janýarlar kezdese bermeıdi deıdi.

Fotograftar bir úıdiń balasyn­daı tańǵy astaryn ishken soń saqtar men túrkilerdiń zamanyndaǵy jádi­ger­ler­men, obalarmen tanysty.

– Berel-qoryq murajaıy174 gektardy alyp jatyr. Bul jerde Saq jáne Túrki dáýiriniń adamdary jerlengen. №11 obany estigen shyǵarsyzdar, 1998 jyly osy jerdegi qazba jumystary kezinde áıel men er adamnyń jáne on úsh jylqy tabylǵan. Jerlengen er adamnyń jasy 35-40 jas­ta, al qasynda jerlengen áıel adamnyń jasy er adamnan 30 jas úlken bolǵan. Ǵalymdar olarǵa genetıkalyq zertteý jasap, anasy men balasy ekenin anyqtaǵan. Basynan jaraqat alǵan er adamǵa sol zamanda ota jasalǵany da belgili boldy, – deıdi «Berel» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń bas qor saqtaýshysy Janııa Segizbaeva.

Kóne mádenıetpen tanysqan fotograftar qarańǵy túskenshe qundy jádi­ger­lerdi, toń basqan obalardy tas­pa­lap alýǵa tyrysty. Bir toby Berel aýy­ly­nyń tynys-tirshiliginen de tur­mys­tyq fotolar túsirdi.

Kókkól

«Kıeli Altaı: Berel-2019» foto tý­rynyń úshinshi kúninde arna­ıy jas­aq­talǵan «Ýral» kóligimen Muz­taýdy mań­daı­ǵa alyp, Qarakólge jolǵa shyqtyq. Qarakólge naǵyz jol tań­da­maıtyn kólik bolmasa, bylaıǵy Djıpsymaqtar da shyǵa bermeıdi.

Kóbigin atqaqtata aǵyp jatqan Aq­bul­qaq ózenindegi kópirge taıaı bere biz mingen «Ýral» kilt toqtady. Júrgizýshi túsińder degendeı ısharat jasady. Tegi aǵash kópir qaýipti bolsa kerek. Alyp mashına sheginshektep baryp, aǵash kópirden zý etip óte shyqty. Kópir syqyr-syqyr ete qaldy. Biz jaıaý óttik. Keıbir tusyndaǵy taqtaılar oıylyp ketipti. Júrek jutqan júrgizýshi jolaýshylardyń qaýipsizdigin saqtaǵany ǵoı.

Kóp uzamaı Qaraıryq aýylyna aıalda­dyq. Kezinde tirshiligi qaınap jatqan aýyldaǵy úılerdiń kóbi bos tur, tórt-aq otbasy qalypty. Ári qaraı erekshe qorǵalatyn Ulttyq parktiń aýmaǵy. Aqysyn tólep, postan óttik. Taýdyń tasjolymen kele jatqan kóliktiń daýysy yshqyna tústi. О́r. Joldyń qos qaptalyndaǵy qalyń jynysta qaban kóp júredi eken.

Iаzovoe sarqyramasynyń tusyna kelip taǵy bir aıaldadyq. Sarqyrama sondaı bıik bolmaǵanymen, sulýlyǵymen kóz tartady. Fotograftar shyrt-shyrt etkizip sýretke túsirdi de, qaıta kólikke jaıǵasty. Uzaq júrgen joqpyz, bir asýdan asqan soń, móldirep Qarakól kórindi. Qalaı degenmen de, adam aıaǵy az. Kól mańaıy kókmaısa shóp. Jazdyń on tórt kúni ǵana ashyq turatyn Muztaýdy bult basyp turdy. Túsirilim toby kól jaǵasyna apparattaryn tizip qoıyp, ymyrt túskenshe aqbas shyńnyń ashylýyn kútti...

Úsh kúnde fotoekspedısııa múshe­le­ri Al­taıǵa baýyr basyp qal­ǵan­daı kó­rindi, qımaı qoshtasty. Berel-qo­ryq murajaıynyń dırektory Jan­gel­­di Ahmadıev top múshelerine alǵy­­­syn aıtyp, ardager fototilshi Nur­­­manbet Qızatulyna, «National Geog­rap­hic Qazaqstan» jýrnalynyń shef-foto­grafy Erbolat Shadrahovqa qazaq­tyń dástúrimen shapan japty. Topty bas­tap kelgen Asylhan Ábdi­raıym­­ǵa da erekshe iltıpatyn bildirdi. «Kıeli Altaı: Berel-2019» fototýryn uıym­das­tyrýǵa atsalysqan «Shyǵys-Aqparat» bas­shy­lyǵyn Alǵys hatpen mara­pattady. Kelgen qo­naqtar da «Berel-qo­ryq murajaıyna» este­lik retinde káde­syı­laryn tabystap ketti.

Al sizder fotograftardyń Tór Altaı­da túsirgen jaýhar týyndylaryn Alma­ty­da, Semeıde, О́skemende ótetin kórmede tamashalaı alasyzdar.

Mereı Qaınaruly

Shyǵys Qazaqstan oblysy