JERDI TIIMDI PAIDALANÝ – EŃBEK О́NIMDILIGIN ARTTYRÝDYŃ BASTY ShARTY

Elbasy aǵymdaǵy jylǵy “Ja­ńa onjyldyq – jańa ekono­mı­kalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qa­zaq­stan halqyna Joldaýynda, aldaǵy onjyldyqta el damýyna baǵyt­talǵan jańa mindetterdi aıqyndap berdi. Onda el ekonomıkasynyń damýy men onyń básekelestikke qabilettiligin arttyrýdaǵy negizgi tabys kilti – ulttyq ekonomı­kany ártaraptandyrýǵa basa nazar aý­daryldy. Joldaýda ártaraptan­dy­rýdyń basty bir segmenti re­tin­de agroónerkásiptik keshendi da­my­týdyń negizgi úsh baǵyty atap kór­setildi, ıaǵnı onyń birinshisi – 2014 jylǵa atalǵan salada ónim­di­likti kem degende eki ese art­ty­rý, ekinshisi – eldiń azyq-túlik qaý­ipsizdigin qamtamasyz etý, úshinshisi – eksporttyq áleýetti iske asyrý. Atalmysh mindetterdi iske asy­rýdaǵy agrarlyq-ındýstrııa­lyq ártaraptandyrý arqyly aý­ylsharýashylyq shıkizatyn qaıta óńdeýdi shuǵyl arttyrý, jańa qu­ral-jabdyqtar men jańa tehno­lo­gııalardy engizý, aýyl sharýashy­ly­ǵynda zaman talabyna sáıkes, sa­paly ónim óndirýge jańa kóz­qarasty qalyptastyrý, sonymen qatar álemdik tájirıbeni keńinen paıdalaný – búginde elimiz ózdi­ginen sheshe alatyn ister. Bul ret­te, árıne, aýyl sharýashylyǵynda negizgi óndiris quraly bolyp sa­nalatyn jer resýrstaryn tıimdi paı­dalaný, atalǵan mindetterdi iske asyrýda asa mańyzdy ról atqaratyny belgili. Ashyq naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda jáne álemdik azyq-túlik rynogynda oryn alyp otyr­ǵan úlken básekelestikte aý­yl sharýashylyǵy óndirisinde je­tis­tikterge jetý úshin de jerdi tı­im­di paıdalaný basty shart bolyp ta­bylady. Qazirgi kezde res­pýb­lıkamyzdaǵy aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylatyn jerlerdiń jalpy kólemi 91, 7 mln. ga, onyń ishinde egistik jerler – 22,5 mln. ga. Bul rette, egistik jerlerdiń 70 paıyzy Qos­tanaı, Aqmola, Soltústik Qa­zaq­stan jáne Pavlodar oblys­ta­rynda shoǵyrlanǵan. Sonymen qa­tar, respýblıka boıynsha 2,1 mln. ga sýarmaly jer bar, onyń ishinde 1,4 mln. gektary egistik jer jáne ol negizinen (80%) Al­ma­ty, Ońtústik Qazaqstan, Jam­byl, Qyzylorda jáne Shyǵys Q­a­zaq­stan oblystarynda ornalasqan. Degenmen, Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrliginiń Sý resýrs­tary komıtetiniń málimetterine sáıkes, 2008 jyly sýarmaly jer­lerdiń 37%-y paıdalanylmaǵan. On­yń basty sebepteri, kóp jyl­dar­dan beri sýarý júıeleriniń teh­nı­kalyq tómen jabdyqtalýy, sý tar­tý men sý bólý júıeleriniń es­ki­rýi jáne alaptardyń qaıta sor­lanýy topyraq sapasyn nashar­latyp, atalǵan jerlerdi tıimdi paıdalanýǵa keri áserin tıgizýde. Elimizde, TMD elderi men bas­qa da shet memleketterdiń zań­na­malaryna sáıkes, aýyl sharýa­shy­lyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný qatysty máseleler negizinen eki baǵytta júrgiziledi. Birinshisi, memleket tarapynan jerdi tıimdi paıdalanýǵa qatysty júrgiziletin is-qımyldar. Olardy maqsatyna qaraı úsh bólikke bó­lýge bolady. Olardyń alǵashqysy jerdi tıimdi paıdalanýǵa baıla­nys­ty zańnamalardy jetildirý. Qoldanystaǵy Jer kodeksine sáıkes (92-bap), eki jyl paıda­lan­baǵan jer ýchaskeleri, jerdi baqylaý ınspeksııalary tarpy­nan jazbasha eskertý berilgen soń, jer ýchaskesi taǵy da bir jyl paıdalanylmaǵan jaǵdaıda, sot tártibinde jer ýchaskesi onyń ıesinen májbúrlep alynady. Al aýylsharýashylyq jerleri olardy paıdalanýda jer qunarlylyǵynyń edáýir tómendeýine soǵatyn bolsa (93-bap), jer ınspeksııasynyń, talap aryz berýden úsh aı buryn, zań buzylýyn joıý týraly jazbasha eskertýden keıin ǵana jáne osy mer­zimde jer ıesi zańdardyń bu­zy­lýyn joımaǵan jaǵdaıda sot tár­tibimen jer ýchaskesi májbúrlep alynýy múmkin. Jerdi paıdalanbaýyna baıla­nysty jer ýchaskesin alý mehanızmi óte kúrdeli jáne sot prosedýrasyn qospaǵannyń ózinde, jerdi paıda­lanbaý merzimi úsh jylǵa deıin so­zylady. Budan basqa jer qunar­lylyǵynyń tómendeýine baılanys­ty olardy alyp qoıý tetigi jer qu­narlylyǵynyń tómendeýiniń kór­setkishteri zańnamalarmen bel­gilenbeýine baılanysty búgingi kúni atalǵan zań buzýshylyq boıynsha shara qoldaný múmkin emes. Osy se­bepti, agenttik tarapynan Jer ko­dek­sine tıisti usynystar ázirlenip, qa­zirgi kezde olar Parlament Májilisiniń qaraýyna engizildi. Bul rette, jerdi paıdalanbaǵany úshin olardy alyp qoıý tetigin jetildirý jáne aýylsharýashylyq jerleriniń uzaq merzimge aınalymnan shyǵyp qalýynyń aldyn alý maqsatynda, kodekste belgilengen eki jyl paı­dalanbaý merzimi 5 jyl kezeńdegi eki jyl paıdalanbaǵan merzimnen turatyn bolady. Sonymen qatar, jer qunarly­lyǵyn tómendetýge baılanysty kórsetkishter Úkimet bekitetin jerdi tıimdi paıdalanýdyń tártibi quramynda belgilenetin bolady. Jer qunarlylyǵy kórsetkishterin anyqtaý jáne olarǵa monıtorıng júrgizý maqsatynda Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń quramynda bo­lyp kelgen “Respýblıkalyq agro­hımııa qyzmetiniń ǵylymı me­todıkalyq ortalyǵy” memlekettik mekemesi Úkimet qaýlysymen Jer resýrstaryn basqarý agenttigi quramyna berildi. Kelesi shara – aýyl sharýashy­ly­ǵyna sýbsıdııalar berýdi júıe­lendirý. Atalǵan másele boıynsha memleket saıasatynyń máni, ol aýyl sharýashylyq sýbektilerine beriletin sýbsıdııalardy ozyq teh­no­logııalar men sapaly aýyl sha­rýa­shylyq ónimderin óndiretin já­ne jer resýrstaryn tıimdi paı­dala­natyn sýbektilerge basymdylyq retinde berýdi júıelendirý bolyp tabylady. Sońǵysy – jer paıdalaný men qorǵaýdy memlekettik baqylaý. Mem­lekettiń basty ákimshilik fýnk­sııalaryna jatatyn mem­le­ket­tik baqylaýdyń negizgi maqsaty jer paıdalanýda zańdylyqtardyń saq­ta­lýyn baqylaý bolyp tabyla­dy. Atal­ǵan fýnksııany agenttiktiń óńir­aralyq jer ınspeksııalary atqarady. Byltyrǵy jyldyń qo­ry­tyndysy boıynsha, agenttiktiń jer ınspek­sııalary kólemi 1,3 mln. ga jerde 9 myńnan asa paıda­la­nyl­maıtyn jer ýchaskelerin anyq­tady. Sonymen qatar, kólemi 2,04 mln. ga bolatyn 3,4 myń jer ýchas­keleri ıesiz ýchaskeler retinde esepke qoıyldy. Budan basqa, aýyl sharýa­shy­lyǵy maqsatyndaǵy jerlerge qa­tysty ınspeksııa kólemi 1,6 mln. ga jerde 1,6 myń tekseris júrgizip, jalpy kólemi 416,3 myń ga jerde 894 jer zańnamasy normalarynyń buzylýyn anyqtady. Tekseris nátıjeleri boıynsha 894 sýbekti jaýapkershilikke tartyldy (aý­yl­sharýashylyǵyna belgilengen jer­ler­di tıimsiz paıdalaný nemese múl­de paıdalanbaǵany úshin) olarǵa jalpy somasy 17,9 mln. teńge aıyppul salyndy jáne 119 jaǵ­daıda eskertý túrinde ákimshilik sha­r­alar qoldanyldy. Kólemi 41,1 myń ga bolatyn 9 jer ýchaskeleri boıynsha sot organdaryna talap-aryzdar daıyndaldy. Agrarlyq sek­tordyń ıelik etýshi sýbek­tilerine nysanaly belgilengen aýdany 583,3 myń ga jerlerdi paıdalaný qajettiligi týraly 5,1 myń eskertý hattar jiberildi. Aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıda­lanylatyn 480,2 myń ga jerler jer paıdalanýshylardyń ıeliginen shyǵarylyp, memlekettik menshikke qaıtaryldy. Jerlerdi tıimdi paıdalaný boı­ynsha memleket tarapynan júr­giziletin is-sharalardyń kelesi bir baǵyty, ol jer ıeleriniń ózderi bastamashy bolatyn is-qımyldar. Elimizdiń zaman talabyna saı naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýine baılanysty, respýblıkamyzdaǵy aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerleri negizinen memlekettik emes sýbektilerdiń ıeligine kóshkeni aıan. Osy sebepti, aýylsharýa­shy­lyq jerleriniń 98 paıyzynan a­s­ta­my 207 myń sharýa qojalyqtary jáne 7,1 myń sharýashylyq serik­tes­tikter, aksıonerlik qoǵamdar men aýylsharýashylyq koopera­tıv­­teriniń ıeliginde. Sondyqtan da, óz ıelikterindegi jerlerdi tıimdi paı­dalaný men olardy qorǵaý atalǵan sýbektilerdiń basty múddesi men mindeti. Aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi paıdalanýda sharýashylyq­tardyń jer kólemi, aýylsharýa­shy­l­yq máshınelerin paıdalaný tıimdiligi men aýyl sharýashylyǵyn ónerkásiptik júıege beıimdeýge jáne de jańa tehnologııalardy engizýge aıtarlyqtaı áserin tıgizedi dep ataýǵa bolady. Qazirgi kezde, soltústik óńirler­de sharýa qojalyqtarynyń ortasha jer kólemi 400 gektardan 720 gek­tarǵa deıin, al ońtústik óńirlerde 20-dan 162 gektarǵa deıin qurap otyr. Sol sebepti, sharýa qojalyq­tary jerlerin biriktirý arqyly olardy irilendirý, sol arqyly ón­diristi tıimdi júrgizýdiń tásilderin damytý, ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Zańnamalarǵa sáıkes, mundaı bastama jer paıda­laý­shylardyń erkimen júrgiziledi. Memleket tarapynan olardy yn­ta­landyrýda ekonomıkalyq tetikter, ıaǵnı sýbsıdııalardy berýdi júıe­lendirý arqyly, sharýashylyq­tar­dy irilendirýge jáne ozyq tehno­logııalardy paıdalanýǵa ekpin berý qoldanylady. Budan basqa, aýyl sharýshylyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný arqyly, osy salada eńbek ónimdiligin art­tyrýdyń aýyl sharýashylyǵy sýbek­tilerine tıesili kelesi bir baǵyt – jerdi paıdalanýdyń ǵyly­mı negizdelgen jerge ornalastyrý jobalaryn jasaý. Joba aıasynda jerdi sapasy men maqsatyna oraı ornalastyrý sharalary, aýyspaly egisterdi qoldanýdy uıymdastyrý, jerdi jel jáne sý erozııasynan qorǵaýǵa jáne topyraq qunar­lylyǵyn arttyrýǵa negizdelgen jer­di óńdeýdiń tehnologııalyq kar­talaryn jasaý, rynok suranysyna oraı, jergilikti jerge beıimdelgen aýylsharýashylyq daqyldarynyń quramyn anyqtaý, taǵy da basqa osy aıtylǵan máselege qatysty keshendi jumystardy júrgizý. Osy sebepti bul sharalardy júrgizý jer ıeleriniń olardyń múddelerimen qatar osy saladaǵy memleket saıasatymen ushtasatyn is-sharalar desek qatelespeımiz. Sózdi túıindeı kelgende, jerdi tıimdi paıdalaný tek, sharýashylyq júrgizýshi sýbektileriniń ǵana emes, keleshek urpaq úshin qasıetti qara jerden nesibesin aıyryp, halqymyzdyń ortaq múddesi, ıgiligi jolynda eńbek etip jatqan bar­sha­ǵa júktelip otyrǵan úlken mindet. О́mirzaq О́ZIBEKOV, Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń tóraǵasy.