Tarıhı 26 tamyz jaıynda

Búkilreseılik  Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komıssarlary Keńesi 1920 jylǵy 26 tamyzda Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasyn qurý jóninde arnaıy Dekret shyǵarǵan edi. Bul Reseı patshalyǵy joı­ǵan eldigimizdi jańa turpatta jań­ǵyrtýǵa tyrysqan Alash-Ordany tuǵyrdan taıdyryp, halqymyzǵa memlekettiligin keńestik negizde qalpyna keltirýge múmkindik ber­gen bolshevıktik ókimet sheshimi bolatyn.

Keńestik Qazaq Respýblıka­synyń shańyraǵyn kóterýge zań­dyq tuǵyr soqqan osy tarıhı qu­jattyń qabyldanǵanyna bıyl, mine, toqsan toǵyz jyl boldy. Kelesi jyly bir ǵasyr tolady.

Sonymen, 26 tamyz – qazaq halqynyń memlekettilik márte­besin qaıtarýyna  joǵarydan jol ashqan tarıhı kún. Qyzyǵy, keńes ókimetiniń asa mártebeli basshylary qolymen mańyzdy bıik pármen dúnıege kelgen osy­naý tarıhı kún jetpis jyl dáý­rendegen keńes dáýiri keziniń ózinde qazaqstandyq Qazan týyn asqaqtatýshylar tarapynan asa elenbegen-tin. Elenbegen.  Shyn­týaıtynda, bul datany memle­kettiligimizdi jańǵyrtqan kún re­tinde birde-bir ret ataǵan da, toılaǵan da emespiz. Al qazirgi táýelsizdik kezeńinde ony múldem umyt qaldyryp júrmiz. Degenmen, moıyndaý abzal, qazaq eli úshin mańyzy eresen zor bolǵan sol toqsan toǵyz jyl ilgeridegi ke­ńes­tik Dekret tóńireginde onyń bir ǵasyrlyq mereıli datasy qarsańynda azyn-aýlaq oı qozǵap, ótken jolymyzǵa kóz júgirtip qoıý, aldaǵy bir jyl ishinde sol syrly qujat haqynda atqarýǵa tıis sharýalarymyzdy nobaılap alý paryzymyz bolýǵa kerek.

Jalpy, qazaqtyń ımperııa aranyna jutylǵan memlekettiligin jańǵyrtýdy kózdegen asa mańyzdy oqıǵalardyń bári jıyrmasynshy júzjyldyqtyń alǵashqy shıre­ginde oryn alǵany belgili. Halqy­nyń jer-sýymen qosa rýhanı sa­nasy otarlanyp bara jatqanyn ótkir sezingen dinı qyzmetshilerdiń jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy qarsylyq áreketterinen qazaqtyń jańa turpatty ult-azattyq qozǵa­lysy ushqyn alyp, artynsha bi­rin­shi orys revolıýsııasynyń dúm­pýimen keńirek qanat jaıyp ta­raǵany, maqsatty baǵdarlamasyn qalyptastyrǵany málim.

Búginde Alash qozǵalysy dep atalatyn bul qubylys jalpy­ım­perııalyq revolıýsııalyq qoz­ǵa­lyspen, ımperııadaǵy jalpy­musylman qozǵalysymen astasa óristedi. Patshany taqtan taı­dyr­ǵan ekinshi revolıýsııadan – 1917 jylǵy aqpannan keıin qazaq azattyq qozǵalysy erkin damyp, jer-jerde ótken jınalystarynda keleshek memlekettilik tú­rin tań­­daı bastady. Qazaq qaırat­ker­leri Quryltaıshy jınalysqa sendi.  Alaıda, burynǵy ımpe­rııa aý­maǵynda ornaýǵa tıis memle­kettik qurylym túrin anyqtamaq Quryltaıshy jınalys ıdeıasyn úshinshi revolıýsııa – 1917 jylǵy Qazan jeńimpazdary joqqa shy­ǵaratyny baıqaldy. Sonda olar Quryltaıshy jınalysty kútpeı-aq, ulttyń azattyq qozǵalysyn mejeli shyńyna shyǵarýdy batyl qolǵa aldy...

Orynborda jınalǵan II Jal­py­qazaq sezi delegattary 1917 jylǵy 12 (25) jeltoqsanda ja­ńa Reseı quramynda bolatyn mem­lekettik birliginiń shańyraǵyn kó­terip, Búkilqazaqtyq «Alash-Orda» Halyq Keńesin – qazaq av­tonomııasynyń úkimetin saı­lady.  Sóıtip tarıh sahnasyna etnostyq óz atymen shyǵyp, tórt ǵasyr derbes ómir súrgennen ke­ıin alpaýyt ımperııa aranyna jutylǵan ulttyq memlekettilik áldeneshe ondaǵan jyldan soń, zamanaýı turpatta jańǵyrtyldy.

Biraq ǵumyry uzaq bolǵan joq. 1917 jylǵy 25 qazan (7 qa­rasha) tóńkerisin jasap ómirge kelýimen dúnıeni dúr silkindirgen tapshyl bolshevıktik bılikpen 1918 jylǵy sáýirde Alash-Orda delegasııasy kelissóz júrgizgen, sonda keńestik basshylyq II Jal­py­qazaq seziniń sheshimderin moıyndaǵandaı bolǵan. Alashtyq delegasııa Kishi Sovnarkomda  avto­nomııanyń basqarý qurylymyn keńestik relske jaqyndatý jo­basyn jasaǵan, delegasııaǵa ony júzege asyrýǵa qajet mol qarjy berilgen. Alaıda, keri qaıtqan de­legasııa qazaq shegine jeter-jet­peste-aq bolshevızm kósemderi «ultshyl býrjýazııamen» ymyraǵa barýǵa bolmaıtynyn málimdep, jer-jerdegi ókilderine tıisti nus­qaýlaryn joldaǵan-dy...

1918 jyldyń basynda taǵa­ıyndalǵan Dala ólkesiniń komıs­sary, sol jylǵy mamyrda qu­ryl­ǵan Ult isteri jónindegi ha­lyq komıssarıatynyń Qazaq bó­limi el ishinde sovdepter (depý­tattar keńesi) nasıhatyn kú­sheı­te tústi. Shyǵys Alash-Orda ókilderi keńes ókimeti jaǵyna shyǵa bastady. 1919 jylǵy 10 shil­­­dede Predsovnarkom (Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy) Lenın ólkeni áskerı-azamattyq turǵyda basqarýdy júzege asy­rýǵa tıis eń joǵarǵy bılik me­ke­mesi Qazaq revolıýsııalyq ko­mı­tetin qurý jaıyndaǵy dek­retke qol qoıdy. Quramyna qa­zaq ult-azattyq qozǵalysynyń bu­rynǵy qaıratkerleri de kirgen Qazrevkomnyń qaramaǵyna Astra­han gýbernııasyndaǵy qazaq aýmaq­tary men Oral, Torǵaı, Aqmola, Semeı oblystary berildi. Qazaqtyń ózge terrrıtorııalary 1918 jyl­ǵy 1 mamyrda jarııalanǵan Túrkis­tan Respýblıkasynyń quzy­ryn­da bolyp, 1917 jyldan bastal­ǵan al­ǵashqy asharshylyq zardabyn she­gip jatty.

Qazrevkom qıly kelissózder­den keıin Batys Alash-Ordany bar­sha qurylymymen keńeske qa­ratty, sodan soń, 1920 jylǵy 9 naý­­ryzda Alash avtonomııasynyń, onyń ókimetiniń, bólimsheleriniń taratylǵany jóninde sheshim shy­­­­ǵardy. Osylaısha, Alash óki­me­ti jeńildi, tarıh sahnasynan ketti. Shúkir, biraq Alash ıdeıa­sy jeńilgen joq. Ol keńes platfor­ma­syna shyqqan azamattardyń sanasynda laýlap, onymen rýh­tan­ǵan kúreskerler árdaıym el­dik múddeni nysana etti. Ult qaı­ratkerleriniń qatysýymen ke­ńestik qazaq avtonomııasyn daıar­laý isi dańǵyl jolǵa tústi, bul ret­te Qazrevkom qyrýar jumys júrgizdi. Qazrevkom belgilegen ókilder bolashaq avtonomııa aýma­ǵyn naqtylaýǵa baılanysty or­ta­lyqta ótken májilisterge qa­tysty. 1920 jylǵy 17 tamyzda  Sov­narkom Qazaq Respýblıkasy ha­qyndaǵy qujattyń jobasyn qarap, maquldady.  

Osylardan keıin tarıhı Dekret dúnıege keldi. Búkilreseılik Orta­lyq Atqarý Komıteti (VSIK) já­ne Halyq Komıssarlary Ke­ńesi (Sovnarkom) 1920 jylǵy 26 tamyzda Sovnarkomnyń 1919 jyldyń 10 shildesindegi dek­re­tin damyta qarap, Qazaq Res­pýb­lıkasyn qurý jóninde qaýly aldy. 

Avtonomııalyq Respýblıka Reseı Sosıalıstik Federatıvtik Keńestik Respýblıkasynyń bóligi retinde quryldy. Quramyna Pav­lodar, Semeı, О́skemen, Zaısan, Qarqaraly úıezderinen turatyn Semeı oblysy, Atbasar, Aqmola, Kókshetaý, Petropavl úıezderinen jáne Omby úıeziniń bir bóliginen turatyn Aqmola oblysy berildi. Omby úıeziniń Qazaq jáne Si­bir bólikterin dál mejeleýdi Qaz­revkom men Sibirevkom ózara ke­lisip júzege asyrady dep esker­tildi. Respýblıkaǵa, sondaı-aq Torǵaı (Qostanaı, Aqtóbe, Yr­ǵyz, Torǵaı úıezderimen), Oral (Oral, Ilbishin, Temir, Gý­rev úıezderimen) oblystary, Kaspıı syrty oblysynyń Mań­ǵystaý úıezi, osy oblystaǵy Kras­novodsk úıeziniń 4-shi jáne 5-shi Adaı bolystary, Astrahan gýber­nııa­synan Sınemorskaıa bolysy, Bó­keı ordasy, 1-shi jáne 2-shi Teńiz jaǵalaýy okrýgterine japsarlas burynǵy qazynalyq obrok jer­leriniń aýmaǵy berildi. Teńiz jaǵalaýy jolaǵy jáne Safronov, Ganıýshkın, Nıkolaev bolystary Qazrevkomǵa qaratyldy. Astrahan atqarý komıteti janynan  halqy aralas oblystardyń ózara qa­rym-qatynastaryn muqııat ret­ke keltirý úshin Qazrevkom men Astrahan atkomy ókilderi kire­tin komıssııa qurý kózdeldi. Al sol sátte Túrkistan Respýblıka­synyń quramynda turǵan qa­zaq terrıtorııalaryn Qazaq Res­pýblıkasy quramyna qosý sondaǵy halyqtyń erik-jigeri nátıjesinde júzege asyrylady dep belgilendi.

26 tamyz Dekreti boıyn­sha «jergilikti Sovdepter, Orta­lyq Atqarý Komıteti jáne Qa­zaq Sosıalıstik Sovettik Respýb­lıkasynyń Sovnarkomy» Qazaq Respýblıkasynyń basqarý organ­dary bolyp tabylatyn. Osyndaı qurylymdy tolyq zańdastyrý maqsatymen Qazrevkom 1920 jyl­ǵy 4–12 qazanda Qazaqstan Sovetteriniń Quryltaıshy sezin ótkizdi de, ókilettigin toqtatty.

Sezd Qazaq Respýblıkasy eń­bekshileri quqtarynyń dek­la­ra­sııasyn qabyldady. Dekla­rasııada Reseı Federatıvtik Res­pýblıkasynyń quramynda Qazaq Avtonomııalyq Respýblıkasy­nyń qurylǵany konstıtýsııalyq turǵyda jarııa etildi. Respýblıka azamattarynyń negizgi quqtary men mindetteri, memlekettik bılik organdary, saılaý júıesi men onyń prınsıpteri,  jer saıasaty, sottyń uıymdastyrylýy men qyzmetiniń júıesi belgilendi. Respýblıkanyń joǵarǵy bılik organdary – Ortalyq Atqarý Komıteti (Qazatkom) men Ha­lyq Komıssarlary Keńesi (Halkom­keńes) saılandy.

Munyń bári jurtshylyq ta­ra­pynan jaqsy qabyldandy, qa­zaqtyń keńestik ulttyq mem­le­kettiliginiń jarııa bolýy otarlyq qapastan shyqqan halyqtyń ulttyq jańǵyrý jolyndaǵy alǵashqy qadamy retinde baǵalandy.

Biraq qazaqtyń ulttyq memle­kettiligi 1920 jyly jarııa boldy degenmen, is júzinde ulttyq memlekettilik úshin kúres eshqashan tolastaǵan joq.  Respýblıkanyń shyǵysynda da, batysynda da shekaralar birtindep naqtylanyp jatty. Qazrespýblıka aýmaǵynda 1921–1923 jyldary úlken ashar­­shylyq boldy. 1924 jyly Orta Azııada jańasha turpatta ult­tyq-memlekettik jikteý júr­gi­zildi. Mejeleýden soń oń­tús­­tik qazaǵy jer-sýymen respýb­lı­kaǵa qosyldy. Endi Qazaq Res­pýb­lıkasy Úlken Túrkistan ólke­sinde shańyraq kótergen memle­kettik qurylymdardyń ishindegi halqynyń sany jaǵynan da, jeriniń kólemi jaǵynan da eń kórnektisine aınaldy. Biraq ol О́zbek, Túrikmen respýblıkalary tárizdi Keńes Odaǵyn qurýshy odaqtas respýblıkalar qataryna jolatylmaı, burynǵysynsha, RKFSR quramynda qaldyryldy. Sonda Úlken Qazaqstan Keńeste­riniń 1925 jylǵy 1-shi (jalpy reti boıynsha 5-shi) sezinde buryn jaı ǵana jarııalanǵan Qazaq Ult­tyq Respýblıkasynyń endi is jú­zinde qurylǵany jóninde bar daýyspen atap aıtyldy. Oryssha «kırgız» dep aıtylyp-jazylyp kelgen halyq pen memleket ataýy resmı túrde «qazaq» ataýyna al­mastyryldy. Respýblıkanyń ult­tyq sıpatyn naqty ispen tııa­naqtaýdy kózdeıtin birqatar mańyzdy qarar qabyldandy. О́kinishke qaraı, olardyń bári birdeı bolshevıktik ortalyq ta­ra­pynan qoldaý tappady.

Burynǵy ımperııany halyq kó­ńilinen shyqqan keńestik bı­lik torymen shyrmaǵan keńes óki­metiniń qulaq kúıin kommýnıstik  partııa keltirip otyrǵany málim. Al bolshevızmniń kompartııasy óziniń tabıǵatynan qatań ortalyq­tandyrylǵan ımperııalyq par­tııa bolatyn. Tıisinshe, onyń tak­­tıkalyq eseppen qurǵan ult­tyq qurylymdarynyń barshasy kommýnıstik manıfeste tujy­rymdalǵan «jumysshylarda otan joq» qaǵıdasyna adaldyq­pen, árdaıym dúnıe júzi proletar­laryn birigýge shaqyryp uranda­tatyn. Jergilikti jurttyń taptyq tuǵyrdan tıtimdeı de aýytqymaýy senimdi kózder arqyly qatań qa­daǵalanyp turatyn.  Osyndaı ıdeologııalyq ahýalda Qazaqstan­dy basqarýǵa 1925 jyly jibe­rilgen «kóldeneń kók atty» jer­gilikti kommýnısterdiń sana-se­zimin, oılaý kókjıegin bir arna­ǵa túsirý, kóndikpeıtinderin qyz­metten, elden alastaý, alashor­dashy delinetindermen ymyrasyz kúresý saıasatymen qatar qazaqtyń ulttyq múddesine kereǵar solaqaı reformalardy oıyndaǵydaı júrgizý arqyly respýblıkany 1931–1933 jyldarǵy alapat ashar­shylyqqa dýshar etti.

Halyqty Ulttyq Apat uıy­ǵyna tirep, joıylýǵa taqaltqan emıssardyń qatelikterin tú­zeý­ge ortalyq ekinshi bir «senim­di ókilin» jiberdi. Onyń basshy­lyǵymen el eńsesin kóterdi. Tiri qalǵan jurtty qaırattandyrý, bosqandardy elge qaıta jınaý,  qulaǵan dástúrli sharýashylyqty jandandyrý, ásirese mádenı re­­volıýsııa jasaý nátıjeleri jurtty súısindirdi. Halyqty qy­­nadaı qyrǵan memlekettik qylmys izderin búrkemeleıtin jańa tarıhı sheshim qabyldandy. Qazaq Respýblıkasyna odaq qurý­shy memleket táji kıgizildi: 1924 jyly barlyq talapqa saı bo­lyp turǵanyna qaramastan be­ril­megen odaqtyq mártebe bir mú­shelden keıin berildi. Jasandy asharshylyq saldarynan qazaǵy azshylyqqa, biraq kóshpendilikten ketip, otyryqshyǵa aınalǵan, bıik óneriniń arqasynda «qa­rań­­­ǵy halyq ishindegi sosıa­lızm jetistikterin» aıdaı álem­ge áıgilegen saltanattan soń be­rildi.  Bul dárejeni aspannan tús­kendeı etip 1936 jylǵy 5 jel­­­­toqsanda qabyldanǵan KSRO Kon­stıtýsııasy syıǵa tartty. 1920 jylǵy 26 tamyz Dekretinen bas­talǵan keńestik avtonomııalyq qazaq memleketi osylaı, 1936 jyl­ǵy 5 jeltoqsandaǵy stalındik Konstıtýsııa boıynsha jańa sa­paǵa kóterilip, «respýblıkalar odaǵyn qurýshy sosıalıstik táýelsiz memleketterdiń birine» aınaldy. Bul keńestik qazaq mem­leketiniń tarıhyndaǵy orasan zor beles, erekshe mánge ıe tarıhı oqıǵa edi. Bul – memlekettik tá­ýel­­sizdigimizdiń 1991 jylǵy 16 jel­toqsanda konstıtýsııalyq zań­men bekitilýin múmkin etip, 1936 jyly soǵylǵan bekem zańı tuǵyr bolatyn. 

Artynsha saıası repressııalar naýqany, ekinshi jahandyq soǵys, halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý, ındýstrııa oshaqtaryn órkendetý, dańqty tyń epopeıasy oryn aldy. Tyńgerler deıtin romantıkalyq at ıelengen jańasha otarlaýshylar shalqytqan qonys-muhıt aıdynynda oqshaý shaǵyn aral ispettene qaraýytqan  qa­zaq aýyldary birtindep jalpy­adamzattyq uranǵa qulap jatty. Halyqtyń sana-sezimi, mádenıeti ózgerdi, oryssha saýaty artty, kommýnızmge bir tilmen barý ar­­manǵa aınaldy. Ekonomıka qa­ýyrt ósti, respýblıkada ár on jylda jorymaly túrde bir ın­dý­strııaly Qazaqstan salynyp turdy. Biraq respýblıkany son­shama iri jetistikterge jetkize tu­ra, keńestik bıliktiń qazaq ult­tyq múddesin shekteýge túsirýi eleý­siz qala bermedi: elge teńdik bergen stalındik konstıtýsııa qa­byldanǵaly beri jarty ǵasyr ótkende qazaq jastarynyń áıgi­li Seksen altynshy jyl jeltoq­sanyndaǵy saıası kóterilisi oryn aldy. Totalıtarızm ydyraı bas­tady...

Táýbe, ultymyzdyń  totalı­tar­lyq bılik burmalaýlarynan jan-dúnıesi syrqyraı aýyryp, aıtyp-jetkizgisiz qasiret shegýi óteýsiz qalmady: keńestik qazaq memleketi táýelsiz damý syndy jańa sapalyq deńgeıge aýysýǵa bettedi. Aýysty. Alǵa jańa maq­sattar tartyldy. Bolashaqqa se­nimmen betteý úshin ótken joldy jaqsy bilý kerektigi, árkimniń ózin-ózi tarıhpen tárbıeleýiniń mańyzdylyǵy, totalıtarızm búr­kemelegen qaraly tarıhtan sabaq alýdy tártipke aınaldyrý jón bolmaǵy aıqyndaldy. Al bul – maqsatty túrde ilgerileýge qajet shart.

Osy oraıda 26 tamyz syryna tereń boılap, kele jatqan ǵa­syrlyq datasy qarsańynda mem­le­kettiligimizdi jańǵyrtý jo­lyn­daǵy kúresimizdi zertteı tús­kenimiz durys bolar edi. Jetpis bir jyl ómir súrgen qazaqtyń keńestik respýblıkasynyń bas­taýyna úńilip, ımperııa joıǵan ulttyq memlekettiligimizdi qal­pyna keltirý, jer-sýyn, halqyn jıyp, shek-shekarasyn anyqtap belgileý jolynda janyn bergen azamattarymyz ben olardyń eń­bekterin saralaý ám ádil baǵa­laý áli kúnge deıin tolyq zert­telgen joq. Solardyń janqııar­lyq qyzmetteri, myń-san saıası qurban, mıllıondaǵan ashar­shylyq qurbandary bizdiń táýel­sizdigimizge jol saldy, sony osy aldaǵy bir jylda, keńestik qazaq memleketiniń júz jyldyǵyna de­ıin ádil de jan-jaqty zerdeleýdi boryshymyz dep uǵaıyq.

Beıbit QOIShYBAEV,

jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty