Sodan beri bul jańalyq resmı jáne beıresmı BAQ úshin trend taqyryptardyń birine aınalyp, halyqtyń shetel valıýtasyna degen suranysyna qarap, qaltasyndaǵy qarjysynyń mólsherin baǵamdaıtyn boldy. Maýsym aıynda elimizdegi valıýta aıyrbastaý pýnktteri arqyly 1 mlrd AQSh dollary satylyp, bul kórsetkish rekord ornatty. Atalǵan soma ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 5 ese kóp eken.
Osy derekti jarııalaǵan Ranking.kz saraptamalyq ortalyǵynyń nazarynan qaı qalada qansha AQSh dollary satylǵany da tys qalmaǵan: Shetel valıýtasynyń basym kópshiligin Almaty, Nur-Sultan jáne Shymkent qalalarynyń turǵyndary satyp alypty. Sarapshylar osy rette Qazaqstandaǵy úsh megapolıs turǵyndarynyń shetel valıýtasyna degen yqylasynyń kenetten kóterilip ketýine nazar aýdaryp otyr. 2016, 2017, 2018 jyldary kóktem men jaz maýsymynda shetel valıýtasyn kóbirek satyp alǵandar osy qalalardyń turǵyndary bolǵan. Jaǵdaı bıyl tórtinshi ret qaıtalanyp otyr. Jýyrda jýrnalısterdiń basyn qosyp, istiń mán-jaıyn túsindirgen Qazaqstandaǵy aıyrbas pýnktteri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Arshyn Ǵalymbaev bul faktor artyq áńgimege sebep bolmaýy kerektigin aıtty. Dál qazir halyqtyń shetel valıýtasyna degen qyzyǵýshylyǵynyń kúrt ósip ketkeni ras. A.Ǵalymbaev aıtqandaı, maýsym – demalys aıy, halyq kúnkórisinen artylǵan qarjyǵa shetel valıýtasyn satyp alyp, shetelge demalýǵa ketedi. Sońǵy ýaqytta AQSh dollarynyń teńgege shaqqandaǵy qunynyń ósýine syrtqy emes, ishki faktordyń yqpaly basymyraq bolyp otyr. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıdy aıtarlyqtaı erekshe qubylys deýge bolmaıdy. «Qazaqstandaǵy barlyq aıyrbas pýnktteri qalypty jaǵdaıda jumys istep tur. Teńge nemese shetel valıýtasy taýsylyp qalyp, jurt ábigerge túsken jaǵdaı tirkelgen joq», dedi ol.
Ekonomısterdiń pikiri basqasha
Halyq arasynda dollar qunyn joǵaltpaıdy degen túsinik qalyptasqan.
Teńgeniń álsireýinen birneshe ret «kúıip qalǵan» qazaqstandyqtardyń saqtyq tanytýy qalypty nárse. Bir aıta keterligi, eýro men rýblge suranys dollardan tómen. Jurttyń yqylasy AQSh dollaryna erekshe bolyp tur.
Reseıdiń Ortalyq banki sáýir-mamyr aılarynda el azamattarynyń AQSh dollaryn jappaı satyp alýy qalypty jaǵdaıdan joǵarylap ketkenin baıqaǵan. Bul týraly «Vestnık Banka Rossıı» portaly jarııalady. 2019 jyldyń sáýir aıynda reseılikter 4, 8 mlrd dollar satyp alǵan. Bul naýryz aıymen salystyrǵanda 8 paıyzǵa kóp eken.
1 aıda 1 mlrd AQSh dollarynyń satylýy shyndap nazar aýdararlyq qubylys Qazaqstanda «Halyq ınflıasııadan qorǵap qalatyn faktor dep shetel valıýtasyna ǵana ıek artady», deıdi bul týraly ekonomıst Erlan Ibragım.
Ekonomıster AQSh dollaryna da kózdi jumyp sene berýge bolmaıtynyn eskertedi. 1 mlrd dollardyń 1 aıda satylyp ketýine syrtqy faktor emes, ishki faktor, onyń ishinde qarjy treıderleriniń áreketiniń áseri bar. Aldaǵy ýaqytta bulaı jalǵasa berýi múmkin emes. Halyq jıǵan-tergenin tek AQSh dollary ǵana emes, mýltıvalıýtalyq portfelmen tolyqtyra bergen durys deıdi sarapshylar.
Ekonomıst-qarjyger Maqsat Halyq 21 tamyz kúni AQSh-tyń federaldy rezervter júıesi otyrys ótkizip, dollardyń kiltti paıyzdyq mólsherlemesin tómendetkenin aıtty. Bul faktor aldaǵy birer aıda, FRJ paıyzdyq mólsherlemeni qaıta qaraǵansha dollardyń álsireıtinin bildiredi.
Halyq turǵyndardyń jappaı dollar satyp alýyna qarjylyq saýat deńgeıi de kóp áser etkenin tilge tıek etip ótti. Damyǵan elderde halyqtyń basy artyq qarjysyn ınvestısııalyq qural retinde tartýdyń tetikteri qalyptasty. Bul júıe Reseıde de bizdiń elmen salystyrǵanda kósh ilgeri. AQSh-ta, Túrkııada halyqtyń 40-60 paıyzy kúnkóristen artylǵan qarjysyn ınvestısııalyq quraldarǵa qoldanady. Al bizde qor naryǵyna tartylǵan azamattardyń sany 100 myńǵa da jetpeıdi. Bul eńbekke jaramdy halyqtyń 1 paıyzynan da az kórinedi. Halyqaralyq sarapshylar qor naryǵyna halyqtyń 20 paıyzy qatyspasa, onyń bolashaǵy joq ekenin aıtady.
«Men bul 1 mlrd AQSh dollaryna baǵalanǵan saýdaǵa sebep bolǵan faktor kedeıshilik pen senimsizdik dep esepteımin. Qor naryǵynyń sarapshylary qor naryǵyna kem degende 5-7 mln teńgelik úlespen qatysqanda ǵana belgili bir nátıjege qol jetkizýge bolatynyn aıtady. Al halyqtyń basym bóliginiń artyq qarjysyn aksııaǵa salyp, odan paıda kóre alatyn múmkindigi joq. Sondyqtan olar teńge men dollar baǵamyndaǵy ózgeristerden paıda taýyp qalýǵa tyrysady», deıdi M.Halyq.
Problema devalvasııa emes – ınflıasııa
Jalpy, shilde aıynan bastap zeınetkerlerdiń zeınetaqysyna ústemeaqy qosyldy. Kóp balaly, asyraýshysynan aırylǵan otbasylarǵa tıesili járdemaqy da osy jyldyń ekinshi jartysynan berile bastady. Zeınetaqy nemese aılyq jalaqy kóterilse, taýar baǵasy da ósip shyǵa keletini qalypty jaǵdaıǵa aınalyp ketti. Mamandar qymbatshylyq pen aılyq jalaqylarǵa qosylǵan ústemaqylardyń arasyndaǵy mehanızmge nazar aýdarý kerektigin eskertip otyr.
Ekonomıst Jangeldi Shymshyqov memleket tarapynan bólinetin áleýmettik tólemderdi ınflıasııa esebinen 9-10 paıyz emes, 30 paıyzǵa deıin ósirýdi oılastyrý kerek dep sanaıdy. Buǵan qosa eldegi ortasha jalaqy kólemin de joǵarylatý qajet. «Qazaqstanǵa keletin taýarlardyń 60 paıyzy syrttan tasymaldanady. Bolashaqta ımportty qymbattatpaý úshin oǵan salynatyn salyq mólsherin qaıta qarastyrý kerek. Osy jaıttardyń astaryna mán berilgende ǵana biz ınflıasııamen kúreste utylmaıtyn edik. Qazirgi jaǵdaı qarapaıym halyqqa aýyrlaý bolyp tur. Olar AQSh dollaryn qoldaǵy baryn saqtap qalýdyń birden-bir tetigi dep qabyldaıdy», deıdi Jangeldi Shymshyqov.
Qazir Úkimettiń ekonomıkalyq blogy úshin negizgi másele – baǵany turaqtandyrý: Inflıasııa deńgeıi shektik dálizdiń arnasynan shyǵyp ketti. Kúni keshe Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov Úkimet otyrysynda əleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ɵnimderi baǵalarynyń ɵsýine rettelmegen óndiris, tıimsiz deldaldardyń kóptigi, saqtaý sharttarynyń oryndalmaýy, tutynýshyǵa deıin kepildengen jetkizý arnalarynyń joqtyǵy sebep bolyp otyrǵanyn ashyp aıtty.
Táýelsiz sarapshylar bul joly Baqyt Sultanovtyń pikirimen tolyq kelisip otyr.
Sarapshy Toǵjan Qojalıeva sharýanyń egistiginen dúken sórelerindegi deldaldar tizbegine yqpal eter tetik Úkimettiń qolynda joq degenge senbeıtinin aıtady. Úkimet qaı núkte arqyly qalaı tetikterge yqpal ete alatynyn kórip-bilip otyr deıdi ol.
Ekonomıkalyq saıasatqa emes, dollarǵa senedi
«Munyń sheshimi ońaı. Erte kóktemde kartop nemese qııar egýdi maqsat tutqan sharýa azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrý qorlarymen kelisimshartqa otyrsa, bul problema sheshiledi. Sharýa ósirgen ónimin kelisilgen baǵamen solarǵa ótkizedi. Al olardyń mindeti – dúken sórelerine jetkizý. Men odan ózge jol kórip turǵan joqpyn. Egis dalasynan dúken sórelerine deıingi baǵanyń ósimi 20-30 paıyzdan aspaýy kerek. Al bizde 200 paıyzǵa baryp bir-aq toqtaıdy. Aradaǵy 170 paıyz deldaldyń qaltasyna túsedi» , deıdi T.Qojalıeva.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, munyń bári ınflıasııanyń shekti dálizden shyǵyp ketýine sebep bolyp otyr. Bazalyq ekonomıkalyq teorııa boıynsha taýar satyp alýshy usyna alatyn aqshamen baǵalanady. Iаǵnı, siz ony qansha teńgege satyp alýǵa daıyn bolsańyz, sonshaǵa satady. Bizdiń naryq syrt kózge ǵana sondaı. Biraq bul tusta taýar satyp alýshy usyna alatyn aqsha men taýar óndirýshi belgilegen aqshanyń arasy tym alshaqtap ketkeni jáne onyń kóleńkege qyzmet etip otyrǵany eskerile bermeıdi.
«Qarapaıym halyq qazir ınflıasııamen betpe-bet qalyp otyr. Olarǵa jıǵan-tergeni devalvasııaǵa jutylyp ketpeýi mańyzdy. Sol sebepti sońǵy sátte ekonomıkalyq saıasattyń bolashaǵyna emes, sheteldik valıýtaǵa senedi. 1 jyl buryn 340 teńgege satyp alǵan AQSh dollarynyń qazir 380-390 baǵamen satylyp jatqanyna ǵana mán beredi. Aradaǵy 50 teńge aıyrmashylyqty qanaǵat tutady. Men odan ózge sebep kórip turǵan joqpyn. Bul kiltıpandardyń barlyǵy tehnıkalyq sıpattaǵy qatelikter. Eger memleket belsendi túrde qoldaý kórsetse, olardy joıý asa qıyn emes», deıdi T.Qojalıeva. Sondyqtan bolashaqta Básekelestikti qorǵaý agenttiginiń ókilettigin arttyryp, básekelestiktiń damýyna qarsy turýshy sheneýnikterge jáne astyrtyn kelisimmen aldyn ala baǵany óz paıdasyna ózgertý áreketine qatysýshylarǵa qatysty ákimshilik, qarjylyq jáne qylmystyq jazany qataıtý qajet».
ALMATY
