Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi Almaty qalasyndaǵy ókildiginiń jetekshisi Erlan Ysqaqov sóziniń álqıssasyn 2009 jyly 2 jeltoqsan kúni BUU Bas Assambleıasy №64\35 qararyn qabyldap, 29 tamyz Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń Halyqaralyq kúni retinde bekitkenin eske túsirýmen bastady. «Keńes Odaǵynyń Semeı ıadrolyq polıgonynda 1949 jyldan bastap júrgizgen ıadrolyq synaqtary 1991 jyly jabylǵan bolatyn. 40 jylǵa sozylǵan osyndaı synaqtar barysynda 2000 ıadrolyq synaq júrgizildi. 1949-1963 jyldary Semeıdegi ashyq ıadrolyq jarylystar kezeńi bolyp sanaldy», dep atap ótti dıplomat.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasy Joǵary energetıka ınstıtýtynyń esebi boıynsha Semeı polıgonynda synalǵan ıadrolyq zarıadtardyń qýaty Hırosımadaǵy synalǵan ıadrolyq bombanyń qýatynan 2,5 myń ese kóp ekenin kórsetti. Iаdrolyq básekelestiktiń ekinshi kezeńi 1963 – 1989 jyldar aralyǵy. 1963 jyly KSRO, AQSh jáne Ulybrıtanııa arasynda jer betindegi jáne aýada, sý astynda atom qarýyn jarýǵa tyıym salý týraly kelisimge qol qoıyldy. Jer betindegi jáne aýadaǵy ıadrolyq jarylystar toqtatyldy, biraq ıadrolyq básekelestikti toqtatqan joq. Kelisim tek ıadrolyq jarylystardy jerdiń astyna áketti. Árıne bul eki eldiń ıadrolyq básekelestigine eshqandaı jaqsy nátıje bergen joq, tek qana halqymyzdyń ómirine, densaýlyǵyna, mádenıetine, ekonomıkasyna úlken zııanyn tıgizdi. KSRO sııaqty alyp ımperııa qulaǵanda oǵan qarasty strategııalyq ıadrolyq kúshter tórt elde qaldy. Reseı jerinde 20750, Ýkraınada 4025, Belarýste 825, Qazaqstanda 1216 ıadrolyq oqtumsyqtar saqtalǵan eken. Amerıka úkimeti Nevada shtatynda júrgizilgen synaqtardyń adamzat pen tabıǵatqa alyp kelgen shyǵyn kólemin 100 mıllıard dollarǵa shaqqan kórinedi. «Qazaqstan jerindegi júzdegen jarylysqa ulasqan bul synaqtardyń saldary aımaqta turatyn adamdarǵa úlken qasiret ákeldi», dep atap ótti dıplomat.
Odan ári dıplomat, bul másele halyqaralyq qoǵamdastyqtardyń nazarynda turýy tıis ekenin jıylǵan qaýymnyń qaperine salyp ótti. «О́tkendi ózgertý múmkin emes, alaıda keleshekti ózgertý múmkindigi bar. Qazaqstannyń ǵalamdyq bastamasy, ATOM jobasy arqyly Qazaqstan ıadrolyq qarýdan azat álemniń jańa bolashaǵyn qalyptastyrýǵa óz úlesin qosyp otyr. Biz mundaı basqosýlar alańy arqyly halyqaralyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha dıalogty damytý múmkindikteriniń jańa qyrlaryn tanytatyn bolamyz. Iаdrolyq qarý bar jerde adamzattyń jarqyn bolashaǵy nemese erteńgi kúnge senim týraly sóz qozǵaýdyń ózi múmkin emes. Sol sebepti biz búgingi jıynǵa jastardy tartyp otyrmyz» dep atap ótti dıplomat.
Qazaqstannyń BUU-daǵy Qazaqstannyń tuńǵysh ókili Aqmaral Arystanbekova 1991 jyldaǵy saıası ahýaldy eske alyp ótti. «Qazaqstan kópvektorly syrtqy saıasat baǵytyn júrgize otyra basqa memlekettermen birigip óziniń yqpal etý aımaǵynda memleketaralyq qatynastardyń qazirgi zamanǵy júıesin qalyptastyryp, Ortalyq Azııa men Qazaqstan ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınaldy.
Qazaqstanǵa asa iri ıadrolyq arsenal KSRO-dan «muraǵa» qaldy. Oǵan qosa, respýblıka aýmaǵynda álemdegi eń iri polıgondardyń biri – Semeı ıadrolyq synaq polıgony ornalasqan edi. Osylaısha táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynan respýblıkamyz ózin ózge eldermen keń aýqymdaǵy yntymaqtastyq úshin ashyq, beıbitsúıgish memleket retinde kórsetti. Kóbine osy sheshimderdiń arqasynda elimiz aýqymdy sheteldik ınvestısııalar tartýǵa qol jetkizip, álemdik derjavalardyń keń qoldaýyna ıe boldy», dep atap ótti A.Arystanbekova.
Kezdesý – pikir almasýy formatynda ótken halyqaralyq jıynda Qazaqstandaǵy qoǵamdyq birlestikter atynan sóılegen jastardyń batyl pikiri halyqaralyq uıym ókilderiniń nazaryn aýdarǵany jıyn barysynda baıqalyp turdy. Aqparattyq tehnologııa salasynyń mamany, sarapshy Medeý Ábishovtiń «Adamzatqa tóngen qaýip eselenip ketti. Kúni keshege deıin biz tek ıadrolyq qarýǵa ǵana nazar aýdaryp keldik. Qazir jasandy ıntellekterdiń múmkindigi adamzattyń baqylaýynan shyǵyp ketti. Búgingi ǵalymdar kompıýter múmkindigin birneshe myń esege kúsheıtkenimen, ony baǵdarlamalaý kodynyń sheńberinen shyǵarýǵa qol jetkizbeı, shektep tastady. «Jasandy ıntellekt» tirkesi adamnyń sanasyn jasandy jolmen jasaý ıdeıasyn arqalaǵandyqtan, ol adam sııaqty erkin oılaý qabiletine ıe bolýy tıis. Budan keıingi jaǵdaı ne bolmaq? GoogleX ǵalymdary adam mıy men kózderiniń arasynda aqparat tasymaldaıtyn neırondardyń fýnksıonaldyq júıesin kóshirip ala aldy. Qazir bul ádisti Qytaı úkimeti halqyn baqylaýda ustaýǵa paıdalanyp otyr. Olar kóshelerdegi kameralardyń kómegimen ótip bara jatqan azamattyń betin skanerleý arqyly onyń kim ekenin anyqtaı alady. О́kinishke qaraı, jasandy ıntellekt osyndaı maqsatta da qoldanylyp jatyr. Adamzatqa tóngen jappaı qyryp-joıýdy kózdeıtin ıadrolyq qarýmen shektelip otyrǵan joq. Qaýip eselenip ketti. Sol sebepti osy máseleni jastar atynan nazarlaryńyzǵa usynǵym keledi», dep sózin túıindedi Medeý Ábishov.
ALMATY
