Qyrǵyz ben qazaq – ejelden bergi aǵaıyndar

– Qurmetti elshi myrza, sizdi jáne qyrǵyz halqyn 31 tamyz Qyrǵyz Respýblıkasynyń Táýelsizdik kúnimen quttyqtaımyz. Qazirgi Qyrǵyzstannyń jetistikteri týraly biraz áńgime órbitsek.

– Rahmet. Qyrǵyzstan bıyl táýelsizdiginiń 28 jyldyǵyn atap ótýde. Bul tarıh úshin, negizi, qysqa ǵana ýaqyt. Alaıda osy qysqa ýaqyt aralyǵynda memlekettiń damý jolynda birqatar qıly oqıǵalar boldy. 2005 jáne 2010 jyldary bolǵan revolıýsııalyq ózgerister ózderińizge belgili. Bul oqıǵalar Qyrǵyz eliniń ishki saıasatyn tolyǵymen ózgertti. Birneshe ret Ata zań ózgerdi, Prezıdenttik basqarýdan prezıdenttik-parlamenttik basqarýǵa óttik. Qyrǵyz parlamenti – Jogorký Keńesh keń kólemdi quqyqtarǵa ıe boldy. Parlamentte kópshilik oryn alǵan partııa nemese koalısııa úkimetti quryp, premer-mınıstrdi parlament saılap, prezıdent beki­tetin boldy. Bul óz kezeginde mem­lekettiń damýyna da zor áserin tıgizdi. Qyrǵyzstanda demokratııalyq prosesterdiń ósip-órkendeýine osy júıe zor úles qosty. Ekonomıkalyq damýda da birqatar jetistikter bar.

Mysaly, 2018 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha ishki jalpy ónim (IJО́) kólemi 557,1 mlrd somdy qurap, ekonomıkanyń ósý jyldamdyǵy – 3.2% boldy. Qurylys – 7,8%, aýyr ónerkásip – 5,5%, týrızm – 5,0%, aýyl sharýashylyǵy – 2,7%, qyzmet kórsetý sektory – 2,1%-ǵa ósti. Dúnıejúzilik banktyń “Doing Business” reıtınginde Qyrǵyzstan 190 eldiń ishinen 70-shi oryndy ıemdenip, byltyrǵyǵa qaraǵanda 7 pozısııaǵa kóterildi.

О́mir súrýge qaýipsiz memleket retin­de dúnıejúzilik reıtıngte Qyr­ǵyzstan 108-shi orynǵa shyqsa, Re­seı 154-shi, Ázerbaıjan 132-shi, Tájik­stan 113-shi, О́zbekstan 104-shi, Qazaqstan 70 oryndy (2018 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha) ıem­dendi. Bul kórsetkish boıynsha Qyrǵyzstan Reseı, Ázerbaıjan jáne Tájikstannan joǵary orynda.

Jemqorlyqpen kúres (IVK) ın­deksi boıynsha Qyrǵyzstan 132-shi orynda bolsa, О́zbekstan 156-shy, Tájikstan 153-shi, Reseı 136-shy, Ázerbaıjan 149-shy, Qazaqstan 123-shi oryndy ıemdengen (2018 jyldyń qorytyndysy).

– Qyrǵyzstanda qazir bolyp jatqan oqıǵalarǵa qandaı baǵa beresiz?

–  Árıne, Qyrǵyzstanda qazir bolyp jatqan oqıǵalar men úshin ókinishti-aq. Zańdy oryndaý, zańǵa baǵyný – árbir qyrǵyz azamatynyń mindeti. Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov 2019 jyldyń 8 tamyzynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń Jogorký Keńeshıniń kezekten tys jıynynda sóılegen sózinde: «Qyrǵyz Respýblıkasy – quqyqtyq memleket. Zańnyń talaptaryn barlyq adam­dardyń múltiksiz oryndaýyn qamta­masyz etý – memlekettiń mindeti. Bul eki kisiniń teke-tiresi emes. Bul – jemqorlyq aralasqan bar­lyq qylmysty isterdi ashýǵa, ter­geýdiń zań sheńberinde júrgizilýine, sot prosesteriniń ádilettiligin qamtamasyz etýge qatysty jasalyp jatqan kúres. Bul – zańdylyq pen ózim bilermendiktiń kúresi, óz múddesin memleketten joǵary qoıýǵa qarsy júrgizilgen kúres» dep atap ótti. Sondaı-aq Sooronbaı Sharıpuly óz sózinde: «Elimizdegi tynyshtyqty, qoǵamdaǵy qaýipsizdikti, halyqtyń beıbit ómirin saqtaımyz. Bıznestiń qor­ǵalýyn, jeke menshikke qol suqpaýshylyqty qamtamasyz etemiz» degen sheshimdi pikirin aıtty. Elshi retinde aıtarym: qazir Qyrǵyzstanda qaýipsizdik pen turaqtylyq ornady. Demokratııalyq prosesterdiń damyp, qoǵamnyń aqyryndap jemqorlyqtan tazalaný úrdisi de óz retimen júrip jatyr deýge bolady.

– О́zińiz bilesiz, halyqtyq dıp­lomatııa eki el arasyndaǵy ynty­maqtastyq baılanystardyń mańyz­dy bir baǵyty. Elshi retinde qazirgi qyrǵyz-qazaq mádenı, ǵylymı, gýmanıtarlyq qarym-qatynastar deńgeıine qandaı baǵa berer edińiz?

– Qyrǵyz ben qazaq – ejelden bergi aǵaıyndar. Eki eldiń salt-dás­túrleri men mádenıeti bir, ejelden beri jaılaýy men qystaýy bir, qyz berip, qyz alǵan eń jaqyn aǵaıynbyz, jaqsylyq pen jamandyqta árdaıym bir-birimizge qoldaý kórsetip kel­genbiz. Buny tarıh kýálandyrady, muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Qazaqty eń jaqsy túsingen – qyrǵyz. Qyr­ǵyzdy jaqsy bilgen – qazaq. Sizder bilesizder, Qazaqstandaǵy bel­gili fılm – «Qarash-qarash oqıǵasyn» («Asýda atylǵan oqty») ataq­ty qyrǵyz rejısser Bolot Sham­shıev túsirgen. Al «Kókserek» fıl­miniń rejısseri – belgili qyrǵyz kınorejısser Tolomýsh Okeev. Eger osy kınolardy basqa ulttyń ókilderi túsirse, qazaqtyń psıhologııasyn, mentalıtetin jáne portretin aıqyn kórsete almaýshy edi. Eki fılmdegi negizgi rólderdi qyrǵyz aktery Sýı­mónkýl Chokmorov oınap, qazaq jáne qyrǵyz kórermenderiniń joǵary baǵa­sy men súıispenshiligine bólengen.

Qazaqstannyń belgili aqyny, ja­zýshy, dramatýrg jáne manasshy Baıanǵalı Álimjanovtyń óte keremet óleń joldary bar:

Aınalaıyn qyrǵyzym,

О́zime tartqan túriń bar,

Erke bala sııaqty,

Táp-tátti bolǵan tiliń bar,

Teńdesi joq ǵalamda,

Telegeı teńiz jyryń bar,

Baıtaq jatqan qazaqqa,

Aǵańdaı kórip erkele,

Inińdeı kórip erkele,

On segiz myń ǵalamda,

Erkeligińdi kóterer,

Qazaqtan basqa kimiń bar!?

Mine, bul qazaq eliniń qyrǵyz aǵaıynyna degen qarym-qatynasy, syı-qurmeti jáne peıiliniń kór­setkishi. Baıanǵalı aǵadan artyq basqa ne aıtýǵa bolady?

Shyntýaıtyna kelgende qyrǵyz ben qazaq halyqtarynyń baılanystary tarıhta árdaıym úzdiksiz qalaı jalǵasyp kelse, qazir de mádenı baı­lanystarymyz ben jalpy qarym-qatynastarymyz belsendi túrde jalǵasyn tabýda. Memleketaralyq deńgeıde, shyǵarmashylyq jáne ǵylymı mekeme men uıymdardyń, qoǵamnyń ártúrli tarmaqtarynda jalǵasyp kele jatyr.Oǵan sońǵy jyldary júzege asyrylǵan mádenı, ǵylymı is-sharalardy mysal retinde keltirýge bolady.

Qyrǵyzstan úkimeti 2018 jyldy «Shyńǵys Aıtmatov jyly» dep jar­ııa­lap, ataqty jazýshynyń 90 jyl­dyǵyn keń kólemde atap ótti. Qazaqstanda da birqatar is-sharalar ótip, sol jyldyń aıaǵynda Astana opera teatrynda qyrǵyz jáne qazaq má­denıet mınıstrleriniń, kórermen­der­diń qatysýymen Shyńǵys Aıt­matovtyń 90 jyldyǵy joǵary deń­geıde saltanatty túrde ótkizildi. Al osy jyly 30 sáýirde Halyqaralyq Túr­ki akademııasy IýNESKO-men birge uly Aıtmatovtyń mereıtoıyn Pa­rıjde IýNESKO-nyń shtab-páte­­rinde dúnıe júzine tanymal túrko­log-ǵalymdardyń, halyqaralyq uıym­dardyń, dıplomattardyń qatysýymen atap ótti.

Qyrǵyz-qazaq baılanystaryn nyǵaıtýda Nur-Sultan qalasynda orna­lasqan Halyqaralyq Túrki akade­mııasynyń bizge kórsetken qoldaýymen uıymdastyrylǵan birqatar naqty is-sharalardy aıryqsha atap ótkim keledi. Mysaly, Qyrǵyz tarapymen birge «Manas» ensıklopedııasy, «Ma­nas sózdigi» baspadan shyǵaryldy. O.Ibraımovtyń «Chıngız Aıtmatov. Poslednıı pısatel ımperıı» kitaby, Maǵjan Jumabaevtyń «Arystan aıbat» óleńder jınaǵy qyrǵyzsha jarııalansa, S.Raevtyń «Janjaza» romany qazaq tilinde oqyrmandar qolyna tıdi. Taǵy da birqatar eń­bekter Akademııa tarapynan basylyp shyǵaryldy. Osylardyń barlyǵy da qazaq oqyrmandary tarapynan jyly qabyldanýda. Bulardan tys Halyqaralyq Túrki akademııasy Qyr­ǵyz-qazaq zııalylarynyń eki forýmyn 2018 jyldyń 24 sáýirin­de Astanada, qazan aıynda Osh memlekettik ýnıversıtetimen birge Osh qalasynda ótkizdi. Al 2019 jyl­dyń maýsym aıynda Almaty obly­synyń ákimdigimen birge Qyrǵyz-qazaq zııalylarynyń úshinshi forýmyn Taldyqorǵan qalasynda «Manas» eposy – Uly Dalanyń máń­gilik mırasy» degen taqyryppen halyqaralyq ǵylymı sımpozıým, halyqaralyq «Manasshylar» festı­valin ataqty ǵalym, aǵartýshy Shoqan Ýálıhanovtyń máńgilik mekeni – Sa­ryózekte buqara halyqpen birge atap ótti. Akademııa basyp shyǵarǵan Meder Mergenbaev jazyp qaldyrǵan «Manas» eposynyń qoljazbasynyń tusaýkeser rásimi de osy forým aıa­synda uıymdastyryldy.

Biz qazir eki taraptan arheo­lo­gııalyq, tarıhı, túrki jáne Jibek joly mádenıetine qatysty jobalardy birlese jasaýǵa kirisýimiz kerek. Bul jobalar bolashaqta bizdiń aımaqta týrızm baǵytyn damytýǵa zor úlesin qosatyn bolady dep esepteımin.         

– Elshi retinde Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń saıası, saý­da-ekonomıkalyq yntymaqtas­ty­ǵyna qandaı baǵa beresiz?

– Jańa tarıhta Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń baılanystary eń joǵary deńgeıde jalǵasýda. Qazaq­stannyń Syrtqy ister mınıstr­liginiń mýzeıinde bir qujattyń kó­shirmesi bar eken, taıaýda kórdim. Sol qujatta: Qyrǵyz Respýblıkasynyń par­lamenti alǵashqylardyń biri bolyp, 1991 jyldyń 30 jeltoq­sanynda Qazaqstannyń egemendigin ta­nyǵan. Bul eki eldiń ortasyndaǵy eń sheshimdi qadamdardyń biri, sebe­bi, qyrǵyzdar Qazaqstannyń táýel­sizdik sheshimin shydamsyzdana kút­ken. Qyrǵyz Respýblıkasy men Qazaqstan Respýblıkasy arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyqtyń nyǵaıýynda Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń róli asa zor. 1997 jyly eki el­diń arasynda «Máńgilik dostyq» keli­simine, 2003 jyly «Odaqtastyq qarym-qatynastar» týraly kelisimge qol qoıylǵan, al 2012 jyly eki el bas­shylary deńgeıinde «Strategııalyq árip­testikti jáne odaqtastyq baıla­nystardy tereńdetý» jóninde mereı­toılyq deklarasııa qabyl­dandy. Qyr­ǵyzstanda bolǵan saıası dúr­beleńder kezinde Nursultan Ábishuly árqashan qyrǵyz elıtasyn birlikke úndep, eldiń turaqtylyǵyn saqtaý úshin kóp áreket etti. Qyrǵyz eli mu­ny áste esten shyǵarmaı, joǵary baǵalaıdy.

Qyrǵyz Respýblıkasynyń Pre­zı­­denti S.Sh.Jeenbekov Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazar­baevpen birneshe márte jolyǵyp, ózara jaqsy baılanystar ornatyp, eki eldiń dostyǵy men yntymaqtastyǵyn odan ári tereńdetti.

Qazir de Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Q.Toqaev pen S.Jeenbekov taıaý aralyqta eki márte kezdesti. Q.Toqaev Prezıdenttik saı­laýdan keıin alǵashqy is-saparyn Qyrǵyzstannan bastap, ShYU-nyń sammıtine qatysyp, Qyr­ǵyz­stan­nyń Prezıdenti Sooronbaı Jeen­bekovpen eki jaqty kezdesýler júr­gizdi. Kezdesýler barysynda Prezı­dent­terimizdiń oıy men keleshekti baǵdar­laýlarynyń úndes ekeni belgili boldy. Qazir eki memleket TMD, UQShU, ShYU, EAEO-nyń sheńberinde biryńǵaı jumys istep, saýda, ınvestısııa jáne jańa tehno­logııalardy tartý baǵytynda jemis­ti jumys isteýde. Bulardan tys Úki­metaralyq keńes árdaıym kezdesý ótkizip, eki memleket arasyndaǵy saýda-sattyqtyń kólemin 1 mlrd AQSh dollaryna jetkizý baǵytyn­da jumystar atqarylýda. Parlament­aralyq baılanys jáne dıalog joǵary deńgeıde. Eki úkimettiń ókilderi BUU, EQYU, IýNESKO, IYU, AО́SShK sııaqty halyqaralyq uıymdarda bir-birine qoldaý kórsetýde. Qazir eki jaqtyń syrtqy ister mınıstrlikteri men basqa da úkimettik organdary Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti Q.Toqaevtyń kúzde bolatyn Qyr­ǵyzstanǵa resmı saparyna da­ıyndyq ústinde. Resmı sapardyń ná­tıjesiniń jemisti bolary anyq. Qyr­ǵyzstan men Qazaqstannyń ynty­maqtastyǵynyń keleshegi keń jáne áleýeti óte joǵary. 

Men elshi retinde eki memlekettiń yntymaqtastyǵyn, eki eldiń dostyǵyn odan ári nyǵaıtý baǵy­tynda shynaıy kóńilden jumys at­qa­ryp, barlyq kúsh-jigerimdi jumsaýǵa ázirmin. Bul – meniń negizgi mindetim.

Áńgimelesken

Amangeldi QURMET