Elbasy N.Nazarbaev 2017 jyly 27 mamyrdaǵy derbes bilim berý uıymdarynyń Joǵary qamqorshylyq keńesiniń otyrysynda elimizdegi jalpy bilim berý mektepteriniń jańartylǵan baǵdarlamaǵa kóshirilýin bilim salasyndaǵy sońǵy reformaǵa balaǵan bolatyn. Al osy reformany júzege asyrýda Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń (budan ári – NZM) júıesi negizge alynatyny aıtylyp, NZM tájirıbesin 2020 jylǵa deıin taratý boıynsha is-áreketter jospary da bekitilgen edi. Reformadan kóz ashpaıtyn bilim salasynda ózgeristerdiń sońǵy salmaǵyn eńserý kútip turǵany kóńil qýantary anyq. Dese de, bul is qalaı bolmaq? Zııatkerlik mekteptiń júıesi jalpy mektepke sáıkes kele me? Jańartylǵan baǵdarlamanyń eskiden ne aıyrmasy bar?
Oqýshy ózin ózi baǵalaıdy
Elordadaǵy №69 mektep-gımnazııasynyń bastaýysh synyp muǵalimi Altynbek Muqyshev bastaýysh synypty jańartylǵan baǵdarlamamen 4 jyl boıy oqytty. Muǵalim synybyn aprobasııadan ótkizý kezinde oqý baǵdarlamasyn, oqý-ádistemelik keshenin jáne oqýlyqtardy saraptaǵanyn aıtady. Basty erekshelik – baǵalaý. Buryn oqýshyny muǵalim ǵana baǵalasa, jańartylǵan bilim mazmuny boıynsha oqýshy ózin ózi baǵalaıdy. Baǵalaý júıesiniń artyqshylyǵy balanyń oılaý qabiletin arttyryp, ǵylymmen aınalysýǵa yntasyn týǵyzady. Al pán mazmuny spıral túrinde beriledi, bul qarapaıymnan kúrdelige qaraı júrý degen sóz. Eski baǵdarlama boıynsha oqýshy bir taqyrypty birneshe ret qaıtalap oqıdy, al munda bir taqyryp ártúrli deńgeıde qaıtalanady: keıde bir toqsan aıasynda, keıde ár toqsanda. Ár qaıtalanǵan saıyn kúrdeliligi arta túsip, tereńdetile oqytylady. Jańa bilim aldyńǵy bilimmen tyǵyz
baılanysta bolady», deıdi A.Muqyshev. Onyń aıtýynsha, jańartylǵan bilim baǵdarlamasynyń taǵy bir ereksheligi – ortaq taqyryppen oqytylatynynda. Máselen, ádebıet sabaǵynda «О́zim týraly» ortaq taqyryby bolsa, sol taqyryp tóńiregindegi tapsyrmalar matematıkada, qazaq tilinde, aǵylshyn tilinde de bolady. Baǵdarlamada oqýshylardyń syn turǵysynan oılaý, óz betinshe tujyrym jasaý, qorytyndy oıyn aıtý, máselesin ózi sheshý, pikirtalas júrgizý, kózqarasyn bildirý, basqalarmen qarym-qatynas ornata bilý, tájirıbelik jumyspen aınalysý, toptyq jáne jeke jumys isteý daǵdylary qalyptasady. «Budan bólek, bizde jaratylystaný degen jańa pán boldy. Buryn bul bastaýysh synyptarǵa engizilmegen, tek dúnıetanýmen shekteldi. Jaratylystaný balalardy qatty qyzyqtyrady, sebebi olar ózderi tájirıbe jasaıdy. Oqýshylar osy arqyly aınaladaǵy zattardy qolmen ustap, qasıetterin bilip, qupııasyn ashady», deıdi bastaýysh synyp muǵalimi.
Jańa baǵdarlamanyń jaqsylyǵy
Jańartylǵan bilim baǵdarlamasyn synaqtan ótkizgen muǵalimniń oıyn osy júıemen biraz ýaqyttan beri jumys istep kele jatqan maman 9 jyldyq tájirıbesine súıenip tolyqtyrady. Elordadaǵy NZM-de hımııa páninen sabaq beretin Qarlyǵash Oralbaevanyń oıynsha, baǵdarlama bala bilimin óz ómirinde qoldanýyna yqpal etedi. «О́ıtkeni bul kúndelikti tirshilikpen tikeleı baılanysty. Onyń mańyzy da osynda. Eski baǵdarlamamen oqytatyn jaı mektepte bes jyl istedim. Sonda oqýshylarym 10 esep shyǵarsa, sol kúni keremet sabaq óttim dep, qýanyp qaıtatynmyn. Al biraq osy 10 esep balanyń ómirine kerek emes qoı. Jańa baǵdarlamada kúkirt qyshqylyn ótsem, sabaqty «Kúkirt qyshqyly akkýmýlıatorǵa quıylady» dep bastaımyn. Jańa baǵdarlamanyń keremeti – belgili bir nárseniń ómirde ne úshin kerek ekenine jaýap izdeıtininde», deıdi Q.Oralbaeva. Ol joǵarydaǵy áriptesiniń pikirin qostap, tájirıbe júrgizýge kóp kóńil bólinetininiń bir aıǵaǵy retinde burynǵy baǵdarlamada zerthanalyq jumystarǵa 3 saǵat, jańa baǵdarlamada 8 saǵat bólingenin atap ótti. Bir qyzyǵy, jańa taqyryp ótilmesten buryn tájirıbe jumysy júrgiziledi. Sodan keıin baryp «Nege bulaı boldy?» degen saýalǵa bala jaýap izdeıdi. Bul oqýshyny óz betinshe izdenýge, zertteýge jeteleıdi.
Elimizdegi jalpy bilim beretin mektepterge ishinara beıimdele engizilip jatqan NZM-niń oqytý júıesi áý basta Kembrıdj baǵdarlamasyna negizdelip, bizdiń memlekettik baǵdarlamaǵa súıenip ázirlengen. Bul boıynsha bilim alatyn oqýshy 10 jyl ishinde mektep baǵdarlamasyn taýysady, 11, 12 synyptarda tańdaǵan mamandyǵy boıynsha oqıdy. Tańdaýly pánder aptasyna 6 saǵat aǵylshyn tilinde oqytylady. Byltyr engizilgen bir jańalyq, bul júıe boıynsha bilim alǵan mektep túlekteri sońǵy emtıhannan Kembrıdj sertıfıkatyn alsa, otandyq ýnıversıtetterdiń birden 2-shi kýrsyna qabyldana alady. Sebebi bul júıe halyqaralyq standarttarǵa saı.
Ata-analar «Baǵa qaıda?» dep shýlady
Adam jaqsylyqqa, jaılylyqqa jyldam boı úıretedi. Jańartylǵan baǵdarlama nátıjeli ári tıimdi bolsa, biz saýaldama júrgizgen muǵalimder nege qınalady? Máseleniń mánisin engizilgen jańalyqty alǵashqylardyń biri bolyp synaqtan ótkizgen A.Muqyshev bulyńǵyr baǵytty bastaý árdaıym ońaı bolmaıtynymen túsindiredi:
– Bul júıeni bastaǵan kezde bizge tuman sekildi boldy. «Bul neǵylǵan baǵdarlama? Úırengen júıemiz jaqsy edi...» degen kózqarasta boldyq. Ár nárseni bastaý qıyn ǵoı. Ata-analar da «Baǵa qaıda?» dep shýlady. NZM-niń muǵalimderi men Y. Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń qyzmetkerleri, pedagogıkalyq sheberlik ortalyqtarynyń trenerlerimen tyǵyz baılanysta jumys isteý arqyly aldaǵy tuman seıile bastady. Tıimdiligin túsindik, ata-analarǵa túsindirdik. Biraq olar oń kózqarasyn birden bildirgen joq», deıdi ol. Aıtýynsha, bir ata-ana ulynyń basqa mektepte 4-synypty támamdaǵan týysynyń balasymen ózara áńgimesinen ekeýiniń qabyldaýy, kózqarasy men áreketindegi edáýir aıyrmashylyqty baıqaǵanyn erekshe qýanyshpen jetkizipti. Uly «Ne sebepti? Ne úshin bulaı boldy?» dep, ár sózin, árbir áreketin dáleldep otyrady eken. Dosynan da árbir isiniń sebebin túsindirýdi talap etetin kórinedi. Baıqasaq, tek tórtinshi jyly ǵana osyndaı kózqaras qalyptasyp otyr.
San emes, sapa kerek
Ata-analardyń júıege degen oıy ózgeripti, 4 jyldan keıin bolsa da oń kózqarasyn bildiripti. Biraq shynynda solaı ma? Ata-ana Erlan Jurynbaev eki túrli baǵdarlamamen oqıtyn balalaryn salystyra otyryp, jańartylǵan bilim mazmunyna negizdelgen NZM-niń oqytý júıesin qarapaıym mektepterge engizýdiń durys ekenin paıymdaǵan. «Úlken qyzym jańartylǵan baǵdarlamamen NZM-de, onan keıingi ulym burynǵy baǵdarlamamen mektep-lıseıde oqıdy. Eki júıeniń de jemisi meniń kóz aldymda. NZM-niń túlekteri biliminiń sapaly ekenin tek testileýde joǵary ball alýmen ǵana emes, álemdegi úzdik oqý oryndarynyń stýdenti atanýmen de dáleldep júr. Qyzmette de qabiletti keletinine kózim jetti. Sebebi bul baǵdarlamamen oqý bitirgenderdi jumysqa qabyldadym. Sondyqtan osy júıeni tezdetip engizý qajet», deıdi ata-ana. О́kinishke qaraı, elimizde úsh aýysymdy, ár synypta 35 balaǵa deıin oqytyp jatqan mektepter bar. Al jańa júıeni mundaı jaǵdaımen ári qaraı alyp ketý qıynǵa soǵady. NZM-de bir synypta 20 baladan aspaıdy. Qarapaıym mektepterdiń materıaldyq jaǵdaıy áldeqaıda tómen. Jáne bir eskeretini, NZM-de daryndy, kóp ishinen iriktelgen balalar oqıdy, olarǵa baǵyt-baǵdar berip qana túsindiredi. Al qarapaıym mektepterde bul ádisti alyp kete almaıtyn oqýshylar bar. Sol sebepti aldymen bir synyptan ashyp, kelesi jyly taǵy birnesheýin qosyp, birden emes, birtindep engizý kerek. Rasymen, jańa júıeni engizýde, jańartylǵan baǵdarlamamen barlyq balanyń qamtylýyn san emes, sapa turǵysynan 100 paıyzǵa jetkizý dál josparda kórsetilgendeı bolmaıyn dep tur.
1-synyptan bastap osy júıemen júrsek, esh qıyndyq bolmas edi
Iá, bári bolashaq úshin jasalyp otyr. Al keleshegimiz qabyldamaǵan júıeniń jemisinen ne qaıyr? Eń asyly, osyny bilmekke bel býdyq. 10-synypqa ótken Aqjan Muhıtqyzy alǵashynda bul júıege kóshý qıyn bolǵanyn aıtady. «Men jańa júıedegi NZM-de oqıtynyma 4 jylǵa jýyqtady. Bizge buryn jýrnalǵa kúndelikti baǵa qoıyp otyratyn, jańartylǵan baǵdarlamada bul basqasha. Bastapqy kezde osy maǵan qısynsyz kórindi, kópke deıin úırene almadym. Al qazir muǵalimniń árbir sózi meni baǵalaý, úıretý ekenin túsinemin. Ár bólim bitkende jazbasha qorytyndy synaq tapsyramyz, onyń kórsetkishi ózgermeıdi, sondyqtan jaqsylap daıyndalý kerek. Eger biz 1-synyptan bastap osy júıemen júrsek, esh qıyndyq bolmas edi. Áıtpese, eki mekteptegi muǵalimderdiń arasynda asa aıyrmashylyq joq», deıdi oqýshy. Onyń aıtýynsha, buryn grammatıka, leksıka boıynsha ǵana oqytsa, qazir barlyq pánde oqylym, tyńdalym, jazylym, aıtylym daǵdylaryn damytýǵa kóńil bólingen. Bul oqýshylardy jan-jaqty jetildiredi. «Maǵan unaǵany – 7-synyptan bastap robottehnıkanyń ótetini. Munda ınformatıka muǵalimderi buryn bilmegen baǵdarlamalaýdy, robot qurastyrýdy úıretti. 10-synyptan bastap ózimiz tańdaǵan pánderdi aǵylshyn tilinde oqımyz. Meniń aǵylshynsham jaqsy, degenmen termınderdi taǵy da qaıtalaý kerek. Bul maǵan halyqaralyq deńgeıdegi maman bolýyma kómektesedi. Bolashaqta nanotehnolog mamandyǵyn tańdaımyn. Ǵalymdardyń boljaýynsha, 30-shy jyldary, ıaǵnı men ýnıversıtetti bitirgen ýaqytta osy sala qarqyndy damıdy. Adam boıyndaǵy qaterli isik aýrýlaryn emdeýdi zertteıtin bıologııa, medısınadaǵy nanotehnologııaǵa suranys artady», deıdi bolashaǵyn búginnen baǵdarlap qoıǵan Aqjan qyz.
Bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 2020 jylǵa deıin jańartylǵan bilim berý mazmunymen qamtylǵan balalardyń úlesin 100 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr. Jańa júıe sapaly orta bilim berýge teń qol jetkizýdi qamtamasyz etý, zııatker, dene bitimi jáne rýhanı jaǵynan damyǵan, tabysty azamatty qalyptastyrýdy kózdeıdi. Maqsat – anyq, meje – belgili. Másele – oǵan qalaı, qandaı nátıjemen jetetinimizde. «Sońǵy túıeniń júgi aýyr» degendi aıtqan qazaq, taǵy birde «Jumyla kótergen júk jeńil» deıdi.
