KEDERGILI KEŃISTIK: Braıl qarpindegi oqýlyqtar nege basylmaıdy?

Biz barlyq balanyń zań al­dyn­da birdeı, qandaı da bir jaǵ­daıyna qaramastan quqyǵy teń, Ata Zańymyzdyń 30-babynda kórsetilgendeı, azamattardyń memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim alýyna haqyly ekenin jıi jazamyz. Biraq bul shynynda da solaı ma? Muhamed syndy balalardyń qalaı bilim alyp júrgenin bilesiz be?

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2018 jylǵy qorytyndysy boıynsha álem­­-
degi shamamen 1,3 mlrd adam­­­da kórý qabiletiniń qan­daı da bir buzylysy bar.
www.ourchil­dren­svision.org saıtynda ja­zyl­ǵandaı, osydan on jyl buryn Jer sharyndaǵy 19 mln bala kóz­diń aýyr problemalarynan zar­dap shekti, bul kórsetkish osy ýaqyt ishinde artpasa, kemi­megen. Al Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń 2017 jylǵy tarat­qan aqparatyna súıensek, elimizde 10 myń balanyń kórý qabileti buzylǵan, 421-i – zaǵıp.

Matematıka oqýlyǵy – 1 mln 360 myń teńge

«Ulan» gazetindegi «Álemdi óz­gertken balalar» atty avtor­lyq jobada «Zaǵıptardyń saý­sa­ǵyna janar syılaǵan Lýı Braıl» taqyrybynda kólem­di ma­qala jarııalandy. Sonda ke­ıip­kerdiń nebári 15 jasyn­da kózi nashar kóretin jáne múl­de kórmeıtinderge arnal­ǵan oqý júıesin oılap tapqa­ny ja­zyl­ǵan. Eki ǵasyrdaı bu­ryn­ǵy ónertabystyń ǵumyry máńgi­lik bolar, sebebi Jer sharyn­da mıllıardtaǵan adam bul eń­bektiń sharapatyn kórip keledi. Solardyń qatarynda qazaq­standyqtar da bar.

Elordadaǵy №10 mektep-gımnazııasynda 184 bala arnaıy synyptarda oqıdy. Olardyń 14-i – kózi múlde kórmeıtin balalar. Al qalǵan 170 oqýshynyń kózi nashar kóredi. Kórý qabileti buzylǵan balaqaılar mektep tabaldyryǵyn attaǵanda Braıl álipbıimen áripti, sol arqyly álemdi tanıdy. Oqý oshaǵyndaǵy osyndaı oqýshylarmen jumys isteıtin tıflopedagog Sáýle Saǵymbaeva erekshe balalar barlyq oqýshylarmen birdeı, memlekettik standartqa saı ázirlengen baǵdarlamadan qalys qalmaı kele jatqanyn aıtady. «Bizdiń balalar basqalardan bólinbeıdi, mádenı-ádebı is-sharalarǵa kóppen birdeı qatysady. Olar da sabaqta ózgelerdeı dıktant jazady, tapsyrmany kitaptan ózderi oqyp oryndaıdy. Ereksheligi sol, bekitilgen talaptarǵa sáıkes erekshe balalar oqıtyn synypta 12 oqýshydan bolady», deıdi muǵalim. Bul mektep tek balalarǵa bilim berýmen ǵana emes, oqýshylardyń kórý qabiletin jaqsartý nemese qalpyn saqtaýmen de aınalysady. Máselen, mundaı balalar belgili bir kestemen kóz jattyǵýlaryn jasaıdy, sondaı-aq mekteptegi oftalmolog dárigerge kez kelgen ýaqytta qaralýyna bolady. Budan bólek, kórý qabileti buzylǵan oqýshylarǵa keńistikti baǵdarlaý, mımıka jáne pontamımıka sekildi arnaıy sabaqtar ótedi.

Atalǵan mektep-gımnazııadaǵy oqýlyqtar Áleýmettik beıimdeý jáne kásibı eńbekpen ońaltý ortalyǵynan (ÁBEO) satyp alynǵan. Bul mekeme aqyl-oıynyń nemese boı-bitiminiń jetilýinde kemistigi bar balalar men jasóspirimderdi damytýǵa arnalǵan quraldar men ádistemelikterdi ázirleıdi. Braıl álipbıimen jazylǵan 200 bettiń jobasyndaǵy bir oqýlyq kemi 3 kitap bolyp basylady. Al bizdegi bir pánniń ózinde birneshe oqýlyq bar ekenin eskersek, qanshama shyǵyn bolaryn baǵamdaı berińiz. Mysaly, Braıl álipbıindegi matematıka oqýlyǵy baqandaı 17 kitap bolyp shyqqan. Qazaq tili odan da kóbirek. ÁBEO bir kitapty 80 myń teńgege satypty. Endi ony 17-ge kóbeıteıik, sonda jalǵyz matematıka oqýlyǵy 1 mln 360 myń teńge turady.

Kitaptyń kólemdi bolatyn sebebi, ár árip 6 núkteniń ornyn alady. Al Aýstralııanyń kózi kórmeıtin jáne kózi nashar kóretin stýdentterdi qoldaýmen aınalysatyn (Statewide Vision Resource Centre) ortalyǵy ádistemelik qural ázirlegen. Onda aǵylshyn tilindegi jıi qoldanylatyn sózderdi qysqartyp beredi. Máselen, about, ıaǵnı «týraly» degen sózdi bastapqy eki árpimen ǵana belgileıdi. Bizde de osyndaı zertteýler júrgizilip, ádistemelikter qurastyrylsa, qaltaǵa da, memlekettiń qarjysyna da, ony oqıtyn oqýshy-stýdentke de túsetin salmaq pen aýyrtpalyq azaıar edi.

Maqalamyzdyń keıipkeri Muhamedtiń anasy Meıramgúl Qudaıbergenqyzy málimdegendeı, ata-analarǵa oqýlyq satyp alý májbúrligi týmaǵan bolar, dese de memlekettik bıýdjetke aıtarlyqtaı júk bolyp turǵany anyq. Áıgili ÁBEO (orysshasy SATR) 1996 jyldan beri úzdiksiz jumys istep kele jatqan jekemenshik uıym ekeni belgili. Ári bul ortalyq jabdyqtaryn Reseıden aldyrady. Demek, Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵanyna 30 jyldaı ýaqyt ótse de, birde-bir memlekettik baspada Braıl júıesimen kitap shyǵaratyn jaǵdaı joq. Eger Úkimet bul isti qolǵa alsa, arnaıy tıpografııalyq jabdyqtar bolsa, áldeqaıda arzanǵa túsirýdi oılastyrýǵa múmkindik bar edi. Áıtpese, Braıl júıesi Qazaqstanǵa sonaý HH ǵasyrdyń 40-jyldary kele bastady emes pe?!

Ádebıet oqý armanǵa aınalǵan

Jaqynda ótken Tamyz keńesinde Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov qosymsha bilim berýmen qamtý kórsetkishi óskenin aıtqan edi. Balalar eshbir erek­she­ligine qaramastan qosymsha bilim alýǵa quqyly. Alaıda kózi kórmeıtin jáne nashar kóretin balalarǵa arnalǵan kitap­hana joqtyń qasy, bar bolǵannyń ózinde hali múshkil. Braıl júıesiniń qazaq áripterimen tolyqtyrylýy tikeleı II Dúnıejúzilik soǵystan zaǵıp bop oralǵan Sáken Qaıdaruly О́tegenovtiń 1960 jyldardaǵy eren eńbegimen qatar aıtylady. Soǵys ardageri elimizdegi kóziniń kórýi boıynsha múmkindigi shekteýli jandardyń qatarǵa qosylýyna úles qosyp, olardyń janaıqaıyn joǵaryǵa jetkizip, barynsha jaǵdaı jasaǵan. Elordada S.О́tegenovtiń atynda arnaıy kitaphana bar. Sonda bas suqtyq. Kitaphananyń basshysy, «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy Ǵalym Adaıuly S.О́tegenov engizgen qazaq áripteriniń kompıýterlik nusqasyn ázirledi. Sonyń nátıjesinde birshama zaǵıp pen kózi nashar kóretin azamattarǵa tegin kompıýter úıretken. Ǵalym kitaphanadaǵy kitaptardyń Máskeý­den 1980 jyldary shyǵarylǵanyn, onyń bederli jazýlary eskirgenin aıtady. «Almatydaǵy Kózi kórmeıtin jáne na­shar kóretin azamattarǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq kitaphana kitap basady. Al bizde Braıl júıesindegi kitaptardy basyp shyǵaratyn tıpografııalyq jabdyqtar joq, kishigirim ǵana prınter bar. Qoldaǵy bar prıntermen kitap basý degenińiz – naǵyz azap jumys. Aldymen ony skanerden ótkizedi. Sonan soń túzetilgen mátindi arnaıy baǵdarlamaǵa salyp, qazaq áripterin qosady. Bir kitapty shyǵarýǵa birneshe adam birikkenniń ózinde 3-4 aı kerek. Senseńiz, aýdıo kitaptardyń múmkindik aıasy keń, ózimizde dybys jazatyn stýdııa da bar. Alaıda kitaptyń ıisin ıiskep, saýsaǵyńmen sezinip oqyǵanǵa jetpeıdi. Keı dıktorlardyń daýysy kóńilge qonbaı jatady. Sondyqtan ásirese, zaǵıp jandarǵa kitaptyń orny bólek», deıdi óziniń de kózi nashar kóretin kitaphana jetekshisi.

Balalar nege oqymaıdy?

Human Rights Watch-tyń (Álemdegi 70-ke jýyq eldiń adam quqyqtary boıynsha túrli monıtorıngter men zertteýler júrgizetin úkimettik emes uıym) Eýropa men Ortalyq Azııadaǵy aǵa zertteýshisi Mıra Rıtmannyń (Mihra Rittmann) www.hrw.org saıtynda «On the Margins», tikeleı tárjimalasaq, «Shette, jıekte» degen taqyrypta aýqymdy zertteý maqalasy bıyl naýryzda jarııalandy. Taqyryby men ózegi «Jol jıegindegi tirshilik nemese shettetilgen ómir» degen maǵynaǵa saıa­tyn eńbekke Qazaqstandaǵy múmkindigi shekteýli balalardyń bilim alý máselesi arqaý bolǵan. Birneshe adamnan turatyn jumys toby elimizdiń birqatar qalasy men óńirindegi arnaıy mektep-ınternatynda bolyp, 49 bala jáne jas azamatpen, sondaı-aq 86 ata-anamen tildesip, jaýapty mınıstrlikterdiń, ÚEU, Unicef qorynyń ókilderimen kezdesip, nátıjesinde kóńildi kúpti etetin qorytyndyǵa kelipti. «Qazaqstannyń Konstıtýsııasy barlyq balanyń jalpy jáne arnaýly orta bilim alý quqyǵyna kepildik beredi. Biraq Human Rights Watch keı balalardyń shyn máninde eshqandaı bilim almaıtynyn anyqtady», dep jazady zertteý júrgizgenderdiń ju­mysyn jınaqtap jazǵan M.Rıtman. Ol bilim almaıtyn balalar retinde «oqy­maı­tyn» dep tanylǵan nemese aqyl-oı, psıhoáleýmettik múgedektigi bar balalarǵa arnalǵan psıhonevrologııalyq ınternattarda qoǵamǵa beıimdeletinder men tárbıelenetinderdi meńzegen.

Zertteýdi jazýǵa atsalysqan jumys toby balalar men jastar arasyndaǵy saýal­da­malardyń úzindilerin de jarııalapty. Onda dál osy maqalamyzdyń keıipkeri de bar. 18 jastaǵy Erbol kózi kórmeıtinder men nashar kóretinderge arnalǵan arnaıy mektepti aıaqtaǵan soń, jekemenshik-ekonomıkalyq kolledjge oqýǵa túsedi. Bilim alýdaǵy qıyndyǵymen bólisken Erbol: «Men alǵashynda múgedektigi joq jan­darmen birge oqýdan qoryqtym. Tobymda 20 adam bar, onyń 12-13-i sabaqqa keledi. Men taqtany kórmeımin, biraq foto­ǵa túsiremin, sodan keıin kóshiremin, bol­masa dıktofondy qosamyn», deıdi.

Al M.Rıtmannyń: «Unicef qory bergen aqparatqa súıensek, qazirgi tańda Qazaqstandaǵy múgedektigi bar balalardy qosqanda, 14 myńǵa jýyq oqýshy úıde bilim alady. Bul kórsetkishtiń sońǵy ýaqyttaǵy paıyzyn bilý maqsatynda joldaǵan 2018 jyl­dyń qarashasyndaǵy suraǵymyzǵa Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jaýap ber­me­di», degeninen aqparat ala almaıtyn jalǵyz biz emes ekenimizdi túsindik.

Ana tilinde bilim ala almaıdy

Basty keıipkerimiz Muhamedtiń anasy biz tipti baıybyna barmaǵan túıtkildiń shetin shyǵardy. «Balamnyń oqý úlgerimi keremet dep aıta almaımyn. Muǵalimderi túsinikti aıtpaǵanyna jıi shaǵymdanady. Ol kitap oqyǵandy jaqsy kóredi, biraq mazmunyn aıtýǵa kelgende tili, sózdik qory jetpeı qınalady. Árıne, oqý tili óziniń ana tili emes qoı. Muhamed qazaqsha oqyǵanda úzdikter qatarynda bolar edi», deıdi. Meıramgúldiń aıtýynsha, balasyn beretin arnaıy qazaq mektebi alyp Almatynyń ózinde tabylmaǵan. Bolǵannyń ózinde, mektep-ınternattar tek basta­ýyshty qazaqsha oqyta alady. Joǵary synyptarda Braıl júıesindegi oqýlyqtar joq. Sol sebepti Muhamed ózge tilde bilim alýǵa májbúr. Ata-anasy da lajsyzdan, bastaýyshty qazaqsha, keıingi synyptardy oryssha oqýdyń ońaı bolmaıtynyn baǵamdaǵandyqtan bergen. Al biz munda barlyq bala sapaly bilim alýǵa quqyly dep otyrmyz, quqyǵyn ózimiz taptap turyp hám balany ana tilinde bilim alý múmkindiginen shekteı otyryp...