Júsipbek Qorǵasbek: Bizde ádebı dıskýssııalar az

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­ta qolǵa túsken aǵalary­myz­­dy «azıat» deıtin. Búgingi jıynǵa baılanysty sol esime túsip tur. Orhan Pamýk bir suh­batynda Túrkııa qazir mádenı jaǵy­nan shyǵystan góri batysqa jaqyn degen oı aıtady. Keıde batys pen shyǵystyń ortasynda teńselip turǵan kemege uqsaıdy deıdi.

Osydan on-on bes jyl bu­­ryn Gete ınstıtýtynyń uıym­dastyrýymen Germanııada boldym. Sonda laýazymdy adamnan: «Túrkııanyń Eýroodaqqa ótý múmkinshiligi qandaı?» dep suradym. Ol: «Dini basqa, dili basqa Túrkııa Eýroodaqqa qa­laı ótedi?», dedi. Aqyry soǵan keldi.

Sol aıtpaqshy, biz eń aldy­men qazaq jazýshysy bolyp eseptelemiz. Biraq batys elde­rine taralmasaq, tanymal jazýshy bola almaımyz. Sebebi Túrki áleminde, Azııa elderinde batystaǵydaı iri halyqaralyq ádebı syılyqtar joq.

Mo Iаn men Orhan Pamýk Nobel syılyǵynyń arqasyn­da tanymal boldy. Osy forýmnan sol eki jazýshyny kó­remiz be dep úmit­tengenimizdi ja­syr­maımyz. Sebebi ekeýi de jazýshylyqtyń qyr-syry týraly jıi aıtady. Ekeýiniń shyǵarmashylyq týraly bir-birine bergen suhbaty da bar. Olardyń qoǵamdyq tal­qy­laýdan qoryqpaýy, qoǵam­men ashyq áńgimege barýy úlgi alar­lyq nárse. Mysaly, Or­han Pamýktyń «Qar» atty romany negizinen dıskýssııalyq shyǵarma. Qazirgi qoǵam tal­qy­ny, dıskýssııany jaqsy kóre­di. Eger ondaı qadamǵa bar­masań, pozısııańdy berip qoıasyń.

Men «О́ner» degen áńgime jazdym. Ishinde azdaǵan ıntrıgasy jáne búgingi zamannyń saýaldary bar. О́ner belgili jazýshynyń aldyna boıjetken qyz beınesinde keledi.

Kólemi alty-aq bettik osy áńgimeni Qazaqstandaǵy belgili úsh-tórt saıt kóshirip basty. «Kitap.kz» saıtynda jyldyń úzdik áńgimesi atandy. «Abaı.kz» portalynda redaksııa tań­daýynyń qataryna kirdi. So­nymen birge Ulttyq aýdarma bıýro­synyń uıymdastyrýymen alty tilge aýdaryldy. Qyzyq­qan ádebıetshiler bolsa, sol jerden taýyp oqýyna bolady.

Oǵan qosa bir jylda jeti ádebı esse jazdym. «Torańǵy jáne Tursynjan», «Ańyz Sher­han», «Ańyz Muhtar Maǵaýın» sııaqty esselerimdi gazet-jýrnaldar men saıttar birinen biri alyp kóshirip basty. Bir sózben aıtqanda, ádebı syn toqyraǵan kezde áleýmettik jeli ólshem bolyp tur.

Sózimniń basynda aıt­qa­nymdaı, ádebıette dıskýs­sııalyq máselelerdi kóterý kerek. Onda kóterilgen máseleler bas­qadan góri tushymdy jazylady ári adamnyń ishki mádenıetin qalyptastyrýǵa da jaqsy.

Osy yńǵaıda bir áńgime aıt­qym kelip tur. Sońǵy jyldary túregep turyp jazýdy ádet­ke aınaldyrdym. Jumys kabınetime soǵan yńǵaıly min­be satyp aldym.

Úıde de terezeniń aldynda turyp jazǵandy jaqsy kó­remin. Muny shyǵarmashylyq ada­mynyń jazýǵa degen adaldy­ǵy­nan dep bilemin. Qalam qal­ǵyp­ ket­peýi kerek dep oılaımyn. Osyndaı jazýshynyń jaz­ǵa­ny kerek pe, kerek emes pe?

Jaqynda bir jaqsy dosyma ile­sip, qazaqtyń kórnekti jazýshysy Ǵabıt Músirepovtiń murajaıyna bardym. Túregep turyp jazatyn jazý ústelin sol jerde kórdim. Elý-alpys jyl buryn qoldan jasatqan eken. Shyntaǵymdy tirep, ja­ǵym­­dy taıanyp turyp sýretke tústim. Sonda oıyma ne keldi?

Eger onyń «Etnografııalyq áńgimesi» búgin jazylsa, áleý­met­tik jeli basqanyń bárin umy­typ, sony talqylar edi. Bul áńgime qazaq qoǵamyndaǵy bas­qalar jabyq taqyryp dep esep­teıtin máseleni ashyq talqyǵa alyp shyǵýymen qundy. Ondaǵy ıntrıga keńes zamanynda da, táýelsizdik alǵannan keıin de, naq búgingi kúni de ózektiligin joı­ǵan joq.

Qazir ulttardy qoıyp, qur­lyqtar arasynda únsiz báse­keler men teketirester júrip jatyr. Maǵan sol báseke áde­bıette de bar sııaqty kórinedi. Uly derjavalyq ádebıet ult­tyq ádebıetti mysymen basyp tur.

Biz sol úlken ádebıetterdiń stan­darttaryn qabyldaýymyz kerek tárizdi. Máselen, shyǵys ejelden mınıatıýraǵa jaqyn. Roman degen oqyrmandy tartyp turatyn magııalyq qudireti bar janrdy alyp qarańyzshy. Qazir romannyń kólemi saqtal­maıtyn boldy, endeshe nege ro­manǵa qoıylatyn sharttar saqtalýy kerek.

Romandy dáýir sıpatyn beredi dep aýyrlatýdyń qajeti qan­sha. Oǵan dáýirdiń júgin ar­qa­latyp neǵylamyz. Men jo­ǵa­ryda kólemi alty-aq bet­tik áńgime jazdym dedim. Sol sııaqty kólemi jetpis-aq bet­tik taǵy bir roman jazyp shyq­tym. Biz shyǵystyń úlgi­si­men jazsaq, synshylar bizdi ba­tystyń úlgisimen taldaıdy. Mine, qorlyq!

Búgingi zaman qaı jaǵynan alyp qarasańyz da ıntrıganyń zamany bolyp tur. Biz bas­tan ótkerip jatqan kúnderde ro­manǵa laıyqty kúshti ıntrıgalar men personajdar bar. Jazý­shy ony ala salyp, jaza salmaıdy.

Ádebıetke de keshendi túr­de jumys isteýdiń joldaryn ákelý kerek. Arnaıy taqy­ryp­tarǵa kıno túsirý úshin al­dyn ala qarjy bólinedi. Al kitap jazýǵa aldyn ala qarjy bólingenin estigen emespin. Qa­zaqtyń mesenaty Maman Tu­rys­bekov osydan júz jyl buryn: «Roman jaz, roman jaz­sań osynsha aqsha beremin» depti.

Ádebıet óndiris retinde kim­derge jumys isteıdi. Aqyl-oıǵa aqsha tólenetin zaman­da, ádebıetke nege aqsha tólen­beıdi? Ultty qoıyp, Azııa degen alyp qurlyqtyń óz fılosofııa­sy saqtala ma? Bizdiń búgingi, er­teńgi bolmysymyz qandaı bol­maqshy?

Jeke mysalmen aıtsam, osy­­men meniń úsh birdeı shyǵar­mam boıynsha kórkem fılm túsirilip otyr. Odan basqa jetis­tikterimdi joǵaryda aıttym. Qazir qazaq ádebıetinde men sııaqty eńbek etip jatqan­dar joq emes. Alaıda olardyń eń­begi kóp kórine bermeıdi. О́z ishimizde ǵana bir-birimizdi tanımyz. Syrtqa shyǵa almaı jatyrmyz.

Terezemniń aldynda tikem­nen­ tik jazý jazyp turyp kún­­diz-túni oılanatynym osy. Menińshe, búgingi ótip jat­­qan forýmnyń basty bir maq­saty da osy bolýy kerek. Bir-­birimizdi qoldaıyq, ortaq oqyr­manymyzdy kóbeıteıik, shyǵarmalarymyzdyń nasıhatyn birlesip júrgizeıik, úlken ádebı syılyqtar belgileıik degim keledi.

Júsipbek QORǴASBEK,

jazýshy