Ádebıet • 12 Qyrkúıek, 2019

Júsipbek Qorǵasbek: Bizde ádebı dıskýssııalar az

107 ret kórsetildi

Qysqa da nusqa jazǵym keledi. О́mirdiń mysalynan alystaǵym kelmeıdi. «Shymyr jazaıynshy, kólgirsip ketpeıinshi» deımin. Jazyp otyrǵan sózderim keıde óleńge uqsap ketedi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­ta qolǵa túsken aǵalary­myz­­dy «azıat» deıtin. Búgingi jıynǵa baılanysty sol esime túsip tur. Orhan Pamýk bir suh­batynda Túrkııa qazir mádenı jaǵy­nan shyǵystan góri batysqa jaqyn degen oı aıtady. Keıde batys pen shyǵystyń ortasynda teńselip turǵan kemege uqsaıdy deıdi.

Osydan on-on bes jyl bu­­ryn Gete ınstıtýtynyń uıym­dastyrýymen Germanııada boldym. Sonda laýazymdy adamnan: «Túrkııanyń Eýroodaqqa ótý múmkinshiligi qandaı?» dep suradym. Ol: «Dini basqa, dili basqa Túrkııa Eýroodaqqa qa­laı ótedi?», dedi. Aqyry soǵan keldi.

Sol aıtpaqshy, biz eń aldy­men qazaq jazýshysy bolyp eseptelemiz. Biraq batys elde­rine taralmasaq, tanymal jazýshy bola almaımyz. Sebebi Túrki áleminde, Azııa elderinde batystaǵydaı iri halyqaralyq ádebı syılyqtar joq.

Mo Iаn men Orhan Pamýk Nobel syılyǵynyń arqasyn­da tanymal boldy. Osy forýmnan sol eki jazýshyny kó­remiz be dep úmit­tengenimizdi ja­syr­maımyz. Sebebi ekeýi de jazýshylyqtyń qyr-syry týraly jıi aıtady. Ekeýiniń shyǵarmashylyq týraly bir-birine bergen suhbaty da bar. Olardyń qoǵamdyq tal­qy­laýdan qoryqpaýy, qoǵam­men ashyq áńgimege barýy úlgi alar­lyq nárse. Mysaly, Or­han Pamýktyń «Qar» atty romany negizinen dıskýssııalyq shyǵarma. Qazirgi qoǵam tal­qy­ny, dıskýssııany jaqsy kóre­di. Eger ondaı qadamǵa bar­masań, pozısııańdy berip qoıasyń.

Men «О́ner» degen áńgime jazdym. Ishinde azdaǵan ıntrıgasy jáne búgingi zamannyń saýaldary bar. О́ner belgili jazýshynyń aldyna boıjetken qyz beınesinde keledi.

Kólemi alty-aq bettik osy áńgimeni Qazaqstandaǵy belgili úsh-tórt saıt kóshirip basty. «Kitap.kz» saıtynda jyldyń úzdik áńgimesi atandy. «Abaı.kz» portalynda redaksııa tań­daýynyń qataryna kirdi. So­nymen birge Ulttyq aýdarma bıýro­synyń uıymdastyrýymen alty tilge aýdaryldy. Qyzyq­qan ádebıetshiler bolsa, sol jerden taýyp oqýyna bolady.

Oǵan qosa bir jylda jeti ádebı esse jazdym. «Torańǵy jáne Tursynjan», «Ańyz Sher­han», «Ańyz Muhtar Maǵaýın» sııaqty esselerimdi gazet-jýrnaldar men saıttar birinen biri alyp kóshirip basty. Bir sózben aıtqanda, ádebı syn toqyraǵan kezde áleýmettik jeli ólshem bolyp tur.

Sózimniń basynda aıt­qa­nymdaı, ádebıette dıskýs­sııalyq máselelerdi kóterý kerek. Onda kóterilgen máseleler bas­qadan góri tushymdy jazylady ári adamnyń ishki mádenıetin qalyptastyrýǵa da jaqsy.

Osy yńǵaıda bir áńgime aıt­qym kelip tur. Sońǵy jyldary túregep turyp jazýdy ádet­ke aınaldyrdym. Jumys kabınetime soǵan yńǵaıly min­be satyp aldym.

Úıde de terezeniń aldynda turyp jazǵandy jaqsy kó­remin. Muny shyǵarmashylyq ada­mynyń jazýǵa degen adaldy­ǵy­nan dep bilemin. Qalam qal­ǵyp­ ket­peýi kerek dep oılaımyn. Osyndaı jazýshynyń jaz­ǵa­ny kerek pe, kerek emes pe?

Jaqynda bir jaqsy dosyma ile­sip, qazaqtyń kórnekti jazýshysy Ǵabıt Músirepovtiń murajaıyna bardym. Túregep turyp jazatyn jazý ústelin sol jerde kórdim. Elý-alpys jyl buryn qoldan jasatqan eken. Shyntaǵymdy tirep, ja­ǵym­­dy taıanyp turyp sýretke tústim. Sonda oıyma ne keldi?

Eger onyń «Etnografııalyq áńgimesi» búgin jazylsa, áleý­met­tik jeli basqanyń bárin umy­typ, sony talqylar edi. Bul áńgime qazaq qoǵamyndaǵy bas­qalar jabyq taqyryp dep esep­teıtin máseleni ashyq talqyǵa alyp shyǵýymen qundy. Ondaǵy ıntrıga keńes zamanynda da, táýelsizdik alǵannan keıin de, naq búgingi kúni de ózektiligin joı­ǵan joq.

Qazir ulttardy qoıyp, qur­lyqtar arasynda únsiz báse­keler men teketirester júrip jatyr. Maǵan sol báseke áde­bıette de bar sııaqty kórinedi. Uly derjavalyq ádebıet ult­tyq ádebıetti mysymen basyp tur.

Biz sol úlken ádebıetterdiń stan­darttaryn qabyldaýymyz kerek tárizdi. Máselen, shyǵys ejelden mınıatıýraǵa jaqyn. Roman degen oqyrmandy tartyp turatyn magııalyq qudireti bar janrdy alyp qarańyzshy. Qazir romannyń kólemi saqtal­maıtyn boldy, endeshe nege ro­manǵa qoıylatyn sharttar saqtalýy kerek.

Romandy dáýir sıpatyn beredi dep aýyrlatýdyń qajeti qan­sha. Oǵan dáýirdiń júgin ar­qa­latyp neǵylamyz. Men jo­ǵa­ryda kólemi alty-aq bet­tik áńgime jazdym dedim. Sol sııaqty kólemi jetpis-aq bet­tik taǵy bir roman jazyp shyq­tym. Biz shyǵystyń úlgi­si­men jazsaq, synshylar bizdi ba­tystyń úlgisimen taldaıdy. Mine, qorlyq!

Búgingi zaman qaı jaǵynan alyp qarasańyz da ıntrıganyń zamany bolyp tur. Biz bas­tan ótkerip jatqan kúnderde ro­manǵa laıyqty kúshti ıntrıgalar men personajdar bar. Jazý­shy ony ala salyp, jaza salmaıdy.

Ádebıetke de keshendi túr­de jumys isteýdiń joldaryn ákelý kerek. Arnaıy taqy­ryp­tarǵa kıno túsirý úshin al­dyn ala qarjy bólinedi. Al kitap jazýǵa aldyn ala qarjy bólingenin estigen emespin. Qa­zaqtyń mesenaty Maman Tu­rys­bekov osydan júz jyl buryn: «Roman jaz, roman jaz­sań osynsha aqsha beremin» depti.

Ádebıet óndiris retinde kim­derge jumys isteıdi. Aqyl-oıǵa aqsha tólenetin zaman­da, ádebıetke nege aqsha tólen­beıdi? Ultty qoıyp, Azııa degen alyp qurlyqtyń óz fılosofııa­sy saqtala ma? Bizdiń búgingi, er­teńgi bolmysymyz qandaı bol­maqshy?

Jeke mysalmen aıtsam, osy­­men meniń úsh birdeı shyǵar­mam boıynsha kórkem fılm túsirilip otyr. Odan basqa jetis­tikterimdi joǵaryda aıttym. Qazir qazaq ádebıetinde men sııaqty eńbek etip jatqan­dar joq emes. Alaıda olardyń eń­begi kóp kórine bermeıdi. О́z ishimizde ǵana bir-birimizdi tanımyz. Syrtqa shyǵa almaı jatyrmyz.

Terezemniń aldynda tikem­nen­ tik jazý jazyp turyp kún­­diz-túni oılanatynym osy. Menińshe, búgingi ótip jat­­qan forýmnyń basty bir maq­saty da osy bolýy kerek. Bir-­birimizdi qoldaıyq, ortaq oqyr­manymyzdy kóbeıteıik, shyǵarmalarymyzdyń nasıhatyn birlesip júrgizeıik, úlken ádebı syılyqtar belgileıik degim keledi.

 

Júsipbek QORǴASBEK,

jazýshy

Sońǵy jańalyqtar

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Búgin, 22:45

Qylań

Tanym • Búgin, 22:27

Ekpe saldyrýshylar sany artyp keledi

Aımaqtar • Búgin, 22:20

Saýran aýdanyna alǵashqy ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:52

Atyraý oblysynda 37 jańa mektep salynady

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Jalaqysy kóp óńirler anyqtaldy

Qarjy • Búgin, 14:30

Veterınarlar qartaıyp barady

Qazaqstan • Búgin, 12:10

Uqsas jańalyqtar