Qandastarymyz elge kelýge qulyqty

Osy kóshti uıymdastyrý qa­my­men Mońǵolııanyń Baıan-О́l­gıı, Qobda aımaqtaryna sapar kezinde sol jaqtaǵy qan­dastarymyzben áńgime dúken qurylyp, kósh jaıyna qatysty syr-suhbattar júrgizildi. Sonyń ná­tı­jesinde alystaǵy aǵaıynnyń kóńilin alańdatqan kósh jaıyna qatysty birqatar túıtkildiń basy ashyldy.

Asylynda, birden basyn asha keterlik jaıt, atalǵan eldiń bir­neshe aýdanyn ala qonystanǵan qan­dastarymyzdyń barlyǵy der­lik qamshynyń baılaýy kelse óre kóship, atajurtpen qaýyshýǵa asa qulyqty. Munyń keshe ǵana oryn alǵan bir dáleli – bıylǵy sheteldegi qazaq balalary úshin qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń daıyndyq kýrs­taryna Úkimet tarapynan bó­lingen myń orynǵa eń kóp qujat tapsyrǵan osy Mońǵolııadaǵy jastarymyz eken.

Alaıda el men jer asý, kósh jú­gin alyp júrý tóńireginde memleketter tarapynan belgilengen zań, tártipter men tirshiliktiń san alýan qamy nıetke kedergi, qa­damǵa tusaý. Kóshý, ásirese ósip-óngen jerden basqa mekenge qonys aýdarý – jańa ómir jolyn bas­taýmen teń. Al Mońǵolııada negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysatyn qandastarymyz ata­jurtqa kelgen soń jańa ómir bas­tap qana qoı­maı, jańa kásipke bet buryp, bu­ryn saýsaǵynyń ushy tıip kórmegen istermen aına­­­­lysýǵa májbúr. Sebebi ótken ǵasyr basynda mońǵol jerine malymen bir­­ge óre kósh túzegen aǵaıynnyń bú­­gingi urpaǵy Qazaqstanǵa keri qa­raı kósherde dúnıesin ǵana emes, qo­lyndaǵy malyn da jappaı satyp ketýi tıis. Birinshi ke­zekte Reseı ar­­qyly mal aıdaý­ǵa ne tasymaldaýǵa ruqsat bolma­ǵandyqtan, basqalaı amal joq. О́ki­nishtisi sol, Mońǵolııada jap­­paı satyp keter malynyń qu­ny da Qazaqstandaǵy baǵamen sa­lys­tyrǵanda aıtýǵa tatymaıdy. Máselen, ol jaqty bir basy 12-15 myń teńgege satylatyn ýaq malyn atajurtqa alyp keler shama bolsa, onyń bireýiniń quny quryǵanda 30 myń teńgege bir-aq shyǵar edi.

Sondyqtan da ol jaqtaǵy aǵaıyn el basshylary men aǵa­­­­larynan kór­shiles Reseı jeri arqyly tórt túlik malyn atajurtqa qaraı tran­zıttik tasymaldaýǵa ruqsat alyp berse degen tilek aıtady. Bul máseleniń she­shimi mońǵolııalyq qandastarymyz úshin tipti ómirlik mańyzy bar deý­ge bolady. Meken ǵana emes, ká­sip te aýystyrýǵa májbúr aǵa­ıyn atalǵan jaıt oń sheshiler bol­­sa, arǵy jaqta aınalysqan ká­si­bin atajurt topyraǵynda da jal­ǵas­tyra berer edi. Aldyna júzdep, myńdap mal salyp úırengen aǵaıynnyń babalar mekenine tórt tú­ligin qosa alyp kelip, oń jambasyna keler kásibin jalǵastyrýy – Qazaq­stannyń mal sharýashylyǵy men azyq-túlikpen qamtamasyz etý isine qomaqty úles bolary da sóz­siz.

Alystaǵy aǵaıynnyń oıynda odan keıingi qylań berip júrgen ke­lesi másele – Mońǵolııada 9-synyp bitirgen, ıaǵnı negizgi orta bilimi bar, 10-11-synyptardy oqymaǵan ul-qyzdaryn olar­dyń kámelettik jasqa tolýyn kútpeı-aq, Qazaqstandaǵy ká­siptik tehnıkýmdar men kolled­jderge qabyldaı berse deıdi. Ata-anasyna qolǵabys bolýy úshin 9-synyptan keıin mektepten shyǵarylyp alynǵan birqatar jas­ tolyq bilim bolmaǵan soń, qaı elde bolsyn, ýnıversı­tetke túsý múmkindigine ıe emes. Son­dyqtan da atalǵan kategorııaǵa kiretin jastar tym bolmasa, atamekende kásipke baýlynsyn degen oı. Osy másele quqyqtyq jaq­tan sheshimin tabar bolsa, kóp­­tegen otbasy birinshi kezekte ul­daryn bilim emes, kásip qýý jolymen Qazaqstanǵa jiberýge da­ıyn. Aldymen balasy kelip, kásip úırengen soń ornyǵyp ketse, ata-ana­synyń da atamekenge at basyn burary sózsiz.

Onyń ústine, Tuńǵysh Prezı­dent – Elbasy N.Nazarbaevtyń ózi de jappaı joǵary oqý oryndaryna bara bermesten, kásip úırený kerektigin jıi aıtyp júrgen joq pa?! Kásiptik ýchılıshelerge memleket esebinen maman daıyndaýǵa bó­lingen oryndardyń ıgerilmeı jatqany qanshama.

Qandastar kóshine tyń serpin berýi múmkin osy bir máseleni sheshýge qatysty aǵaıynnyń sapar barysynda qolǵa ustatqan ashyq haty elimizdegi tıisti oryn­­darǵa jóneltildi de. Quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq jaǵynan kúrdeli­ligine qaramastan, tıis­­­ti amaldar jasalyp, el isi­ne ja­nashyrlyq bolady dep úmitte­­­­nemiz.

Atajurtqa qaraı kósh bastal­ǵaly beri otyz jylǵa jýyqtady. Osy ke­zeńge taldaı qarasaq, eldi mekender qatary sırep, adamy azaıǵan soltústik oblystardy ja­ńa jurt ete alatyn, osyǵan qul­qy bar birden-bir sheteldik qandastarymyz da dál sol Mońǵolııadan eken. Búgingi tańda Aqmola, Pavlodar, Soltústik Qa­zaq­stan oblystarynyń aýdandaryna qonystanyp jatqan oralmandardyń basym bóligin mońǵolııalyq baýyr­larymyz­ quraıdy. Demek, osy elden Qa­zaqstanǵa qaraı bet alǵan kósh­tiń elimizdegi ishki mıgrasııasyna, halyq­tyń aýmaqtarǵa tarala ornalasýyna jáne demografııasyna oń áseri bar.

Qarap otyrsańyz, Mońǵolııada tutas otyrǵanyna qaramastan, ol jaq­taǵy aǵaıynnyń ulttyq bolmysyn saqtap qalý jaǵy sońǵy bir-eki jylda kúrdelenip bara jatqany baıqalady. El bıligine batysta bilim alǵan ultshyl kóz­qarastaǵy jańa býyn kele bas­taǵaly jergilikti saıa­sat aýany ózgerip, barlyq jerde mońǵoldaný úrdisi qylań berýde. Turǵyndardyń toqsan paıy­zy qazaq ekenine qaramastan, Baıan-О́lgıı aýdanynyń ózinde bú­kil mekeme basshylyǵyna ulty moń­ǵol ókilder taǵaıyndalyp, jumys­taǵy qatynas tili mońǵolshaǵa jap­paı aýystyrylýda. Tipti bir mekemedegi eki qandas qazaq ju­mys ornynda mońǵol tilinde sóı­lesýi tıis degen tártip qalyp­tastyrylýy da múmkin deıdi.

Buǵan qosa, sońǵy kezge deıin moń­ǵolshanyń ne ekenin bilmegen Baıan-О́lgııdegi qazaq mektebiniń oqý­shylary 2016 jyldan beri belsendi túrde sol tildi bekitilgen baǵdarlama boıynsha jappaı úırene bastaǵan. Osy jaıdyń alda nege alyp kelerine alańdaǵan sol jaqtaǵy ultjandy azamattar tipti 2020 jyldan bastap qa­zaq mektepteri 6-synyptan bas­tap túgeldeı mońǵol tilinde oqy­­tylatynyn habarlaýda. Moń­ǵolııa­nyń bilim mekemesi bekitken osy baǵ­dar­lamany iske asyrý maq­satynda qazaq mektepteriniń muǵalimderi jap­paı mońǵol tili kýrstarynan ótki­­zilýde.

Árıne óz tili men rýhanııaty­nyń qamymen qandaı qadam jasasa da, ár memlekettiń ishki isi. De­gen­men, Mońǵol elindegi atalǵan úrdis beleń alyp, ýaqyt óte kele jer­gilikti qandastarymyzdyń qazaqylyq bolmysynan ajyrap qalý qaýpi bizdi alańdatýy tıis.

Qoryta aıtqanda, Moń­ǵo­lııa­daǵy aǵaıyn kóshýge qulyqty, tili basqasha saıraıtyn býyn paı­da bolmaı turǵan kezde bardy salyp, olardyń kóshterin kólikti etý qa­jet sııaqty. Osy oraıda ol jaq­taǵy qandastarymyzdyń ata­jurt­qa óz kúshimen kele almaı, bul jol­da biz jaqqa úmitpen qaraılap otyr­ǵandary da barshylyq ekenin aıta keteıik.

Altaı ALMAT,
Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń ókili