Dıplommen aýylǵa attanǵandar qalaǵa nege qaıtady?

Baǵdarlamanyń ıgiligin kórgenderdiń basym bóligi – pedagogtar

Bul baǵdarlama negizinen densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qamsyz­dan­dyrý, mádenıet, sport jáne agroónerkásiptik keshen sııaqty salalar boıynsha jastardy jumyspen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Meml­ekettik baǵdarlamany iske asyrýmen aınalysatyn Ulttyq ekonomıka mınıs­trliginiń aqparatyna súıensek, «Dıplommen – aýylǵa!» jobasyn iske asyrý kezeńinde (2009 jyldan bastap 2018 jylǵa deıin) 60 myńnan astam maman 7,4 mlrd teńge somasynda kóterme járdemaqy alsa, 27,5 myńnan astam maman turǵyn úı satyp alý úshin 70,6 mlrd teńge somasynda bıýdjettik kredıt alypty.

Osy joba aıasynda aýyldyq jer­­lerge jumysqa turǵan mamanǵa mem­leket tarapynan kótermeaqy men baspana alýǵa jeńildetilgen nesıe usynylady. Iаǵnı, tek 70 aılyq esep­tik kórsetkishke teń somada bir­jolǵy kóterme járdemaqy jáne qa­jettiligine qaraı turǵyn úı salý nemese satyp alý úshin 1500 aılyq eseptik kórsetkishten aspaıtyn somada 15 jylǵa deıingi merzimge jyl­dyq 0,01 paıyz mólsherindegi syı­aqy mólsherlemesimen bıýdjettik nesıe túrinde áleýmettik qoldaý sha­ra­laryn alý múmkindigi bar. Áleý­mettik kómek alǵan maman aýyldy eldi mekende kemi úsh jyl jumys isteýge mindetti.

Osy ýaqyt ishinde baǵdarlamanyń ıgiligin kórgenderdiń kósh basynda bilim salasynyń qyzmetkerleri tur. 10 jylda 42 745 pedagog dıplommen aýylǵa attanypty, bul baǵdarla­mamen jumysqa ornalasqan bar­lyq sala mamandarynyń 71,2 paıy­zyn quraıdy. Qalǵan sala qyz­met­­kerleriniń úlesi 13 paıyzdan aspaıdy. Sondyqtan bilim berý qyzmetkerleri osy baǵdarlamanyń ózegi deýge bolady. Biraq sarap­shylardyń sózine sensek, dıplom­men aýylǵa barǵan mamandardyń ishinde kóbine-kóp qalaǵa qaıtadan qaıtyp ketetinder de – pedagogtar. Munyń sebebin «Aq­parattyq-taldaý ortalyǵy» de­partamenti dırektorynyń orynbasary Jannat Mýsına baǵdarlamaǵa jaýapty mekeme men maman arasynda turaqty qarym-qatynastyń joq­tyǵymen baılanystyrady. Onyń aı­týynsha, jas mamandardyń kóbi eki jyl­daı jumys istep, jańa bolashaq izdeý úshin qalaǵa qaıtatyny jańalyq emes. Deni oqý júktemesiniń jáne turǵyn úıdiń bolmaýyna baılanysty ketip qalady.

Qaýqarly qaýymdastyq qajet

Dıplommen aýylǵa barǵan Azız Dúken­baıuly baǵdarlama talaptary jyl saıyn jańartylyp, jas­tarǵa qolaıly jaǵdaı jasalyp otyrǵanyn aıtady. «Men 2016 jy­ly Qyzylorda qalasyndaǵy Qor­qyt ata atyndaǵy Qyzylorda mem­lekettik ýnı­versıtetinde oqytýshy qyz­metimdi atalǵan oblysqa qa­ras­­ty Qarmaqshy aýdanyndaǵy ag­rarly-tehnıkalyq kolledjinde jal­ǵastyrýdy qup kórdim. Kelgen bet­te birden memlekettik baǵdarlama ıgiligin kórýge um­tylyp, bir rettik jərdemaqy men turǵyn úıge qol jetkizdim», deıdi. Onyń oıynsha, baǵ­darlamanyń aıasynda memleket­ten kómek alǵandardyń keıbiri al­ǵan aqshasyn berilgen kestege saı ýa­qtyly tóleı almaı­dy, sonyń sal­darynan olardan keıin qu­jat tapsyrǵan ózge jas mamandardyń turǵyn úı­men qamtamasyz etilýine múmkindik berilmeı otyr. Iá, qar­jy qaıtarylýy qajet, sebebi bul baǵdarlama – ınvestısııalyq joba. «Bul rette atalǵan baǵdarlama boıynsha qujat tapsyrǵan úmit­kerlerdiń nesıe ta­rıhy tekserilýi kerek. Sonymen bir­ge­ baǵ­dar­lama aıasynda jumys istep júr­gen jas mamandardyń qaýymdastyǵyn qu­ryp, olar­dyń ımıdjin kóterý qa­jet. Res­pýb­lıkadaǵy baǵdarlama ma­mandarynyń ba­syn qosatyn qaýym­dastyq təjirıbe almasý maqsatynda túrli formattaǵy jaz­ǵy lagerler, iskerlik kezdesýler, aı­­maq­tyq sa­ıystar, t.b. is-sha­ralar uıym­das­ty­rýmen aınalysqany ab­zal», deı­di. Bul oıdy «Bolashaq» mem­le­kettik baǵdarlamasynyń qaýym­­­dastyǵyna qarap, usynylǵan uıymnyń salmaǵy men yqpalyn baǵamdaýǵa bolady. Qoǵamǵa paı­daly qyzmetter usyn­ǵany óz aldyna, qu­rylatyn qaýym­dastyq baǵdarlamamen ju­mysqa ornalasqan mamandardyń múddesine qyzmet ete alatyndaı qaýqarly bolýy qajet.

Shyndyǵynda baǵdarlamada maman­dardy tartý úshin túrli tıim­dilik qarastyrylyp keledi. Aı­talyq, buryn mindettelgen 5 jyl jumys ótili qazir 3 jylǵa qys­qar­dy. Oǵan qosa jyl saıyn ınflıasııa­ jaǵdaıyna baılanysty qarjy kóle­mi artyp otyr. Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi: «2018 jyldan bas­tap kóterme járdemaqy tóleý boıynsha áleýmettik qoldaý sharalaryn berý merzimi 39 kúntizbelik kúnnen 27 jumys kúnine deıin tur­ǵyn úı satyp alýǵa nemese salýǵa bıýd­jettik nesıe berý boıynsha merzim 62 kúntizbelik kúnnen 47 ju­mys kúnine deıin qysqartyldy. Bıýd­jet qarajaty jetispegen jaǵ­daı­da mamandardyń kezektiligin qa­lyp­tastyrý jáne áleýmettik qol­­daý sha­ra­laryn «Azamattarǵa ar­nalǵan úki­met» memlekettik korporasııasy ar­qyly balamaly negizde kórsetý kózdelgen», dedi arnaıy jol­daǵan suraǵymyzǵa bergen jaýabynda.

Qalaǵa ketip qalatyndar – jalǵyzilikti mamandar

Aqmola oblysynyń Zerendi aýdanyndaǵy balabaqshada tár­bıeshi bolyp jumys isteıtin Nur­gúl Beıbitqyzy dıplommen aýyl­ǵa bar­ǵany úshin úı alypty. Joǵary­daǵy áriptesi Á.Dúkenbaıuly aıtqan nesıeni ýaqtyly tóleı al­maý se­be­bin aı saıynǵy tólemaqynyń mem­leketten beriletin ústemeaqy mól­sherimen jarysa kóterilýinen kóredi. «Men úıdi 3 mln 600 myń teńgege aldym. Aı saıyn 20 myń teńgeden tólep otyramyn. Eń jaqsysy, bul – paıyzsyz beriletin nesıe, sondaı-aq tóleı almaı qalsańyz da paıyzy óspeıdi. Biraq adamnyń basynda túrli jaǵdaı bolady. Keıbir aýyldarda bala bolmaı, pedagogtar jumyssyz qalatyn kezder kezigedi. Sondaıda maman nesıe túgili tamaǵyna tıyn tappaı qalady. Jyl saıyn ústemeaqynyń artatyny álbette jaqsy, biraq ony­men birdeı tólemaqy da ósip oty­rady. Osyny rettese eken», deı­di N.Beıbitqyzy. Mamannyń málimdeýinshe, ótken jyldary 2 mln-nan asa nesıe resimdegen áript­esteri 15 myń teńgeden tólep otyr. Al qazir tólemaqy mólsheri 20 myńǵa ósken. «Negizinen qalaǵa qaıta ke­tip qalatyndar – jalǵyzilikti mamandar. Máselen, meniń otbasym bar. Joldasym ekeýmizge jeńildeý tú­sedi. Bala-shaǵańnyń sol shalǵaıda dúnıege kelýi, jetilýi, óz úıińniń bolýy turaqtap qalýǵa áser etedi. Al adam jalǵyz bolsa, sheshim shyǵarý da, qalaǵan jerine ketip qalýy da ońaı bolady», degen tárbıeshiniń pikirinshe, baǵdarlamany jas otbasyna bergen jón. Sondaı-aq alynǵan úıdi tıis­ti vedomstvonyń ókilderi kelip shy­nymen nesıe resimdegen adam tura­tyn-turmaıtynyn tekseredi, osy tekseristi jıiletý kerek.

Eki másele – bir sheshim

Atalǵan baǵdarlamamen mektepte qazaq tili pániniń muǵalimi bolyp jumys isteıtin Aıda Turlybekqyzy kerisinshe jas otbasylarǵa ǵana berý usynysyn qolaı kórmeıdi. Sebebi ózi áli turmys qurmasa da jo­banyń negizgi talaptaryn laıyqty oryndap otyr jáne Zerendi aýdanynda 5 jyldan beri taban aýdarmaı eńbek etip keledi. Muǵalim: «Mamandardy aýyldyq jerlerde ustap qalý maqsatymen otbasyly adamdarǵa ǵana beretin bolsa, kóp qamtylmaı qalady. Onsyz da kóbi qala irgesindegi aýyldar men aýdan ortalyǵyna turaqtaǵandy jón sanaıdy. Shalǵaı aýyldardan aýdanǵa jumys aýystyrǵandardy kórdim. Qolaısyzdyqtan, alys bol­ǵandyqtan ketedi», deıdi. Onyń oıynsha, qala men aýdan ortalyǵynan áldeqaıda alys aýyldarǵa barý­ǵa bel býǵandardyń kóter­me járdem­aqysy joǵary bolýy kerek. Iаǵnı, beri­letin kómek maman turaqtaǵan jerdiń geo­grafııalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq ahýalyna qaraı esep­telgeni jón.

Bul jaýapty vedomstvo ókil­deriniń qula­ǵyna qanshalyqty ja­ǵymdy usynys ekeni belgisiz, biraq túıtkildiń bir túıindi tu­sy – osynda jatqany anyq. О́ıt­keni baǵdarlamanyń basty minde­ti aýyldyq jerlerdegi maman tap­shy­lyǵyn qamtamasyz etý. Al biz baǵamdaı ber­meıtin ekinshi bir mańyzdy mindeti – qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim sapa­synyń edáýir alshaqtyǵyn joıý úshin baǵdarlamanyń joǵaryda aıtqandaı ózegi sanalatyn pedagog­tarǵa jaǵdaı jasaý. Eger taý ete­gindegi nemese bir túpkirdegi na­ǵyz shal­ǵaıdy betke alǵandarǵa qala­nyń janynda ornalasqan nemese ınfraqurylymy jolǵa qoıylǵan aýdan ortalyǵynda jumys isteıtin mamandardan artyqtaý qoldaý men kómek kórsetilse, baǵdarlamanyń eki mindeti qatar oryndalyp, qos másele birdeı sheshiler edi.