Mustafa Shentop: Elbasynyń túrki álemi aldyndaǵy eńbegi ólsheýsiz

– Qurmetti Mustafa ShENTOP myrza, áńgimemizdi Túrkııa men Qa­zaqstannyń qa­rym-qaty­nastarynan bas­tasaq...

– Qazaqstan – biz qazir bir bóligin Ortalyq Azııa dep atap júrgen ejelgi Túrkistan jeriniń úlken ári qýatty memleketi. О́zi ornalasqan aımaq pen ha­lyq­­aralyq qatynastarda ózge­ler sózine qulaq asatyn memleketke aınaldy. Al Túrkııa Qazaq­stannyń bir baýyrynyń memle­keti. Biz til, tarıh, mádenıet pen senim baýlarymen qosaqtalǵan jurtpyz. Qazaqstandyq baýyrlarymyz sııaqty biz de Qoja Ahmet Iаsaýıdiń rýhanııatynan nár alǵan násilden taraımyz.

Qazaqstannyń bizdiń kóńili­mizdegi orny aıryqsha. Son­dyq­tan jahandaǵy halyqtar otba­synyń táýelsiz bir múshesi bo­lýǵa bel baılaǵan kezinde bi­rinshi moıyndaǵan memleket biz edik.

Qazaqstan HH ǵasyrdyń sońǵy shıreginde táýelsizdigin ja­­­rııalaǵan soń Ortalyq Azııa­da kúndeı jarqyrady.

Mun­­da mártebeli Nursultan Nazarbaev­tyń teńdessiz lıderlik qa­sıeti zor ról oınaǵanyn atap ótý qajet. Túrki áleminiń aqsa­qal­dy kóshbasshylarynyń biri­ne aınal­ǵan Nazarbaev Túr­kııamen qarym-qatynastyń damýyna erekshe mán bergen jan. Osy ustanym aıasynda byltyr qyrkúıek aıyn­da ótken Joǵary deńgeıdegi stra­tegııalyq yntymaqtastyq keńe­siniń úshin­shi otyrysy úshin Túr­kııaǵa ja­saǵan saparynyń aı­ryqsha paı­daly nátıjeleri boldy. Atal­ǵan ıgi nátıjelerdiń biri retinde elderimizdiń arasynda ekijaqty mádenı ortalyqtardy qurý jónindegi kelisimshartqa qol qoıǵanymyzdy atap ótkim keledi.

Qazaqstan mádenı salada ǵana emes, ekonomıkalyq maǵynada da bizdiń eń úlken seriktesterimizdiń biri. Tek eki eldiń arasyndaǵy saýda aınalymy qos taraptyń kóńilinen shyǵatyndaı deńgeıde emes. Maqsatymyz – jylyna 10 mlrd dollarlyq saýda aınalymy deńgeıine jetý. Ol úshin qos tarap ta naqty áreketter jasaýymyz qajet ekenin bilemiz.

– Qazaqstan men Túrkııa par­la­mentteriniń baılanystaryna qandaı baǵa beresiz?

– Túrkııa – Qazaqstan qarym-qatynastarynyń mańyzdy bir baǵytyn parlamentterimizdiń arasyndaǵy baılanystar qurap otyr. Máselen, byltyr Qazaqstan men Túrkııa Májilis tóraǵalary deńgeıinde alǵash ret kezdestik. Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tóten­she jáne ókiletti elshisi Abzal Saparbekulyn da qabyldap, elde­rimizdiń arasyndaǵy baıla­nystarǵa baǵa berdik.

Biz bir atanyń kindiginen taraıtyn halyqtardyń urpaǵy retinde parlamentterimizdiń arasyndaǵy baılanystardy kún ótken saıyn tereńdete berýimiz qajet. Osy rette halyqaralyq parlamenttik uıymdar men par­la­mentaralyq dostyq toptary­nyń baılanystaryna erekshe nazar aýdarǵym keledi. Biz bir­lesip qurǵan TúrkPA-dan bas­tap, biz múshe bolǵan barlyq halyq­aralyq qurylymdardaǵy ókilderimizdiń yntymaqtastyǵyn joǵary deńgeıde jalǵastyryp kelemiz. Bul oraıda dostyq toptarymyz ben mamandandyrylǵan komıssııalarymyzdyń ózara baılanystary da parlamentaralyq qatynastarymyzdyń damýyna oń yqpal etetinine senimim kámil.

Bir sózben aıtqanda, Qazaq­stan­men parlament deńgeıin­de de tyǵyz baılanysymyz bar ári osynaý qýatty qarym-qaty­nastarymyz bolashaqta ármen qaraı tereńdeı túsedi degen oıdamyn.

– Qazaqstannyń astanasynda ótetin Eýrazııa elderi par­lamentteri spıkerleriniń 4-basqosýynan ne kútesiz?

– Eýrazııa degenińizdiń ózi Azııa men Eýropa qurlyqtarynyń ortaq ataýy ǵoı. Álem halqynyń úshten ekisi ómir súretin úlken qurlyq. Bul qurlyqtyń Azııadaǵy bóligi HH ǵasyrdyń ekinshi shıreginen keıin halyqaralyq júıeden oqshaýlanǵan kezeńdi basynan keshirdi. HH ǵasyrdyń sońǵy shıregi Azııa aımaǵynyń halyqaralyq júıemen ıntegra­sııalanǵan kezeńi boldy. Eýrazııa uǵymy da osy kezeńde paıda boldy.

Eýrazııa parlamentteri spı­ker­leriniń jıyny da Azııa men Eýropanyń yntymaqtastyǵy men seriktestigin pash etý maqsatynda úsh jyl buryn uıymdastyryla bastaǵan edi. 2018 jylǵy jıyn­dy biz ótkizdik. Bıyl atalǵan basqosý Qazaqstanda bolady. Qudaı qalasa, nátıjeli jıyn bolady degen oıdamyn. Álem halqynyń úshten ekisi ómir sú­retin osynaý aýmaqtyń keleshegin talqyǵa salatyn bul jıyn­nyń Qazaqstan úshin de erekshe mańyzy bar ekenin bilemin. Bul turǵydan qarastyrǵanda ótetin kezdesýlerimiz ben qabyldaıtyn sheshimderimizdiń mańyzdy nátı­jeleri bolatyny anyq.

Eýrazııa álemniń omyrtqasy ispetti. Bul qurlyqtaǵy oqı­ǵalar kúlli álemge tikeleı yqpal etedi. Sondyqtan kezdesýler men qabyldaıtyn sheshimderimiz dú­nıe júzine áser etedi degen sóz.

59 elden parlament spıkeri, spıkerdiń orynbasary men depý­tattardyń qatysýymen ótetin jıyn memleketterimiz ben par­la­mentterimizdiń arasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrý úshin taptyrmaıtyn sát dep bilemin. Jıynǵa qatysatyn barlyq elder­diń de osynaý sátti tıimdi paıdalanatynyna senemin.

BUU-nyń 2030 jylǵa deıingi Turaqty damý jospary da talqyǵa túsetin «Úlken Eýrazııa: Dıalog. Senim. Seriktestik» degen ataýy bar jıyn adamzattyń ortaq máselelerine birlese sheshim tabý turǵysynan mańyzdy múm­­kindik usyna alady. Ortaq múddeler men maqsattar aıasynda ótetin jıyndy qazaqstandyq baýyrlarymyz joǵary deńgeıde uıymdastyratynyn bilemin jáne aldyn ala alǵysymdy bildiremin.

– Túrki áleminiń rýhanı as­tanalarynyń biri sanalatyn Túrkistan qalasy oblys ortalyǵy mártebesine ıe boldy. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bul sheshimin baýyrlas túrik halqy qalaı qabyldady?

– Túrkistan Hazar teńizinen Táńir taýlaryna deıin sozylyp jatqan ulan-ǵaıyr aı­maqtyń ataýy. Aımaqtyń saıa­sı geografııasynyń ózge­rýimen qatar, ataýlarynda da aıyr­­mashylyqtar boldy. Alaıda Túrkistan óz maǵynasyn jo­ǵalt­qan joq. Bul turǵydan qa­rastyrsaq, Iаsy degen kóne ataýy bar Túrkistan qalasynyń oblys ortalyǵy bolýyn óte ma­ńyzdy sheshim dep baǵalaımyn.

Ataýlar halyqtyń tarıh, mádenıet, senim men dúnıe­ta­nymyn kórsetedi. Biz túrki ále­minde adam, jer-sý ataýlarynda kóptegen ortaq esimderdiń bar ekenin bilemiz. Qytaı qorǵanynan Adratıka teńizine deıin sozylyp jatqan aımaqta mundaı uqsastyqtardy jıi kezdestiremiz. Sondyqtan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ataýy Túrkistan bolyp ózgergenin jáne ortalyǵynyń Túrkistan qalasyna kóshirilýin qýana qabyldadym. Túrkistannyń Túrki áleminiń júregi ekenin erekshe yqylaspen atap ótkim keledi.

Osy oraıda Prezıdentimiz Rejep Taııp Erdoǵannyń usyny­symen, Túrki keńesine múshe elder­diń biraýyzdan qoldaýymen Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Túrki keńesiniń ómir boıy qurmetti tóraǵasy» dep jarııalanýy máni tereń ári jarasymdy sheshim bolǵanyn eske salǵym keledi.

– О́zińiz biletindeı, bıylǵy naýryzda Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Prezıdenti retindegi ókilettiligin toqtatty. Saılaý ótip, halqymyz Qasym-Jomart Toqaevty ekinshi Prezı­dent re­tinde tańdady. Bul ja­ńa­lyqty qalaı qabylda­dyńyz?

– Azııanyń jaryq juldyzyna aınalǵan Qazaqstandaǵy oqıǵa­lardy qyzyǵa hám erekshe yqy­laspen baqylap otyramyn. Ke­le­­sheginiń temirqazyqtaı jar­qy­raıtynyna óz basym kúmánsiz senetin Qazaqstanda bolǵan ózgeristerdiń baýyrlarymyz ben Túrki áleminiń barlyq ókilderi úshin qaıyrly bolýyn tileımin.

Asa mártebeli Nursultan Nazarbaev shırek ǵasyrdan astam ýaqyt jaýapkershilikpen atqarǵan prezıdenttik qyzmeti barysynda Qazaqstandy jahandaǵy halyqtar otbasynyń abyroıly múshesi deńgeıine kóterdi. Aqyl, parasatty, danalyq pen ádildikti be­rik irgetasy etip qalaǵan Qazaq eli­niń ártúrli salada damyp, al­ǵa basýyna Nazarbaevtyń kósh­basshylyǵy aıryqsha yqpal etti. Bul jaǵdaıǵa Anadolyda ómir súretin 82 mln baýyrymmen bir­ge rıza bolǵanymdy bildirip, quttyqtaǵym keledi.

Nazarbaevtyń túrki álemi úshin jasaǵan qyzmetterin ásirese keler urpaq jaqsy túsinetin bolady. Bul turǵyda Nazarbaev Qurmetti tóraǵa bolǵan Túrki keńesiniń 15 qazanda Bakýde ótetin basqosýyna О́zbekstannyń da múshe retinde qatysýy Túrki keńesin kúsheıtip, onyń bedelin arttyrady ári Elbasynyń túrki dúnıesi yntymaqtastyǵyn tereń­detýdegi tabandylyǵynyń mańy­zyn taǵy bir márte kórsetetin bolady.

Nursultan Nazarbaevtyń prezı­denttik ókilettiligin toqtatý týraly sheshim qabyldaýy bizdi de, halqymyzdy da biraz alańdat­qanymen, tájirıbeli saıasatker Toqaev myrza Qazaqstannyń ekin­shi Prezıdenti retinde óz qyzmetin abyroımen atqaryp keledi.

Toqaev myrza 2 qyrkúıekte el halqyna arnaǵan Joldaýyn­da ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik ómirde jasalatyn re­for­malar arqyly qazaqstan­dyq baýyrlarymyzdyń muqtaj­dyqtaryn sezinip, tilekterine ja­­­ýa­p berdi. Atalǵan maqsat­tarǵa jetý úshin jasalatyn qadam­dardyń nyq bolaryna senemin. Túrkııa da Qazaqstanda jasalatyn reformalardy qoldaıdy.

– Álemde sońǵy 10 jyldyń eń mańyzdy máseleleriniń basynda Sırııadaǵy azamattyq soǵys tur. Osy Sırııa túıininiń sheshilýi úshin Qazaqstan ma­ńyzdy ról atqarýda. Osy oraı­daǵy elimizdiń qadamdary týraly ne aıtar edińiz?

– Qazaqstan salıqaly kóz­qarasqa basymdyq bergen memleket. Muny halyqaralyq má­selelerge qatysty moınyna alǵan jaýapkershilikterden naqty kóre alamyz. Buǵan As­tana prosesinde kýá boldyq. Qazaq­standa ótken Astana prosesi kezdesýleriniń naqty nátı­jelerin 16 qyrkúıek kúni Ankarada júzege asqan úshtik sammıtte qabyldanǵan she­shimderden kórdik. Ankarada bolǵan sammıtte Reseı, Túrkııa jáne Irannyń memleket basshy­lary besinshi ret bas qosyp, Sırııa máselesin sheshýge bel baılady. Osylaısha Astana prosesin Ankara sammıti arqy­ly nyǵaıtqan jaıy bar.

Qazaqstan Eýrazııa qurly­ǵyn­daǵy beıbitshilik pen turaq­tylyqqa qosqan mańyzdy úlesi arqyly kózge túsken memleket retinde Sırııa máselesiniń sheshilýinde de mańyzdy ról oınady. Eldiń bul ustanymy keleshekte de osyǵan uqsas máselelerdiń sheshimin tabýyna úles qosatynyna senemin.

– Ortaq tarıh, mádenıet pen senimge ıe Túrki memle­ket­teriniń zańnama salasyn­daǵy uqsastyqtary men aıyr­mashylyqtaryna da toqtalyp ótseńiz.

– Shyn máninde biz barlyq salada bir-birimizge uqsaımyz. Alaıda saýalyńyzdy bir salaǵa qaraı burýyńyzǵa baılanysty sol tóńirekte jaýap bergim keledi. О́zińizge málim, bizdiń elderdegi bıliktiń qaınary – halqymyz. Saılaý arqyly bılikke kelgen tulǵalar men bılik qurylymdary elderimizdi basqarady. Bes jylǵa saılanǵan basshylarymyz qyzmet merzimi aıaqtalǵan soń qaıtadan halyqtyń tilegine qulaq asýdy mindet ári jaýapkershilik retinde qabyldaıdy.

Bir jaǵynan qoǵamnyń taǵdy­ryna áser etetin máseleler men sheshimderge baılanysty dana tulǵalarmen keńesý, halyqtyń betkeustar tulǵalarymen aqyl­dasyp otyrý da qadymnan búginge jetken saltymyz. Quryltaı, toı, uıym, keńes, dıýan tárizdi uǵymdardyń tym kóne zamandarǵa ketetin tarıhy bar. Qorqyt ata hıkaıalarynan bul uǵymdardyń túrli sıpattaryn kórýge bolady. Osy mysaldar Túrki saıası mádenıetinde májilis dástúriniń tym kóne zamandarǵa baryp tireletininiń dáleli-dúr.

Máselen, «toı» uǵymyn qaras­tyrsaq, ol bir jaǵynan mereke, ekinshi jaǵynan úlken jıyn hám májilis maǵynasyn beredi. Toılarda asta-tók dastarqan jaıylady, jastar merekeniń sánin kirgizip, saıysqa túsedi, aqsaqaldar men bekter eldiń isin sóz etedi, keńesedi. Bul da túrki halyqtarynyń májiliske degen qurmetiniń belgisi.

Uly memleket qurý birlik pen yntymaq seziminiń kúshti bolýy arqyly ǵana júzege asady. Birlik pen yntymaqty kúsheıtýge tek májilis saltyn saqtaý arqyly ǵana qol jetkizýge bolady.

Tarıh, qoǵam, ekonomıka, saıasat pen halyqaralyq qaty­nastardyń dınamıkasy tym joǵary. Jaǵdaı bulaı qalyptasyp turǵan sátte memleketter men uıymdardyń qozǵalyssyz qalýyna bolmaıdy. Túrki memleketteriniń aldynda turǵan mindet – tarıhı tájirıbemizdi zamanaýı demokratııa uǵymdarymen biriktirip, memleket-halyq yntymaǵyn bekemdep, keleshekke nyq qadam basý. Bul turǵyda TúrkPA-nyń kezekti tóraǵasy retinde TúrkPA-nyń parlamenttik dıplomatııa aıasynda kóptegen múmkindikter men jeńildikter usynǵanyn eske salyp, Túrki álemin osy qurylym qyzmetin paıdalanýǵa shaqyrǵym keledi.

– Túrkııa parlamenttik júıe­den Prezıdenttik bılik júıe­sine ótti. Bul ózgeris saıasat­qa qa­laı áser etti? Qazirgi kezde Par­­lamenttiń yqpaly qandaı deńgeıde?

– Parlamenttik júıe men Prezıdenttik basqarý júıesine qatys­ty pikirtalas Túrkııa úshin tańsyq emes. Marqum Prezı­dentimiz Turǵyt О́zaldan bas­tap 30 jyldan astam ýaqyt prezı­denttik basqarý júıesi týraly másele kún tártibine shyǵyp, pikirtalas toqtaǵan joq edi. Prezıdentimiz Rejep Taııp Erdoǵan uzaq ýaqyt pikirtalas taqyrybyna aınalǵan ári ábden pisip jetilgen prezıdenttik júıe­ni tabandylyqpen qoldap, aqyr sońynda júzege asyrýdyń sáti tústi. Qysqasy, prezıdenttik bas­qarý júıesi biz úshin jat dúnıe emes.

Eger tarıhı turǵyda baǵa­laıtyn bolsaq, sońǵy jyldary Túrkııa parlamenttik júıeniń negizinen alystap ketkenin aıtýǵa májbúrmin. Ásirese 1990 jyldary parlamentarızm tabıǵatynan alystaǵan jyldarymyz boldy. Sol kezderi parlamenttik júıeniń olqylyqtaryn paıdalana otyryp uıymdastyrylǵan daý-damaılar men talas-tartystar 1990 jyldar usynǵan múmkindikter men yńǵaıly sátterden aıyrylyp qalýymyzǵa sebep boldy.

Túrkııa 2017 jyldyń 16 sáýirinde ótken jalpyhalyqtyq daýys berý arqyly prezıdenttik basqarý júıesine ótti. Jańa júıemen birge zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bılikteriniń arasyndaǵy úılesimge qol jet­kizdik. Kúshterdiń yqpaly men ja­ýapkershilikteri Konstı­týsııada naqty kórsetildi. Osylaısha júıe ishindegi yqpal men jaýapkershilik qaıshylyqtary joıyldy. Osy tusta zań shyǵarýshy organ da atqarýshylyq qyzmetten aryldy. Táýelsiz boldy. Burynǵy ádetterinen aryla qoımaǵandar bul jaǵdaıdy jaqtyrmasa da bola­shaqta máseleni kópshilik jaq­sy túsinetinine senemin. Ýaqyt óte kele Túrkııa Uly Ult­tyq Májilisiniń kúshi de, oǵan degen qurmet te arta túsedi degen pikir­demin.

– Kóp rahmet.

Áńgimelesken

Amangeldi QURMET,
«Egemen Qazaqstan»